Giriş
Taksonomi
Chlamydia’ların taksonomisi morfolojik gelişme, biyolojik ve moleküler düzeydeki
bilgilerin artmasıyla değişmiştir (1-4). Son yıllarda, Chlamydiales takımının
sınıflandırması tekrar gözden geçirilmiş, Chlamydiaceae, Simkaniaceae,
Parachlamydiaceae ve Waddliaceae olarak dört familyaya ayrılmıştır (5,6).
Chlamydiaceae familyası 16S ve 23S rRNA genlerinin sekans analizi esas alınarak iki
cins (Chlamydia ve Chlamydophila) ve dokuz tür olarak tekrar sınıflandırılmıştır (5).
Chlamydia cinsi içinde C. trachomatis (insan), C. suis (domuz) ve C. muridarum (fare,
hamster) olmak üzere üç tür yer alır (7). Chlamydophila cinsi C. psittaci (kanatlı), C.
felis (kedi), C. abortus (koyun, keçi, sığır), C. caviae (kobay) ve eski türler olan C.
pecorum (koyun, sığır) ve C. pneumonia (insan) olmak üzere altı türü içerir (7). Yapılan
çalışmalarda çoğu türlerin konakçı spesifik olduğu ileri sürülmüştür (8). Bununla birlikte,
C. pneumonia, C. trachomatis, C. psittaci ve C. pecorum çoğu hayvan türlerinden izole
edilmiştir (9).

Avian Klamidiyozis’in Terminolojisi
Geçmişte Chlamydia için çok çeşitli isimler teklif edilmiş ve değiştirilmiştir (10).
İsimlerdeki bu değişikliklerin asıl nedenleri bu grup etkenlerin mikrobiyal doğasının
kesinsizliği, morfoloji, replikasyon şekli ve etkenin saptanması ve identifikasyonu için
gerekli metotlardaki ilerlemelerdir (10). Chlamydia için aşağıdaki terimler kullanılmıştır:
• Chlamydia (11, 12),
• Levinthal-Coles-Lillie (LCL) bodies (13-15),
• Psittacosis virus (14, 16),
• Rickettsia psittaci (15),
• Bedsonia (16-18),
• Chlamydozoon, Ehrlichia, Rickettsiaformis ve Rakeia (1),
• Miyagawanella psittaci (17,19),
• Psittacosis-Lymphogranuloma-Trachoma grup (12),
• Neo-Rickettsia mundi (2),
• Psittacosis-Lymphogranuloma-Venerum grup (1, 20),
• Chlamydophila psittaci (5).

Chlamydia’nın Sebep Olduğu Hastalıkların
Terminolojisi
Chlamydia’nın memelilerde ve kuşlarda meydana
getirdiği hastalıkların isimleri de zamanla değişmiştir (10).
Bu isimler “parrot fever” (17, 21), parrot disease,
pnömoni, pseudotyphosa, psittacosis, ornithosis (18),
chlamydiosis, Chlamydophilosis (22) ve farklı dillerdeki
ifadeleri içeren diğerleri (23, 24)’dir. “Psittacosis” terimi
insanlar ve psittacine kuşlardaki (muhabbet kuşu,
papağan) hastalığı ve “ornithosis” terimi psittacine
olmayan kuşlarda (güvercinler, serçeler ve evcil
kanatlılar) görülen hastalığı tanımlamak için
kullanılmaktadır (25). Günümüzde iki hastalıkta aynı
kabul edilmektedir. Kanatlılarda avian chlamydiosis terimi
tercih edilmiştir (26). “Psittacosis” hala insanlardaki
hastalığı tanımlamak için kullanılmaktadır (27).

Hastalığın Dünyadaki Durumu
Brezilya’da papağanların kloakal swap örneklerinde
%16-56 oranlarında C. psittaci saptanmıştır (28).
Filipinler’de kafes kuşlarında % 25 oranında seropozitiflik
tespit edilmiştir (29). Hollanda’da güvercin dışkı
örneklerinin %7’si C. psittaci yönünden pozitif
bulunmuştur (30). Japonya’da güvercin dışkı örneklerinde
%22 oranında C. psittaci tespit edilmiştir (31).
Hırvatistan’da güvercinlerde % 95 oranında seropozitiflik
saptanmıştır (32). Amerika’da pet kuşlarda %24 oranında
C. psittaci infeksiyonu saptanmıştır (33). Japonya’da 113
kuş türünden alınan 1147 örneğin %5.9’unda C. psittaci
tespit edilmiştir (34).

Hastalığın Türkiye'deki Durumu
Hastalığın kanatlılarda yaygınlığı üzerinde ülkemizde
çok az çalışma yapılmıştır. Son yıllarda yapılan bir
çalışmada (35) pet kuşların gayta örneklerinin % 34'ünde
Polimeraz Zincir Reaksiyonu (PCR) yöntemiyle C. psittaci
DNA'sı saptanmıştır. Diğer bir çalışmada ise (36)
hayvanat bahçelerindeki ördek, kaz, kuğu ve pelikanları
kapsayan 140 su kuşu ELISA yöntemiyle incelenmiş ve
kuşların % 65'i C. psittaci yönünden pozitif bulunmuştur.

Etiyoloji
Chlamydia ve Chlamydophila’lar Gram-negatif, RNA
ve DNA içeren, obligat, intraselüler bakterilerdir. Gram
negatif bakterilere benzer sert bir hücre duvarına sahip
olmaları, bölünerek çoğalmaları, ve bazı antibiyotiklere
duyarlı olmaları nedeniyle bakteriler arasında yer
almaktadırlar (37-39).
C. psittaci küçük, kokoid, hareketsiz, sporsuz,
kapsülsüz, bifazik üreme siklusuna sahip, zorunlu hücre
içi bir bakteridir (40, 41). Chlamydia ve Chlamydophila’lar
sadece canlı ortamlarda (duyarlı hücre kültürleri,
embriyolu tavuk yumurtaları ve laboratuvar
hayvanlarında) üretilebilmektedir ve hücre kültürleri
Chlamydia ve Chlamydophila’ların izolasyonu ya da
üretilmesinde yaygın olarak kullanılmaktadır (42). En
yaygın kullanılan hücre kültürleri buffalo green monkey
(BGM), McCoy, HeLa, African green monkey kidney
(Vero) ve L hücreleridir (43).
C. psittaci’nin iki gelişme formu vardır: Bunlardan biri
olan, elementer cisimcik (elementary body, EB) küçük
(0.2-0.6 µm), ekstrasellüler, yoğun bir görünüme sahip
olup, infeksiyöz bir karakter gösterir (42). Diğeri ise
elementer cisimciklerin hücreye girdikten sonra gelişerek,
büyüyerek ve bölünerek oluşturdukları infeksiyöz olmayan
daha büyük (1.5 µm çapında), intrasellüler retikulat
cisimcikleri (reticulate bodies, RB)’dir (42).
Dokulardan, hücre kültürlerinden ve yumurta sarısı
zarlarından yapılan (Giemsa, Stamp, Macchiaveola,
Castenada, Gimenez, Ziehl-Neelsen, vs.) preparatlarda
mikroorganizmalar, hücre içinde ve/veya dışında tek tek
veya kümeler halinde, yuvarlak-oval biçimlerde görülürler
(41, 44). Giemsa ile koyu mor, Stamp’la pembe,
Castenada ile mavi, Macchiavello ve Gimenez ile kontrast
renkle boyanmış zeminde kırmızı renkte görünmektedirler
(7, 25). Genelde Chlamydia ve Chlamydophila’lar için
Gimenez boyama diğer boyama yöntemlerine tercih
edilmektedir. (7, 25, 41).

Bulaşma
Avian Klamidiyozis papağan, hindi, güvercin ve
ördeklerde görülür (7). C. psittaci birçok evcil kuş türü ve
kümes hayvanlarını infekte etmektedir. Papağan türleri,
muhabbet kuşları, güvercinler, kumrular, kanaryalar,
hindi, ördek, sülünler, su kuşları, deniz ve sahil kuşları C.
psittaci infeksiyonunun doğal konakçılarıdır (7). C. psittaci
469’dan fazla kuş türünde bulunmuştur (7, 10). İnfekte
hayvanlar ve portörler etkeni dışkıları ve burun akıntıları
ile çevreye saçmaktadırlar (7). Fekal saçılma belirli
aralıklarla meydana gelir ve nakil, kalabalık, soğuk, uygun
olmayan bakım ve beslenme, hatta kötü muamele gibi
stres faktörleri hastalığın çıkış ve yayılışında rol oynarlar
(27, 41). Klinik olarak hasta ve taşıyıcı kuşların hangi
periyotlarda etkeni saçtıklarına dair bilginin yeterli
olmadığı bildirilmiştir (45). Etkenin saçılmasının aylarca
sürebildiği vurgulanmıştır (27).
Doğada duyarlı sağlam hayvanlara C. psittaci, direkt
olarak solunum yada fekal-oral yolla bulaşmaktadır (46,
47). Yavruların beslenmesi sırasında anne-babadan
yavruya oral, tracheal ya da nasal eksudatlarla da
bulaşma olabildiği bildirilmiştir (47). Ayrıca indirekt olarak
etkenle bulaşık yem, su, kümes ekipmanları ve yabani
kuşların da hastalığın yayılışında önemi fazladır (41,46).
Yavruların beslenmesi sırasında anne-babadan yavruya
oral, tracheal ya da nasal eksudatlarla da bulaşma
olabildiği bildirilmiştir (47).
Diğer bir bulaşma yolunun vertikal bulaşma olduğu,
tavuk, ördek, muhabbet kuşu, martı ve bazı kaz türlerinde
saptandığı, fakat bu tür bulaşmanın oldukça düşük olduğu
bildirilmiştir (48). Bununla birlikte, kanatlı
klamidiyozis’inde vertikal bulaşmanın yumurtada canlı
aşıların üretilmesinde ciddi bir problem olarak ortaya
çıktığı belirtilmiştir (27).
C. psittaci yabani kuş populasyonundan duyarlı pet
kuşlar veya kanatlılara geçebilir (49, 50). Kontamine yem
veya ekipman da infeksiyon kaynağı olabilir ve bu
yüzden, yemin yabani kuşlardan korunması gerekir (27).
Organizma gayta ve altlıkta 30 gün kadar canlı kaldığı
için ekipmanın dikkatle temizlenmesi önemlidir (27).
Bakteri yüksek lipid içeriğine sahip olduğu için çoğu
deterjanlar ve dezenfektanlarla temizleme ve
dezenfeksiyon C. psittaci’yi inaktive eder (27).

Klinik Semptomlar
Klamidiyozis’in inkubasyon süresi konakçının
duyarlılığına, yaşına, türüne, mikroorganizmanın
virulensine, giriş yoluna ve miktarına ve çevre koşullarına
göre 5-60 gün arasında değişmektedir (41, 44). C. psittaci
kuşlarda suşa ve konakçıya bağlı olarak değişen sistemik
infeksiyonlara yol açmaktadır (7). Kuşlarda hastalık akut,
subakut, kronik ya da asemptomatik formlarda
seyretmektedir (41). Avian Klamidiyozis uyuşukluk,
susama, anormal salgılar, burun ve göz akıntıları,
yumurta veriminde azalma meydana getirebilir (51).
Mortalite oranları oldukça değişkenlik gösterir (7). Pet
kuşlarda en fazla görülen klinik belirtiler iştahsızlık, kilo
kaybı, ishal, sinusitis, konjunktivitis, burun akıntısı,
tıksırık, göz yaşı akıntısı ve soluk alıp vermede güçlüktür
(51). Çoğu kuşlarda, özellikle yaşlı psittacine kuşlarda
klinik belirtiler görülmeyebilir; fakat bunlar etkeni uzun
süre saçabilirler (7).
Hindilerde hastalığın şiddeti chlamydial suşa ve diğer
hastalıkların varlığına bağlıdır (7). D serotipinden ileri
gelen infeksiyon oldukça şiddetlidir ve özellikle kümes
çalışanları için tehlikelidir (7). Serotip D suşları ile infekte
bir sürüde, hastalığın pik noktasında, kuşların %50-80’i
klinik belirtiler gösterebilir ve mortalite çoğu kez %10-
30’dur (26). Broyler hindilerde, mortalite oranının %80’e
kadar ulaşılabileceği bildirilmiştir (52). B ve E serotipleri
gibi diğer serotiplerin suşları çoğu kez %5-20 morbidite ve
%5’in altında bir mortalite ile seyreden hastalığa neden
olurlar (7).
Hindilerde klinik belirtiler oldukça değişkendir (7).
Yüksek derecede virulent suşlarla infekte hindilerde
kaşeksi, iştahsızlık ve ateş yükselmesi görülmektedir (7).
Hayvanlar sarı-yeşil jelatinöz bir eksudat salgılarlar ve
yumurtacı tavuklarda yumurta üretimi aniden düşer (52).
Broiler hindilerde, rhinotracheitis’in özelliklerini gösteren
bir solunum sendromu bildirilmiştir (52). Belirtiler
konjunktivitis, arthritis, infra-orbital sinusların şişmesi ve
tıksırıktır (7). Düşük virulensli suşlarla infekte hindilerde
hastalık belirtileri daha hafiftir ve genellikle açlık ve bazı
kuşlarda yeşil akıntılar görülür (52).
Ördeklerde klamidiyozis, hem ekonomik olarak hem
de dünyanın bazı yerlerinde bir halk sağlığı tehlikesi
olarak önem taşır (7). Hastalık, genellikle ördeklerin yaşı
ve aynı zamanda meydana gelen infeksiyonların varlığına
bağlı olarak %0-40 arasında değişen bir mortalite ve
%80’e kadar ulaşan bir morbidite ile seyreder (26). Klinik
belirtiler baş tremorları, sallantılı yürüyüş, konjunktivitis,
seröz-purulent bir burun akıntısı, depresyon ve ölüm ile
karakterizedir (7).
Deve kuşlarında da klamidiyozis’in varlığı bildirilmiştir
(7). Serotiplendirilmiş olan tek izolat, güvercin, ördek ve
insanlardan izole edilmiş olan E serotipidir. Rezervuarının
yabani güvercinler veya diğer yabani kuşlar olduğu
düşünülmüştür (7).

Otopsi Bulguları
İnfekte kuşların nekropsisinde dalak ve karaciğerde
büyüme, hava kesesinde fibrinöz eksudat, perikarditis ve
peritonitis gözlendiği bildirilmiştir (26, 48). Virulent suşla
infekte kuşların nekropsisinde karakteristik lezyonlar
dalak, karaciğer ve böbreklerde büyüme ve konjesyon,
solunum, peritoneal ve perikardial yüzeylerde fibrinözfibropurulent
bir eksudat birikmesi, sinusitis, tracheitis,
hava kesesi yangısı, perikarditis ve peritonitis, pnömoni,
enteritis ve eklemlerde yangısal reaksiyonlara rastlanabilir
(7,26,38,41,44).