bütün iklimler
Kıta, kuzey kutup bölgesinden başlayıp ekvatordan geçerek güney uca kadar uzandığı için, Amerika'da her çeşit iklime rastlanır.
Kanada'nın kuzeyinde, kutup dairesinin yukarısında hava dondurucudur (ocakta —30 derece, temmuzda —4 derece); toprak hemen hemen daima donmuş olduğundan, burada ağaçlar kök salamaz. Soğuk, güneye doğru azalır. Tarım amacıyla yer yer a-çılmış geniş çam ormanları, Kanada'-nın hemen her yerini kaplar.
Amerika Birleşik Devletleri'nin iç kesiminde yağışlar seyrektir: toprak, ince bir ot tabakasıyla örtülüdür. Meksika'ya yaklaştıkça tam bir çöl bölgesi başlar, bunlarda yalnız *kak-tüs yetişir.
Güney Amerika'da ekvator bölgeleri, bol yağışlarla sulanır ve sıcaklık yüksektir: bu kesim uçsuz bucaksız, balta girmemiş Amazon Ormanları ile kaplıdır. Daha güneyde Arjantin'de yüksek otlarla kaplı Pampa uzanır.
Ateş Ülkesi'ne doğru, sıcaklıklar hızla düşer ve Atlas Okyanusu ile Büyük Okyanus arasında kalan bu ucu süpüren şiddetli rüzgârlar, ancak cılız çalılıkların bitmesine olanak verir.

bir halklar potası
Yüzölçümü göz önünde tutulacak olursa, Amerika Kıtası pek kalabalık sayılmaz. Büyük topraklarda, örneğin insanlar için özellikle elverişsiz olan Kanada'nm soğuk bölgeleri ve Amazon Ormanları hemen hemen ıssızdır. Bu çok geniş ülkeye yerleşme sırasında, özellikle Avrupalılardan oluşan bir nüfusa aslında iklim koşulları yol göstermiştir.
Amerika'ya XVI. yüzyılda gelen İspanyollarla Portekizliler güneyi seçtiler ve And Dağları'nda yaşayan yerlilere ve sonradan kakao ve şekerkamışı çiftliklerinde köle olarak çalıştırılmak üzere getirilen zencilere karıştılar.
İngilizlerle Fransızlar, iklimin onlara daha elverişli geldiği kuzeyde kaldılar ve çok geçmeden bu yöredeki yerlileri (Kızılderililer) yok ettiler.
Gerçekte kıta coğrafî zorunluklarla değil, daha çok halkm konuştuğu yaygın dillere göre ikiye bölünmüştür: Amerika Birleşik Devletleri ve Kanada'da İngilizce; Meksika'dan başlaya rak kıtanın geri kalan kısmında İspanyolca veya Portekizce konuşulur. Sömürgecilik döneminden miras kalan bu dil ayırımı, uygarlıklar ve zenginlikler arasındaki derin farklılıkla birlikte görülür.

Nüve Forum » kütüphane » Coğrafya ve Tarih » Fiziki Coğrafya » Yeryüzü şekilleri

Güney ve Orta Amerika
*Amerika Birleşik Devletleri ve *Kanada bu eserde kendi maddelerinde incelendiği için, biz Amerika madde sindd yalnız Güney ve Orta Amerika'yı (topluca Latin Amerika da denir) anlatacağız. Bugün çoğunluğu Katolik olan 300 milyona yakın insanın yaşadığı Güney ve Orta Amerika, nüfus yoğunluğuna veya siyasa niteliğine göre az veya çok ö-nem taşıyan çeşitli ülkelere bölünmüştür.
Dev bir ülke olan *Brezilya, Latin Amerika'nın toplam nüfusunun üçte biriini barındırır. * Meksika, 50 milyon nüfusuyla onu izler. *Arjantin 25 milyona yakın nüfusla üçüncü sırayı alır.
Buna karşılık, nüfusu 5 milyonun altır.da bir düzine kadar ülke vardır. Antiller'in bazı adaları ve Orta Amerika devletlerinin çoğu bunlar arasın-dad: r.
Oıta Amerika'da altı devlet vardır: Horduras, *Guatemala, El Salvador, Nikıragua, Kosta Rika ve Panama.
Güney Amerika'nın kuzeyde Antiller Denizi'nden güneyde Ateş Ülkesi'-ne kadar uzanan batı kesimine And'lar Amerikası adı verilir. *Venezue-la, 'Kolombiya, Ekvador, *Peru, Bolivya ve *Şili buradadır.
Amerika Kıtası'nm orta ve güney kesimindeki ülkeler de zenginliklerden yoksun değildir: Venezuela ve Ek-vador'da petrol, Şili'de bakır, Peru'da demir ve gümüş vardır; kurşun, bot sit, kalay ve nitrat da boldur. Ama maden işletmelerinin çoğu yabancı şirketlerin elindedir.
Yirmi Latin Amerika devletinin o-nunda, ihracatın yarıdan fazlası bir tek tarım ürününe dayanır: Brezilya Kolombiya'da kahve; Küba'da ve Dominik'te şeker; Honduras ve Kosta Rika'da muz.
Latin Amerika'nın iki önemli sorunu vardır: ilki, toplumsal eşitsizlik sorunudur; devletlerin çoğunda, zengin toprak sahipleriyle sanayi işletmecilerinden oluşan bir azınlık, yoksul köylü ve işçi kütlesine karşıdır.
Öbürü nüfusun üretime oranla daha hızlı artması ve ortalama yaşam düzeyinin pek düşük olmasıdır.

Nüve Forum » kütüphane » Coğrafya ve Tarih » Fiziki Coğrafya » Yeryüzü şekilleri

Yeni Dünya ve tarihçesi
İspanyol ve Portekizli fatihler Amerika Kıtası'na çıktıkları zaman gerçekte pek eski olan bir «Yeni Dünya» buldular. Buralarda, uzun süredir parlak ve ileri uygarlıklar gelişmişti ve Maya uygarlığı gibi bazıları, Avrupalılar geldiğinde geçmişe karışmış bulunuyordu.
Bu tarihi üç büyük dönem içinde ele almak yerinde olur:

1. Kolomböncesi Amerika. Avrupalıların gelişinden önceki bu çok uzun dönemin başlangıcı Amerika'da insanın belirdiği tarihe kadar gider. Bu dönemin başlıca özelliği Maya, Aztek, înka uygarlıkları gibi özgün uygar lıklarm doğup gelişmesidir.
2. Keşif ve sömürgecilik dönemi.
XVI. yüzyıldan XVIII. yüzyıla kadar Avrupalıların kıtaya yerleşmesi: önce îspanyollarla Portekizliler, bugünkü Meksika'dan Horn Burnu'na kadar, Latin Amerika diye anılacak bölgede yerleştiler. Sonra ilk İngiliz ve Fransız sömürgecileri Kuzey Amerika'da, gelecekte Amerika Birleşik Devletleri ve Kanada diye anılacak ülkelerde yer tuttular.
3. Kurtuluş ve bağımsızlık dönemi.
Bu dönemde her ülke, iki büyük aşamada şimdi gördüğümüz duruma geldi; bu iki aşamadan ilki Avrupa ülkelerinin egemenliğinde geçen sömürge dönemi; ikincisi yeni devletlerin eski anavatanlarına karşı özerklik kazanmasıdır. îlkin Amerika Birleşik Devletleri İngiltere'den bağımsızlığını koparacak, Latin Amerika devletlerinin, İspanya ve Portekiz'e karşı aynı sonucu almak için ertesi yüzyılı beklemeleri gerekecektir.

Nüve Forum » kütüphane » Coğrafya ve Tarih » Fiziki Coğrafya » Yeryüzü şekilleri

Kolomb öncesi Amerika
Adından da anlaşılacağı gibi, Kris-tof Kolomb'dan önceki Amerika söz konusudur; Kolomb, batıya doğru giderken Hindistan'a ulaştığını sanarak bura halkına yanlışlıkla İndian (Hintli) adım vermiştir. Kolomb'un Hintli dediği Amerika yerlileri (Kızılderililer) aslında Amerika'da ortaya çıkmış değildirler; belki 25 000 yıl kadar önce, Asya'dan Bering Boğazı yolu ile buraya gelmişlerdir. Sarı ırktan olan bu insanlar avcılıkla ve toplayıcılıkla geçinirlerdi; bütün Amerika Kıtası'na öylesine dağılmışlardı ki, en azından yüz elli ayrı dil konuşuyorlardı.
Bu kavimlerden, bugün hâlâ Amazon yöresinde yaşayanlar gibi bazıları, pek ilkel kalmıştı. Mayalar, Aztek-ler, trikolar gibi bazıları ise çok özgün uygarlıklar kurmuşlardı. Avrupalıların geldiği tarihte, bunların bilgi düzeyi şöyleydi: tekerleği, çömlek yapmayı, camı, demiri bilmiyorlardı. Seramiği, altını, gümüşü, dokumayı, köpek, hindi ve ördek yetiştirmeyi, arıların balını toplamayı biliyorlardı.
O dönemde Avrupalıların bilmediği mısırı*, patatesi, kauçuğu, tütünü ve kakaoyu onlar'' bulmuşlardı.

Nüve Forum » kütüphane » Coğrafya ve Tarih » Fiziki Coğrafya » Yeryüzü şekilleri

Mayalar
Kolomböncesi uygarlıkların en büyüğünü kurmuş olan Mayaların tarihi iki büj lik döneme ayrılır: 300 yılından 900 yılına kadar Eski İmparatorluk ve bin yılından İspanyolla rin gelişine kadar Yeni İmparatorluk. Mayaların toprakları, Orta A-merika'nm büyük bölümünü kapsıyordu: Yucatan Yarımadası (Doğu Meksika), Guatemala ve Honduras. Mayalar, Eskiçağ Yunan siteleri gibi birbiriyle rekabet eden kent-devletler halinde örgütlenmişlerdi. Bu kentler, soyluluğa dayanan merkezî bir iktidarın yönetimi altındaydı. Devleti din adamları yönetiyordu. Büyük matematikçi olan Mayalar, astronomi bilirlerdi ve son derece doğru bir takvim yapmışlardı. Aynı zamanda büyük inşaatçıydılar: Cholula'da bugün ancak kalıntıları bulunan dünyanın en büyük piramidini onlar yapmıştı, Halk, aslında köylü hayatı sürüyordu. Mayalar pek güçlü olmamakla birlikte, gene de İspanyollara karşı canla başla direnmişlerdi.

Nüve Forum » kütüphane » Coğrafya ve Tarih » Fiziki Coğrafya » Yeryüzü şekilleri

Aztekler
Bugünkü Meksika'nın bir bölümüne yayılmış olan Aztek İmparatorluğu 1375'ten 1521'e kadar ancak yüz elli yıl yaşadı. Ama bu kısa dönem, birçok yönden Avrupalı istilâcıların uygarlığından üstün, parlak bir uygarlık kurmalarına yetmişti. Başkentleri Mexico-Tenochtitlan 500 000 nüfuslu bir şehirdi ve o çağda Londra'dan daha önemliydi. İmparator her türlü yetkiye sahipti. Barbar uygulamalar ve manevî uğraşlar karışımı bir din yaygındı; güneş tanrısının susuzluğunu insan kanıyla gidermek için sık sık insan kurban etme törenleri düzenlenirdi. Bu törenler, yeni kurbanlar elde edebilmek için sürdürülen uzun savaşlara sebep oluyordu.

Nüve Forum » kütüphane » Coğrafya ve Tarih » Fiziki Coğrafya » Yeryüzü şekilleri

İnkalar
înka İmparatorluğu topraklan (1400-1533), bugünkü Peru, Ekvador ve Şili'nin büyük bölümünü içine a-lacak biçimde, Amerika'nın Büyük Okyanus kıyısında 4 000 kilometre boyunca uzanıyordu. Çok iyi örgütlenmiş olan bu devletin başında güçlü bir hükümdar, «Güneşin Oğlu» anlamına gelen adıyla înka bulunuyordu. İmparatorluğun dağlık arazisi, dar, ama taş döşeli, habercilerin her yöne hızla gidebümesine elverişli yollarla bezenmişti. (Unutmayalım ki, o çağda tekerlek, dolayısıyla araba da yoktu.) Başkent, denizden 3 600 metre yükseklikte Cuzco idi; bu kadar yüksek bir yerde kurulmasının nedeni, tropikal bölgenin sıcağıydı.
İnkalar yazıyı bilmiyorlardı. Bilmeleri gereken şeyleri, son derece güçlü olan belleklerinde tutuyorlardı. Hesap için, belletici bir teknik olan kipu sistemine başvuruyorlardı: kipu, sayıların düğümler ve renklerle belirtildiği bir ip demetiydi. înkaların geçmişleri konusunda çok az şey biliniyor. Kitap bırakmadıklarından, onların uygarlıklarına tanıklık eden güçlü kale kalıntılarında kazılar yapılmış ve bu kazılardaki buluntulara dayanılarak jnkaların geçmişleri konusunda bilgi edinmeğe çalışılmıştır.

Nüve Forum » kütüphane » Coğrafya ve Tarih » Fiziki Coğrafya » Yeryüzü şekilleri

keşifler ve sömürgecilik
Avrupa'lı gemiciler, Kristof Kolomb'dan çok önce Amerika kıyılarına ulaşmışlardı. Gene de, bu seferlerden gerçek bir «keşif» olarak söz edilemez: gemicilerin kıyıların bilinmedik noktalarında bir süre kaldıkları oluyor, ama bunlar demir attıkları yerlerin ötesinde uzayıp giden uçsuz bucaksız toprakların varlığından bile habersiz kalıyorlardı.
Bu yiğit gemiciler îskandinavlardı. İzlanda'dan yola çıkan Kızıl Erik 982 yılında «Yeşil Ülke»ye, yani Grön-
land'a ulaştı. Oğlu bir fırtınaya yakalanınca gunun birinde güneybatıya doğru çok uzaklara, hiç kuşkusuz Nevvfoundland'a doğru sürüklendi. Ama, bu sefer uzun sürmedi ve Amerika kıyıları çok geçmeden unutuldu.
Amerika'nın tam anlamıyla keşfi Kristof *Kolomb'un eseridir: Ko-lomb, 1492'den 1504'e kadar yaptığı dört yolculuk sırasında, Önce Antil-ler'i buldu, sonra da bunun ötesinde sürekli bir kara parçasının* bulunduğunu fark etti. Bir «Yeni Dünya»ya ulaşılmıştı, ama büyük gemici bunun pek de bilincine varamayacaktı. Bu yüzden de bu bilinmedik kıtaya, daha sonra haksız yere, daha az ünlü başka bir gemicinin, Amerigo Ves-pucci'nin ön adı verilecektir. Kolomb sayesinde İspanyollar, Antillef'e ve bu denizin kıyılarına sağlamca yerleştiler.
Kolomb'dan sonra ünlü İspanyol fatihleri kıtanın içlerine doğru ilerlediler, burada yaşayan büyük kavimleri dize getirdiler, şeflerini öldürdüler ve onların eseri olan parlak yerli uygarlıkları yıktılar. Önce Hernan
na saldırdı, sonra Fransisco Pizarro, Güney Amerika'da İnka İmparator luğu'nun fethine girişerek, 1533'de bu * ülkeyi haritadan sildi. Bundan son-\z ra, yenilgiye uğrayanların gümüşü ve altını İspanya'ya akmağa başladı. Güney Amerika'nın doğu ucu (bugünkü Brezilya kısmı) papa tarafından Lizbon Sarayı'na bağışlandığı için, Portekizliler de burayı ele geçirdiler. îşte bu yüzden, bugün bütün Brezilya Portekizce; Latin Amerika'nın geri kalan bölümü ise İspanyolca konuşur. Mayflower gemisiyle ilk İngiliz çiftçilerinin Amerika'ya, daha sonra Amerika Birleşik Devletleri'nin kurulacağı bölgelere ayak basmaları (1620), XIX. yüzyılın ikinci yarısına kadar ağır ağır süre gidecek göç hareketinin başlangıcı oldu.

Nüve Forum » kütüphane » Coğrafya ve Tarih » Fiziki Coğrafya » Yeryüzü şekilleri

kurtuluş ve bağımsızlık
«Yeni İngiltere», 4 temmuz 1776'da Amerika- Birleşik Devletleri adı altında bağımsızlığını ilân etti. Birkaç yıl süren bir savaştan sonra İngilizler boyun eğmek zorunda kaldılar ve 3 eylül 1783'te yeni Amerikan Devleti'ni ister istemez tanıdılar.
Portekiz ile İspanya'nın üç yüzyıl içinde kurduğu sömürge imparatorlukları, XVIII. yüzyılda Fransız Devrimi ile doruğuna varan düşüncelerdeki genel gelişim sonucu, 1808'den 1823'e kadar çöktü.
Orta ve Güney Amerika'nın bağımsızlık kahramanları vardır: Francisco Miranda (1750-1816), 1811'de Vene-zuelalılara, bağımsızlık bildirisini oylarıyla onaylattı; Jos£ de San Martin (1778-1850), Şili ve Peru'yu özgürlüğüne kavuşturdu; Antonio Jose de Sucre (1795-1830), Peru'da Ayacucho Savaşı'nı kazandı. Bu kahramanların değerlisi ise, yirmi yıl süren savaşlar sonucu Venezuela, Bolivya ve Ekva-dor'u İspanyol egemenliğinden kurtaran Simon Bolivar (1783-1830) oldu.
Karşıtlıklar XIX. yüzyıldan beri, Kuzey Amerika ile Latin Amerika arasındaki karşıtlıklar giderek büyümektedir.
Yeni ve dinamik bir ulus olan Amerika Birleşik Devletleri, ekonomik gücünü dünyaya kabul ettirmektedir. Birçok yabancı (ve Avrupa'lı) Amerikan yaşam biçimine imrenir, tıpkı bir köylünün kent yaşamına özenmesi gibi (ve bu ülkede karşılaşılan sorunlar hiç göz önüne alınmaz: toplumsal adaletsizlik, ırk sorunları, giderek hızlanan çevre kirlenmesi v.b.)
Buna karşılık Latin Amerika parçalanmış, az gelişmiş, dış ülkelere bağımlı durumdadır ve ciddî çatışmalara sahnedir.
«Che» Guevara gibi ihtilâl yanlılarının eylemlerinden esinlenen gerillalar Bolivya'da, Kolombiya'da, Uruguay'da (Tupamarolarm ayaklanması) sürekli savaş halindedir. Birçok ülkede ordu iktidara elkoymuş ve o-toriter rejimler kurmuştur: Brezilya'da, Arjantin'de, Bolivya'da, Peru'da. Şili'de, serbest seçimlerle gelen sosyalist yönetim eylül 1973'te askerler tarafından devrildi. Yalnız Fidel Castro, *Küba Adası'nda sosyalist bir rejimi sürdürebilmektedir. XX.yy.ın bu son çeyreğinde Latin Amerika, Kara Afrika gibi, demokrasiye, toplumsal adalete ve zengin ülkeler karşısında gerçek bir bağımsızlığa doğru yolunu aramaktadır.

Nüve Forum » kütüphane » Coğrafya ve Tarih » Fiziki Coğrafya » Yeryüzü şekilleri