Gıda işletmelerinde Rodent Problemi mücadelesi yöntemleri

Ayça Şallı · #11 15.07.08, 07:16

3.2. Koku : Fareler, karakteristik bir bayat koku oluşturur. Bu koku uzun süreli istilalarda ve rahatsız edilmemiş kapalı yerlerde daha da belirginleşir. Bununla birlikte farelerin istilası kontrol altına alındıktan sonra bile bir süre devam edebilir (6).

» Nüve Forum » akademik » Veterinerlik Fakültesi »

Ayça Şallı · #12 15.07.08, 07:17

3.3. Dışkı İzleri : Her 3 cinsin dışkıları, boyutlarına ve şekillerine göre değişebilir. Rattus norvegicus’un dışkısı ortalama olarak 12 mm uzunluğunda ve mekik şekillidir. Rattus rattus’unki ise daha ince, hafif eğri ve yuvarlak uçludur. Ortalama olarak 9 mm olup, daha küçüktür. Ev faresinin dışkısı ise çok daha küçük, 3-7 mm boyunda ve mekik şekilli olabilir. Rattus norvegicus her gün ortalama 40, Mus musculus ise 80 dışkı üretir. Dışkı tazeyken yumuşak ve parlak olup, iklime göre değişiklik göstererek bir-iki gün içinde donuk ve sert olur. Bu nedenle dışkının yapısından istilanın aktivitesi anlaşılabilr. Dışkılar, binalarda sıklıkla odaların köşelerinde, duvarların üstünde ve paketlerin arasında bulunur. Çatı boşluğunda görülebilen yarasa dışkıları, ev faresi dışkılarına benzeyebilir fakat kolay ufalanır ve böcek parçaları içerir (8, 11).

» Nüve Forum » akademik » Veterinerlik Fakültesi »

Ayça Şallı · #13 15.07.08, 07:18

3.4. İdrar İzleri : Kir, yağ, toz ve idrardan oluşan ufak tepecikler, ev faresi tarafından sıklıkla kullanılan yerlerde oluşurlar ve uzun süreli bir istilayı işaret ederler (5).

3.5. Kıllar : Kemirgen kıllarını ayırt etmek zordur fakat belki de en kolay açık renkli maddelerin (un gibi) kirliliği şeklinde görülebilir. Laboratuar tekniklerini kullanarak kılları ayırt edilebilir (7).

3.6. Yolculukları : Sıçanlar ve daha az oranda fareler, gezerken aynı rotayı izlerler. Bu karakteristik yollar daha çok bir korunmanın yakınında veya altındadır. Dışardaki bir Rattus norvegicus’un izleri otlarda sürekli bir ezilme ve çıplak toprakta aşınmış yollar şeklinde ortaya çıkar. İçerdeki izler ise tozlu bir bölgede, temizlenmiş görünümlü yüzey şeklindedir. Tozlu yüzeylerde hareket eden fare ve sıçanların ayak izleri görülebilir. Açık bir ayak izi ön ayakta 4 parmak ve arka ayakta 5 parmak şeklindedir. Uzun, ince izler ise kuyruklarına aittir (11).

» Nüve Forum » akademik » Veterinerlik Fakültesi »

Ayça Şallı · #14 15.07.08, 07:19

3.7. Lekeler : Sürekli gidip geldikleri yollarda, tüylerindeki yağ ve toz ile yüzeylerde koyu renkli lekeler oluştururlar. Binalarda bu lekeler sığınma yerlerinin girişlerinde, duvar ve basamak üstlerinde, borularda ve kirişler boyunca görülür. Eğer lekeler kalın, parlak ve geniş ölçüde dağılmışsa kuvvetli bir istila olduğunu gösterir. Bu lekeler istila temizlendikten sonra uzun süre kalabileceğinden yeni bir istila için çok kuvvetli bir indikatör değildir (14).

3.8. Sığınaklar, Topraktaki Delikler ve Yuvalar : Rattus norvegicus’un oluşturduğu delikler daha çok eğimli topraklarda ve kütük, ağaç kökleri, kaldırım gibi yerlerde olur. Giriş delikleri genel olarak 1 - 2 cm çapındadır. Girişe yakın yerlerde toprak yığınları görülür, eğer delik sıklıkla kullanılıyorsa bu toprak çiğnenmiştir. Girişlerdeki örümcek ağı ise son zamanlarda kullanılmadığını gösterir. Bina içlerinde, sıklıkla ziyaret edilmeyen, ölü noktaların çokluğuna bağlı olarak ev faresinin oluşturduğu yuvalar artar. Fareler iyi tırmanıcılar olduğundan, yuvalar herhangi bir seviyede olabilir. Gemi sıçanları, binalarda yüksek yerlerde yuvalar yapar. Norveç sıçanı ise büyük duvarlara yerleşir. Yuva yapmak için her türlü madde kullanılabilir. Çuval, kağıt veya ambalaj malzemelerinin aşındırılması bir yuva yapıldığını gösterir (7).

3.9. Yapılara ve eşyalara yapılan zararlar : Kemirgen aktivitesinin en önemli belirtileri yenilmiş, dökülmüş veya biriktirilip, saklanmış yiyecekler, zarar verilmiş ambalaj malzemeleri ve benzer aşındırma izleri, ön dişlerin ölçüsü, bir fare veya sıçan istilası olduğu konusunda bilgi verebilir (3).

» Nüve Forum » akademik » Veterinerlik Fakültesi »

Ayça Şallı · #15 15.07.08, 07:19

4. Rodentlerle Mücadele Yöntemleri
Mücadelenin ilk safhasında bir ön araştırma yapılması özellikle önemlidir. Bu sayede önemli bilgiler elde edilebilir ve mücadele bu bilgiler doğrultusunda yönlendirilerek daha etkin hale getirilebilir (7, 9, 10). Ardından gıda işletmelerine rodentlerin girişini engelleyici, var olanlar içinde ortamın cazibesini azaltıcı çeşitli önlemlere başvurulur. Bunlar profilaktik önlemler kapsamı içinde incelenmektedir. Eğer profilaktik önlemler yeterince etkili olmazsa çeşitli eradike edici yöntemler kullanılarak mücadele yapılır (5). Bu önlem ve yöntemler aşağıda maddeler halinde kısaca belirtilmektedir.

4.1. Profilaktik Önlemler : Rodentlerle mücadeleye başlamadan önce neyin nasıl yapılması gerektiği iyice bilinmelidir. Bu amaçla bir ön araştırma yapılarak işe başlanır. Ön araştırma için harcanan zaman kesinlikle kayıp bir zaman sayılmamalıdır. Ön araştırmada bilgi toplanması gereken noktalar aşağıda verilmektedir :
- Probleme neden olan cins
- İstilanın -yatay ve dikey olarak- boyutları
- İstilanın ölçüsü -hafif, orta, ağır-- Aktivite alanları ve potansiyel beslenme noktaları
- Yiyecek kaynağı
- Barınak imkanı
- Su kaynağı
- İstilanın tarihi - özellikle daha önceki kontrol tarihi (direnç, utangaçlık)
- İstilanın kaynağı
- Hedef olmayan canlılar için oluşturulan risk
- Binayla ilgili kusurlar
Yeterli bir ön araştırma yapılmadan hiçbir kontrol programı uygulanmamalıdır. Rodent istilasının tüm boyutları düzenli olarak incelenmeli, aktivitenin olduğu bölgeler belirlenerek en uygun kontrol yöntemine karar verilmelidir (2, 11, 12).
Araştırma teknikleri : Kemirgenler, gece dolaşan hayvanlar oldukları ve normal çalışma günü içinde seyrek olarak göründükleri için kendisinin görülmesi dışında daha önce anlatılmış olan diğer izlerden bilgi toplanması gerekir (14). Hiçbir bölge ihmal edilmeden, sadece göz seviyesi değil, daha yukarısı ve yeraltı da araştırılmalıdır. İyi bir fener, araştırma için en gerekli alettir. Ayrıca koruyuculu giysilerin de giyilmesi gerekir. Çevreyi değiştirmeden araştırma yapmak da önemlidir, çünkü herhangi bir değişiklik, kemirgen davranışını etkileyecek ve uygun olmayan kontrol tekniğinin kullanılmasına neden olacaktır. Araştırmacı pasif araştırma ile kalmamalı, yeni aktivite izlerini de takip etmelidir. Bazı tozların ince bir tabaka halinde kullanılması, sadece aktivitenin belirlenmesine yardımcı olmayıp, aynı zamanda kontrol işlemlerinin ilerlemesini de sağlayacaktır. Bina içinde floresans maddeli iz tozlarının UV lamba ile birlikte taranması, belirli mesafedeki kemirgen aktivite yollarının tanımlanmasına olanak verir. Gece bekçileri ve normal çalışma saatleri dışındaki kişiler ve bölgeyle yakın ilişkideki kişiler ile de temas kurulmalı, bilgiler alınmalıdır. Bu araştırmalar, istilanın ölçüsü ve sınırları belirlenene kadar sürmelidir. Ancak bundan sonra istilanın tümüne uygulanacak kontrol teknikleri geliştirilebilir (11).
Çevresel Düzenlemeler : Eğer bu gereksinimler karşılanmazsa, ortam cazip olmayacak ve bir istila oluşmayacaktır. Yiyecek, barınak ve su kaynaklarının ortadan kaldırılması ve çevresel hijyene dikkat edilmesi en etkin çözümdür. Fakat bunların sağlanması zordur ve eğer sağlanamıyorsa ortama girişin önlenmesi gereklidir. Direkt kontrol yöntemleriyle birlikte çevresel düzenlemelerin yapılması, istilanın yok edilmesi ve tekrarlanmamasını sağlar (9, 10, 12).
Rapor tutulması : Bir kontrol programının etkili ve güvenli olması için mutlaka rapor tutulmalıdır (11, 14). Temel olarak 2 çeşit bilgi kaydedilmelidir :
a) Bölgeyle ilgili olanlar : Bölgeyle ilgili olan bilgiler adresi, temasları, cinsleri ve seçili bölgenin bir haritasını ve araştırma sonuçlarını içerir. Yem notları da ayrıca bu belgede yer alabilir.
b) Mücadeleyle ilgili olanlar : Kullanılan rodentisit adını ve formülasyonunu, ilk ve daha sonraki ziyaretlerin tarihlerini, yem ile ilgili ayrıntıları ve yenilenmelerini kapsar. Mücadelenin ilerleyişi bu bilgilerden izlenebilir. Düzenli raporlamanın olması, güvenliği arttırıcı olarak, diğer bir avantaj sağlar. Yemin hedef olmayan canlı tarafından alındığını gösterebilmesi gibi yemlerin yerleştirilme noktalarının liste halinde tutulabilmesi ve mücadeleden sonra geri alınabilmesi de sağlanır. Hijyenik ve yapısal aksaklıklar da, mücadele devam ederken kaydedilmelidir ve yeni bir istilanın önlenmesi için gerekli öneriler ile birleştirilmelidir. Bu kayıtlar mücadeleyi yürüten personel tarafından tutulur. Ayrıca müşteri de bu konuda bilgilendirilmeli ve özellikle hedef olmayan canlı tarafından zehrin tüketildiğinden şüphelenildiğinde ne yapılması gerektiği anlatılmalıdır. Mücadele süresince de istilanın karakteristiklerinin sürekli değerlendirilmesi gerekir.

» Nüve Forum » akademik » Veterinerlik Fakültesi »

Ayça Şallı · #16 15.07.08, 07:20

3.2.Biyolojik Kontrol : Kedilerin kullanılması gibi biyolojik tekniklerin kontroldeki etkinliği tartışmalıdır. Çünkü yavru fareler yakalansa bile daha iri yetişkin fareler kurtulmaktadır. Kedi varlığının rodent istilasının gelişmesini önleyeceği iddia edilse bile başka yerde yakaladıkları fareleri de getirebilirler. Ayrıca kedi gibi evcil hayvanların gıda işletmelerinde mevcudiyeti de ayrı bir hijyen problemidir ve kontaminasyon kaynağı olması dolayısıyla istenmez (7).

3.3.Fiziksel Yöntemler :
3.3.1. Kapanlar : Kapan kullanımı, muhtemelen en eski mücadele yöntemidir. Kapanların bir çok tipi ve değişik modelleri vardır. Fakat canlı yakalayan ve öldüren kapanlar olarak iki sınıfa ayrılabilirler. Canlı yakalayan kapanların çoklu ve tekli modelleri vardır. Mücadele için en çok öldüren kapanlar kullanılır. Rodentisitlerin kullanılmadığı, ufak çaplı istilaların kontrolünde kullanılabilen kapanların sınırlı düzeyde kabul edilebilir olmalarının en büyük nedeni birçok rodent tarafından gösterilen ve “kapan utangaçlığı” olarak adlandırılan davranıştır. Eğer geniş boyutlu bir kontrol programında kullanılması gerekli ise, yoğun bir şekilde yapılmalı ve çok sıkı gözlemlenmelidir (8).
3.3.2.Yapışkanlar : Sert bir karton üzerine yapışkan madde veya özel bir yapışkan madde sürülür ve rodent aktivitesinin olduğu tahmin edilen yerlere konulur. Özellikle gıda ve toplu yemek hizmetlerinin olduğu yerlerde ve diğer kontrol tekniklerinin işe yaramadığı durumlarda kullanılır, günde birkaç kez ziyaret edilerek yapışmış hayvanlar toplanmalı ve yok edilmelidir (12).

3.3.3.Ultrasonografik Cihazlar: Son yıllarda gıda işletmelerinde rodent kontrolü için ultra dalga sistemine dayalı akustik cihazlar giderek yaygın biçimde kullanılmaya başlanmıştır. Bu cihazlar insanların duyamayacağı ultrasonik ses dalgaları (yaklaşık 30.000 Hz) yayarak rodentlerin rahatsız edilmesini ve uzaklaştırılmasını amaçlar (14).

» Nüve Forum » akademik » Veterinerlik Fakültesi »

Ayça Şallı · #17 15.07.08, 07:22

3.4.Kimyasal Mücadele yöntemleri :
3.4.1. Fumigasyon-Gaz yöntemi : Fumigasyon, diğer tüm yöntemlerin yerine kullanılabilecek bir yöntemdir ve sadece binaların dışında kullanılmasına izin verilmiştir. Rodentlerin yaşadığı yuva deliklerine toz veya tablet şeklinde uygulanır. Nemle birlikte oluşan toksik gaz fare girişinin kapatılmasıyla kemirgenin içerde ölmesine neden olur. İki tane ürünün kullanılmasına izin verilmiştir. Hidrojen siyanat, kalsiyum ve magnezyum siyanat’ ın bir karışımı olarak uygulanır. Rodentlere ve insanlara karşı çok toksik olup güvenlik önlemlerinin alınması gereklidir. Bu teknik kullanılmadan önce mutlaka eğitim verilmelidir. Diğer kullanılabilecek ürün ise fosfin’dir. Bu yöntem yem kullanımı kadar ekonomik değildir ve risk oluşturması nedeniyle güvenlik açısından pek tercih edilmez (4, 6, 14).

3.4.2. Kemosterilizator : Kemirgenlerin tümünde veya bir kısmında (dişi ve/veya erkek) kalıcı veya geçici kısırlık oluşturan kimyasallardır. Etkin olarak kısırlaştırılan bir popülasyonun yok edilebileceği teorisine dayanır. Tüm popülasyonun ölmesi için gereken sürenin dışında sadece farelere özgü olması gerekliliği ve dışarıdan göçler gibi problemler vardır .

» Nüve Forum » akademik » Veterinerlik Fakültesi »

Ayça Şallı · #18 15.07.08, 07:23

3.4.3. Rodentisitler : Rodent mücadelesinde uzun yıllardan beri farklı özelliğe sahip çeşitli kimyasal preparatlar kullanılmaktadır. Bunlar etkime tarzı açısından iki ana gruba ayrılır (4, 11, 14) :

1- Akut rodentisitler(Alphachloralose, Fluoroacetamide, Norbormide, Thallium sulphate, Zinc phosphate, Calciferol)

2- Kronik rodentisitler (1.nesil : Warfarin, Chlorophacinone, Diphacinone, Coumatetryl)
(2.nesil : Difenocoum, Bromadiolone, Flocoumafen, Brodifaceum)
Akut rodentisitler çok hızlı etki eden, uzun süreli besleme ihtiyacını ortadan kaldıran ancak acı veren kimyasal ajanlardır. Verdiği acı nedeniyle ölüm dozunun altında zehir alan rodentler kurtulmakta ve bu zehiri içeren yiyeceklere tekrar yaklaşmamaktadır. Bu durum “yem utangaçlığı-zehir utangaçlığı” olarak adlandırılır. Buna ek olarak yem kabına veya yemin bulunduğu yere karşı da utangaçlık oluşmaktadır. Bu tür öğrenilerek edinilmiş davranışlar ölüm dozunun altında zehir almış farelerde ortaya çıkarak aynı yeme tekrar dönüşmesine engel olur ve mücadele başarısız kalır (2, 7).
Ölüm dozunun altında beslenme bazı farelerin neofobik (yeni nesnelere karşı çekingen) davranışları sonucu daha da artar. Bu durum ön besleme yaparak engellenebilir. Bir süre zehir içermeyen yemler konularak rodentlerin beslenmesi sağlandıktan sonra mevcut yem zehirli yemle değiştirilir ve böylece ölüm dozunda akut rodentisit alınma şansı arttırılır (8, 9).
Akut rodentisitler en iyi ön besleme yapıldıktan sonra kullanılır. Fakat yine de rodent istilasını tamamen önleyemez ve davranış değişikliğine neden olur. Bazı akut rodentisitler kümülatif etkili de olabilir. Daha yavaş etkimelerinden dolayı besleme durmadan önce farenin yemden birkaç kez almasını sağlarlar. Ancak önemli bir nokta bu tür rodentisitler yüksek konsantrasyonlarda kullanıldıkları için hedef olmayan canlılarda da hayati tehlike oluşturabilmesidir (10, 14).

Kronik rodentisitler daha yavaş etkiyen ve acı oluşturmayan kimyasal ajanlardır. Özellikle kanın pıhtılaşmasını önleyen antikoagulant maddelerin bu amaçla kullanılmaya başlanması sonucu mücadele daha başarılı hale gelmiştir. Bu tür zehirli yemlerle düşük dozlu besleme ölüm dozu alınana kadar sürer. Antikoagulantlarla zehirlenen rodentler kanın pıhtılaşma mekanizması bozulduğundan küçük bir damarın zedelenmesi sonucu dahi kan kaybından ölürler. Bu tür zehirler insanlar ve diğer canlılar için de tehlikeli olduğundan dikkatli bir şekilde kullanılmalıdır. Ancak ölüm için yinelenen dozlara ihtiyaç olduğundan akut rodentisitlere nazaran daha güvenlidir (2, 5, 8).

Kronik rodentisitler ön beslemeyi gerektirmezler. Bununla birlikte, rodentlerin yemlere alışması ve beş ardışık gün beslenmesi gerekir. Yem kaplarının sürekli dolu bulunması için sık sık yem takviyesi yapılmalıdır. Bu şekilde yapılan yemleme “Doyurma yemlemesi-Saturatioz yemleme” adını alır. Eğer ardışık olarak yem alınmazsa vücuda giren zehir boşaltım yoluyla hızla atılacağından yemleme programına tekrar baştan başlanmalıdır (14).
Warfarin gibi birinci nesil antikoagulantlar 1950’lerden itibaren yaklaşık ilk 10 yıl başarıyla kullanılmıştır. Ancak daha sonradan rodentlerde bu rodentisitlere karşı bir direnç şekillendiği gözlenmiştir. Difenacoum’un da yer aldığı ikinci nesil antikoagulantların geliştirilmesiyle dirençli populasyonların kontrolü sağlanmıştır. İkinci nesil antikoagulant rodentisitlerden flocoumafen ve brodifacoum diğerlerine göre daha toksiktir ve tek doz yeterli olabilmektedir. Bununla birlikte yine de ölüm ertelenmekte, çok şiddetli semptomlar oluşmamakta ve zehir veya yem utangaçlığı görülmemektedir. Bu iki antikoagulantın yüksek toksisitesi ve diğer karakteristiklerinden dolayı farklı bir yemleme yöntemi uygulanabilir. “Aralıklı yemleme-Pulsed yemleme” olarak adlandırılan bu yöntemde yemlerin daha az ziyaret edilerek yenilmesi işçiliği ve maliyeti azaltır (4, 11).

Rodentisitler yemlerle karıştırılarak cazip hale getirilmeye çalışılır. En yaygın zehirli yem tipleri parafinle karıştırılmış blok yem, paket yem ve pelet yemdir. Ayrıca sıvı yemler de mücadelede yaygın olarak kullanılabilir. Ancak mevcut rodentisit konsantrasyonunu etkileyebilen evaporasyon problemi vardır ve hedef alınmayan hayvanlar etkilenebilir. Bunlar dezavantajları oluşturmaktadır. Yem kombinasyonları da gıda işletmelerinde mücadele amacıyla kullanılabilmektedir (5, 6).

Mücadelede yemlerin konulduğu kutu, boru gibi ekipmanlar kullanılması uygun olur. Yem istasyonu olarak adlandırılan bu ekipmanlar özel olarak yaptırılabileceği gibi piyasada da bulunabilmektedir. Bu istasyonların içine konan yemler işletmenin çeşitli yerlerine ve işletme etrafına yerleştirilirler. Numaralandırılan bu istasyonlar düzenli olarak, haftada en az bir kez kontrol edilerek yem tüketimi gözlenir ve eksilen yemler takviye edilir. Yoğun yem tüketimi yoğun istila belirtisidir ve mücadele bu bölgede yoğunlaştırılmalıdır. Elde edilen gözlem ve sonuçlar hazırlanmış olan formlara kaydedilir (7, 11, 14).

» Nüve Forum » akademik » Veterinerlik Fakültesi »

Ayça Şallı · #19 15.07.08, 07:25

4. Sonuç
İnsekt ve rodent gibi pestlerle mücadeleyi gıda işletmesi kendi bünyesinde yürütebilir. Ancak bu konu ile ilgilenen kişi veya kişilerin mümkün olduğunca bilgili olması, rodentisit konulan yem istasyonlarını düzenli olarak kontrol etmesi, rodentlerin genel özelliklerini bilmesi, rodentisit formülasyonlarına, uygulama yerlerine ve şekillerine dikkat etmesi gerekmektedir. Aksi taktirde insan ve çevre sağlığı büyük bir riske girmektedir. Nitekim bilinçsiz ve dikkatsiz rodentisit kullanımına bağlı olarak çeşitli zehirlenmelerin meydana geldiği zaman zaman medyaya da yansımaktadır. Son yıllarda ülkemizde de çeşitli ticari kuruluşlar pest kontrol üzerine uzmanlaşmışlardır. Bu tür profesyonel firmalar gıda işletmeleriyle sözleşmeler yaparak periyodik olarak mücadeleyi yürütmektedirler. Bu durumda ilaçlama etkinliği ve firmanın görevlendirdiği kişilerin yeterliliği kontrol edilmelidir. Yeni bir istila durumunda ilave tedbirler alınmalıdır. Her durumda mücadele ile ilgili kayıtlar tutulmalı ve gereken değişiklikler yapılmalıdır. İşletme içinde atık maddelerin uygun bir şekilde uzaklaştırılması, üretimin ardından iyi bir temizlik ve dezenfeksiyon yaparak ortamın rodentler için cazip hale gelmesinin önlenmesi faydalı olacaktır. Böylece gıda işletmelerinde büyük problemler oluşturan rodentlerle yapılan mücadele başarıya ulaşacaktır.

» Nüve Forum » akademik » Veterinerlik Fakültesi »

kaynakpdf

Seçenekler
Yazdırılabilir şekli göster Sayfayı E-Mail olarak gönder
Stil
Normal Hybrid-Şeklinde gösterime geç Ağaç şeklinde gösterime geç