Kıvırcık Erkek Kuzularında Testis Özellikleri

Haşim Uzun · #1 17.05.08, 16:57

Characteristics in Kıvırcık Male Lambs - Kıvırcık Erkek Kuzularında Bazı Testis Özellikleri

Özet: Bu araştırma Adnan Menderes Üniversitesi Ziraat Fakültesi Zootekni Bölümü Uygulama Çiftliğinde sayıları yaş dönemlerine göre değişen 30 baş Kıvırcık erkek kuzularında yürütülmüştür. Testis ölçütleri ortalama 110., 140., 150., 180., 210., 230. ve 260. günlük yaşlarda belirlenmiştir.
Kıvırcık erkek kuzularında yaş dönemlerine göre düzeltilmiş sağ ve sol testis için ortalama uzunluk 10.24 cm ve 10.12 cm, çap 4.34 cm ve 4.22 cm; skrotum uzunluğu ve çevresi 16.76 cm ve 27.01 cm olarak bulunmuştur. Ayrıca testis özelliklerine doğum tipi, ana yaşı, günlük yaş ve canlı ağırlık gibi bazı çevre faktörlerinin etkileri incelenmiştir.

kivircik-erkek-kuzularinda-testis-ozellikleri-kivircik-lamb-jpg

Some Testis Characteristics in Kıvırcık Male Lambs

Abstract: This study was conducted on 30 Kıvırcık male lambs whose number changing to age periods on the Experimental Farm of Department of Animal Science, Faculty of Agricultural, University of Adnan Menderes. Testis traits were determined at the average of 110., 140., 150., 180., 210., 230. and 260. days of ages.
In Kıvırcık male lambs, right and left testis were adjusted for age periods, and the mean lengths were 10.24 cm and 10.12 cm respectively, the mean diameters 4.34 cm and 4.22 cm respectively and the means of scrotum length and circumference were 16.76 cm and 27.01 cm respectively. In addition, the effects of birth type, dam age, daily age and live weight on testis characteristics have been investigated.

Kaynak PDF

Haşim Uzun · #2 17.05.08, 17:04

Giriş
Koyun yetiştiriciliğinde üzerinde durulan en önemli özelliklerden biri döl verimidir. Çünkü et, süt ve yapağı gibi ekonomik önem taşıyan ürünler üremeden sonra devreye girer ve adı geçen ürünlerin üretimindeki süreklilik ancak döl verimi ile elde edilen yeni kuşaklarda sağlanabilir. Diğer yandan, döl veriminin yüksekliği koyun populasyonlarında daha etkili seleksiyon yapılmasına ve damızlık dışı kalan hayvan sayısının artmasıyla yetiştirici gelirlerinin yükselmesine olanak sağlar. (Sönmez ve Kaymakçı, 1987; Koşum, 1988; Aygün ve Karaca, 1995).
Döl verimi özelliklerinin kalıtımı diğer kantitatif karakterlerde olduğu gibi poligeniktir. Ancak fenotipik dağılım açısından kesiklilik gösterir. Bundan dolayı döl verimi üzerine çevrenin etkisi normal dağılım gösteren diğer özelliklere göre daha yüksektir. Buna bağlı olarak da döl verimi ile ilgili özelliklerin kalıtım derecesi düşük ve doğrudan seleksiyonla iyileştirilmesi olanakları sınırlıdır (Sönmez ve Kaymakçı, 1987). Bu nedenle döl veriminin genetik iyileştirmesi için doğrudan seleksiyon yerine bu özelliklerle yakın genetik ilişkisi olan başka özellikler üzerine dolaylı seleksiyon yapılarak daha kolay ve hızlı sonuç alınabilir.

Dişi ve erkeklerde FSH ve LH gibi gonadotropik hormonlar ortaktır. Bu hormonlar dişilerde yumurtalıkların büyümesi, foliküllerin gelişimi ve yumurta hücresinin üretilmesine, steroid hormon yapımına, kızgınlık, eşeysel siklus ve gebeliğe neden olur. Erkeklerde ise testis gelişimini, spermatozoit yapımını, ikincil eşeysel özelikleri ve aşım isteğini etkileyen testosteron üretimini sağlar (Sönmez ve Kaymakçı, 1987). Bu ortak özellikten yararlanarak erkeklerin üreme etkinlikleri ile ilgili ıraların ölçülmesiyle dişi akrabalarının yumurtlama sayısı ve doğumda kuzu sayısı gibi dölerme özellikleri tahmin edilebilir. Koçlarda üreme etkinliği ile ilgili olarak en kolay belirlenebilen ölçütler testis özellikleridir. Diğer yandan testis özelliklerinin kalıtım derecesi de yüksektir. Bu yaklaşımla testis özellikleri ile dişi akrabalarının dölerme etkinlikleri arasında yüksek pozitif ilişkiler bulunmuştur (Land, 1974; Islam, 1975; Galal ve ark., 1978; Kilgour ve ark., 1985; Lee ve Land, 1985). Ülkemizde de koçlarda ve erkek kuzularda testis özellikleri ile ilgili çalışmalara rastlamak mümkündür (Kaymakçı ve ark., 1988; Odabaşıoğlu ve ark., 1992; Aygün ve Karaca, 1995; Öztürk ve ark., 1996; Taşkın ve Kaymakçı, 1996). Yapılan araştırmaların çoğunda testis özelliklerinin çeşitli faktörlere göre değişimi incelenmiştir. Öztürk ve ark. (1996) ise, Akkaraman ve İvesilerde büyük ve küçük testis hacimli koçların analarının döl verimleri arasında önemli bir farklılığın olmadığını bildirmektedir.
Kıvırcık erkek kuzularında testis özelliklerinin değerlendirildiği bu araştırmanın amacı; erkek kuzularda doğumdan itibaren ilk çiftleşme mevsimine kadar testis gelişiminin tanımlanması, söz konusu özelliklere sistematik çevre faktörlerinin etkilerinin saptanması, testis ölçütlerinin alınacağı uygun dönemin belirlenmesi, seleksiyon programları ve koç kuzuların performansına dayalı yetiştirme sistemleri için öneriler ortaya koymaktır.

Haşim Uzun · #3 17.05.08, 17:04

Materyal ve Yöntem
Materyal
Araştırmanın hayvan materyalini Adnan Menderes Üniversitesi Grup Koyun Yetiştirme Programı (ADÜ-GKYP) bünyesinde yer alan Ziraat Fakültesi deneme ağılında 1998-1999 üretim sezonunda Kasım-Mart aylarında doğmuş ve sayıları dönemlere göre değişen 30 baş Kıvırcık erkek kuzusu oluşturmuştur.

Haşim Uzun · #4 17.05.08, 17:05

Yöntem
Kuzular doğumdan sonra numaralanarak tartılmış ve 20-30 gün anaları ile birlikte sürekli olarak ağılda tutulmuştur. Bu dönemde koyunlara buğday samanı ve koyun damızlık yemi verilmiştir. Daha sonraki dönemlerde koyun ve kuzular birlikte pamuk ve mısır üretimi yapılmış alanlarda otlatılmıştır. Koyunlarda sağım yapılmamış ve sütün tamamını kuzu emmiştir.
Kuzularda testis ölçütlerinin (testis çapı ve uzunluğu) alınmasına ortalama 110 günlük yaşta başlanmıştır. Son üç dönemde skrotum uzunluğu ve çevresi de dahil edilerek 110., 140., 150., 180., 210., 230. ve 260. günlerde toplam 7 dönemde ölçüm ve kuzuların 50 g duyarlılıkla tartımı yapılmıştır. Ölçümler Sönmez ve Kaymakçı (1987)’nın bildirdiği ilkelere göre yapılmıştır.
Elde edilen verilerin değerlendirilmesi Harvey (1990) tarafından yazılan En-Küçük Kareler programına göre yapılmıştır.
Dönemlere göre ayrı ayrı yapılan değerlendirmelerde;
Yijl= µ + ai +bj + b1 ( Xijl–X ) + b2 ( Zijl–Z ) + eijl
Dönemlerin de dahil edildiği genel değerlendirmede;
Yijkl= µ + ai +bj + ck + b1 ( Xijkl–X ) + b2 ( Zijkl–Z ) + eijkl
şeklinde matematik modeller kullanılmıştır.

Modellerde;
Yij(k)l : Herhangi bir kuzunun testis veya skrotum özelliğini,
µ : Beklenen ortalamayı,
ai : Doğum tipinin etkisini ( i= 1, 2; tek ve ≥ikiz);
bj : Ana yaşının etkisini ( j= 1,2,3,4,5; 1., 4., 5., 6. ve
≥7. yaşlar);
ck : Dönemin etkisini (k= 1,2,3,4,5,6,7; 110., 140.,
150., 180., 210., 230. ve 260. günlük yaş dönemleri);b1 ve b2 : Herhangi bir özelliğin yaş (gün) ve canlı ağırlığa (kg) göre regresyon katsayısını;X ij(k)l ve Zij(k)l : Herhangi bir kuzunun denetim günü yaş ve canlı ağırlığını; X ve Z : Kuzuların denetim günü yaş ve canlı ağırlık ortalamalarını;e ij(k)l : Bağımsız ve şansa bağlı hatayı gösterir.
Faktörlerin alt gruplarının birbiri ile karşılaştırılmalarında Duncan testi kullanılmıştır (Düzgüneş ve ark., 1987).

Bulgular ve Tartışma
Kıvırcık erkek kuzularında testis ve skrotum özellikleri ayrı ayrı ele alınarak çeşitli yaş dönemlerine göre değişimi incelenmiş ve tartışılmıştır. Ayrıca, söz konusu özellikler için dönemlerin de dahil edildiği genel bir değerlendirme de yapılmıştır.
Testis uzunluğu
Çeşitli dönemlerde yapılan ölçümler sonucu testis uzunluğuna ilişkin değerlendirme sonuçları Çizelge 1’de özetlenmiştir. Genel olarak testis uzunluğunun yaş dönemlerine göre sürekli bir artış gösterdiği görülmektedir. Ancak bu artış 180-210. günlük dönemler arasında diğer dönemlere göre daha düşük kalmıştır. Elde edilen sonuçlar Aygün ve Karaca (1995)’nın 120, 150, 170 ve 200 günlük yaştaki Karakaş kuzuları, Kaymakçı ve ark. (1988)’nın 138 günlük yaştaki Acıpayam kuzuları, Odabaşıoğlu ve ark. (1992)’nın Morkaraman toklu ve koçları için bildirdiklerinden daha yüksektir. Öztürk ve ark. (1996)’nın 21-22 aylık Akkaraman ve İvesi koçları için elde ettikleri bulgular bu araştırmanın son dönem bulguları ile benzerlik göstermektedir.
Ana yaşının testis uzunluğu için dönemlerin ayrı ayrı değerlendirilmesiyle önemli bir varyasyon kaynağı olmadığı görülmüştür. Ancak yapılan çoklu karşılaştırma testi sonucu 5 yaşlı anaların kuzularında testis uzunluğunun diğer ana yaşı grubu kuzulardan daha düşük olduğu söylenebilir. Bunun nedeni bu gruptaki kuzuların diğerlerinden daha geç doğmaları, ölçümlerde ancak 140. günlük yaştan sonra devreye girmeleri, yani yaşça daha küçük olmalarıdır.

Tek ve çoğuz doğan kuzuların testis uzunlukları birbirine oldukça yakındır. Doğum tipinin çeşitli dönemlerde etkili olmaması Aygün ve Karaca (1995) tarafından da desteklenmektedir.
Günlük yaşın testis uzunluğuna etkisi başlangıçtaki dönemlerde önemsiz, 150. günden sonra genellikle çok önemli olmuştur (p<0.01). Bu sonuç Aygün ve Karaca (1995) tarafından da desteklenmektedir. Canlı ağırlığın ise başlangıçtaki dönemlerde daha belirgin olan etkisinin 210. günden sonra azaldığı söylenebilir. Aygün ve Karaca (1995) Karakaş kuzularında canlı ağırlığın 120, 150, 170 ve 200 günlük yaşlarda testis uzunluğu için önemli bir etkiye sahip olduğunu ortaya koymuşlardır.

Haşim Uzun · #5 17.05.08, 17:07

Testis çapı
Çeşitli dönemlere göre testis çapı ile ilgili yapılan değerlendirmeler Çizelge 2’de özetlenmiştir. Dönemler birbirinden bağımsız olarak değerlendirildiğinde, testis çapının 110-260. günler boyunca arttığı görülecektir. Ancak testis uzunluğunda olduğu gibi belli dönemler arasında (150-210. günler) artışın oldukça yavaşladığı, hatta durduğu söylenebilir. Testis çapı için elde edilen bu sonuçlar genel olarak Acıpayam kuzuları (Kaymakçı ve ark., 1988), Morkaraman tokluları (Odabaşıoğlu ve ark., 1992) ve Karakaş kuzuları için bildirilen değerlerden daha yüksek; Morkaraman koçları (Odabaşıoğlu ve ark., 1992) için bildirilen değerlerle benzer; Corriedale ve Polwarth koçları (Fernandez ve ark., 1992), Akkaraman ve İvesi koçları (Öztürk ve ark., 1996) ile Kıvırcık kuzuları (Taşkın ve Kaymakçı, 1996) için elde edilen değerlerden düşüktür.
Dönemler bazında ana yaşı ve doğum tipinin testis çapına etkisinin önemli olmadığı görülmektedir. Canlı ağırlığın etkisi 180. günlük yaş dönemine kadar çok önemli iken, bundan sonraki dönemlerde önemsiz bulunmuştur. Yaşın etkisi ise ilk dönemlerde önemsiz, 150. günden sonra ise önemli olmuştur (p<0.05 ve p<0.01). Buradan kuzularda testisözelliklerininçeşitlidönemlerde değerlendirilmesinde, erken yaşlarda kuzuların canlı ağırlıklarının, daha sonraki dönemlerde ise günlük yaşlarının veya her ikisinin birlikte göz önünde bulundurulmasının gerekliliği ortaya çıkmaktadır.
Aygün ve Karaca (1995) Karakaş kuzularında testis çapını 120, 150, 170 ve 200. günlük yaşlarda canlı ağırlığın çok önemli (p<0.01), 150 ve 170. günlük yaşlarda ise yaşın önemli düzeyde etkilediğini ortaya koymuşlardır (p<0.05).

Haşim Uzun · #6 17.05.08, 17:07

Skrotum uzunluğu
Skrotum uzunluğu 210, 230 ve 260 günlük yaş dönemlerinde ölçülmüş ve yapılan değerlendirme sonuçları Çizelge 3’te özetlenmiştir. Skrotum uzunluğunun dönemlere göre düzenli bir şekilde arttığı görülmektedir. Genel olarak skrotum uzunluğu Akkaraman ve İvesi koçları için bildirilen 18.03 cm ve 17.63 cm’lik bulgularla benzerlik gösterirken (Öztürk ve ark., 1996), Kaymakçı ve ark.(1988)’nın Acıpayam kuzuları, Odabaşıoğlu ve ark. (1992)’nın Morkaraman toklu ve koçları ve Aygün ve Karaca (1995)’nın Karakaş kuzuları için bildirdikleri sonuçlardan daha yüksektir.
Dönemlere göre ayrı ayrı yapılan değerlendirmelerde ana yaşı ve doğum tipinin skrotum uzunluğunu etkilemediği görülmektedir. Ancak 5 yaşlı anaların kuzularında skrotum uzunluğu daha düşüktür (p<0.01). Tek ve çoğuz doğmuş kuzularda skrotum uzunluğu birbirine oldukça yakındır. Buna karşılık Aygün ve Karaca (1995) 170 ve 200 günlük yaşlardaki Karakaş kuzularında tek doğanlarda bu özelliği daha yüksek bulmuşlardır.
Bütün dönemlerde günlük yaş farklılıklarının skrotum uzunluğuna etkisi çok önemli olurken (p<0.01), bu özelliğin canlı ağırlığa bağlı olarak önemli bir değişim göstermediği ortaya çıkmıştır.

Haşim Uzun · #7 17.05.08, 17:07

Skrotum çevresi
Skrotum çevresi konu ile ilgili yapılan çalışmalarda en çok ve ağırlıkla üzerinde durulan ölçütlerden birisidir. Testis büyüklüğü en iyi şekilde testis ağırlığı ile tanımlanmaktadır. Ancak canlı hayvan üzerinde bunu belirlemek zordur. Bu nedenle testis ağırlığının en güvenilir ve kolay belirlenebilen ölçütlerinden biri olan skrotum çevresi üzerinde durulmaktadır (Matos ve ark., 1992).
Ortalama 210, 230 ve 260 günlük yaşlarda skrotum çevresi sırasıyla 24.91 cm, 26.94 cm ve 29.08 cm olarak bulunmuştur (Çizelge 4). Görüldüğü gibi skrotum çevresi de yaş dönemlerine göre düzenli bir artış göstermiştir. (Matos ve ark., 1992) Rambouillet kuzularında 90., 120., 150. ve 180. günlerde skrotum çevresini sırasıyla tek doğanlarda 14.71 cm, 20.03 cm, 25.10 cm ve 30.04 cm; çoğuz doğanlarda 15.20 cm, 20.29 cm, 25.35 cm ve 30.31 cm; Taşkın ve Kaymakçı (1996) Kıvırcık erkek kuzularında 210., 240. ve 270. günlerde sırasıyla 29.50 cm, 31.71 cm ve 33.64 cm olarak bulmuşlardır. Ölçümlerin yapıldığı yaşlar dikkate alındığında bu çalışmada elde edilen sonuçların daha düşük olduğu görülecektir. Diğer yandan bu çalışmada elde edilen sonuçlar değişik yaşlarda farklı genotiplerde yapılmış birçok araştırmanın sonuçlarından daha yüksektir (Kaymakçı ve ark., 1988; Odabaşıoğlu ve ark., 1992; Moraes ve ark., 1992; Guerra ve Ramirez, 1993; Aygün ve Karaca, 1995).
Bütün dönemlerde ana yaşı ve doğum tipinin skrotum çevresine etkisi önemsiz bulunmuştur. Ancak yapılan çoklu karşılaştırma testi sonucu 210. günde 3 yaşlı, 260. günde ise ≥7 yaşlı anaların kuzularında skrotum çevresi daha düşüktür. Ancak burada gruplardaki ve özellikle 5 yaşlı ana grubundaki hayvan sayısının azlığı gözden uzak tutulmamalıdır. Doğum tipinin skrotum çevresine etkisini ortaya koyan Matos ve ark. (1992), Rambouillet kuzularında 90. günde bu özelliğin çoğuz doğanlarda daha yüksek olduğunu ve daha sonraki dönemlerde tek ve çoğuz doğanlar arasındaki farkın azaldığını bildirmektedir. Oysa Aygün ve Karaca (1995), Karakaş erkek kuzularında bu özellik için 120., 150. ve 200. günlerde tek ve ikizler arasında bir farklılığın olmadığını, ancak 170. günde tek doğanların önemli ölçüde daha yüksek değere sahip olduğunu ortaya koymuşlardır.
Canlı ağırlık ve yaş skrotum çevresine 230. ve 260. günlerde etkili olmuştur (p<0.05 ve p<0.01).

Genelleştirilmiş testis ve skrotum özellikleri
Kıvırcık erkek kuzularında 7 ayrı yaş döneminde alınan testis özellikleri ve 3 ayrı yaş döneminde alınan skrotum özellikleri yaş dönemleri de dikkate alınarak değerlendirilmiş ve sonuçlar Çizelge 5’te özetlenmiştir.
Yapılan bu değerlendirmedeki amaç, ele alınan özellikler üzerine ana yaşı, doğum tipi, kuzunun canlı ağırlığı ve yaşının etkisini daha duyarlı bir şekilde tartışmaktır. Çünkü dönemlere göre ayrı ayrı yapılan değerlendirmelerde her dönemde faktörlerin alt gruplarındaki hayvan sayılarının azlığı dikkat çekmektedir. Yapılan bütün ölçümlerin birlikte değerlendirilmesi ile bu eksiklik giderilmeye, yukarıdaki faktörlerin söz konusu özelliklere etkisi daha doğru bir şekilde belirlenmeye çalışılmıştır.
Dönemlerin ayrı ayrı değerlendirilmesinde genellikle ana yaşı testis ve skrotum özellikleri için önemsiz bir etkiye sahipken, genel değerlendirmede sağ testis uzunluğu dışında bütün özellikler için çok önemli (p<0.01) bir varyasyon kaynağı olmuştur. Aygün ve Karaca (1995)’nın ortaya koyduğu sonuçlar da bunu desteklemektedir. Ancak Matos ve ark. (1992) ana yaşının önemli ölçütlerden biri olan skrotum çevresini etkilemediğini bildirmektedir. Çizelge 5 incelendiğinde testis uzunluğu ve skrotum uzunluğu için 5 yaşlı anaların kuzuları en düşük değere sahip olmuştur. Testis çapı ve skrotum çevresi 4 ve 6 yaşlı anaların kuzularında daha yüksek bulunmuştur. Belki 5 yaşlı ana grubundaki hayvan sayısının azlığı ve bu gruptaki kuzuların diğerlerine göre daha geç doğmaları, bütün ölçütler için ana yaşlarına göre önce düzenli bir artıştan sonra ileriki yaşlarda azalış şeklinde ortaya çıkacak görüntüye engel olmuştur.
Genel olarak tek ve çoğuz doğmuş kuzuların testis ve skrotum özellikleri arasında önemli bir farklılık bulunmamıştır. Aygün ve Karaca (1995) skrotum uzunluğu dışındaki ölçütler için benzer sonucu bulmuşlardır. Matos ve ark. (1992) ise skrotum çevresi için doğum tipinin etkili olduğunu bildirmektedir.
Yaş dönemlerine göre testis özelliklerinin önemli ölçüde farklılaştığı (p<0.05), skrotum özelliklerinde ise dönemler arasında dikkat çekici bir farklılığın olmadığı görülmektedir. Testis özelliklerindeki farklılaşma beklenenin aksine dönemlere göre düzenli bir artış şeklinde olmamıştır. Testis özelliklerinin gelişimindeki düzensizlik veya durgunluk 180. günden sonra daha belirgindir. Bu durum belki de iklim ve beslenme koşullarıyla ilgilidir.
Canlı ağırlık testis ve skrotum özelliklerini genelde çok önemli bir şekilde etkilemiştir (p<0.01). Konu ile ilgili benzer çalışmaların çoğunda söz konusu özellikler için canlı ağırlık en çok ele alınan faktörlerden biridir ve genelde etkisinin önemli olduğu bildirilmektedir (Barba ve Fuentes, 1984; Schoeman ve Canbrink, 1986; Kaymakçı ve ark., 1988; Halley ve ark., 1990; Moraes ve ark., 1992; Aygün ve Karaca, 1995; Öztürk ve ark., 1996).
Kuzuların gün olarak yaşlarının da ele alınan özellikleri etkilediği görülmektedir (p<0.01). Konu ile ilgili benzer bulguların varlığı kadar (Aygün ve Karaca, 1995), yaşın etkisinin önemsiz olduğunu ortaya koyan araştırıcılar da (Kaymakçı ve ark., 1988) vardır.

Haşim Uzun · #8 17.05.08, 17:08

Sonuç
Bu araştırmada testis özelliklerinin değişimi hem dönemler bazında ayrı ayrı, hem de ölçümlerin yapıldığı dönemler de dikkate alınarak değerlendirilmiştir. Dönemler bazında yapılan değerlendirmelerde hayvan sayılarının azlığından dolayı testis özelliklerine bazı faktörlerin etkilerini daha sağlıklı bir şekilde ortaya koymak için bu yola başvurulmuştur. Nitekim, dönemlere göre ayrı ayrı yapılan değerlendirmelerde ana yaşı ve doğum tipi söz konusu özellikler için önemli bir etkiye sahip olmazken, genel değerlendirmede ana yaşının etkisi önemli olmuştur. Testis özellikleri için erken dönemlerde canlı ağırlık önemli bir varyasyon kaynağı iken, 150. günden sonra yaş ön plana çıkmaya başlamıştır. Skrotum uzunluğu için yaşın, skrotum çevresi için ise hem canlı ağırlık hem de yaşın bütün dönemlerde etkili olduğu söylenebilir. Bu nedenle doğumların geniş bir zaman diliminde gerçekleştiği sürülerde bu tür çalışmaların değerlendirilmesinde kuzuların hem yaşları hem de canlı ağırlıkları dikkate alınmalıdır.
Dönemler bazında ayrı ayrı yapılan değerlendirmede testis gelişiminin 180-210. günler arasında belki de iklim ve beslenme koşullarıyla ilişkili olarak oldukça yavaşladığı, 210. günden sonra arttığı görülmektedir. Diğer yandan kuzuların iyi bir gelişme göstermesi durumunda bu yaşlarda damızlıkta kullanılabilir. Bu nedenle, testis parametrelerinin ve testis özelliklerine göre erkek damızlık hayvanların 7. aydan sonra daha sağlıklı bir şekilde belirlenebileceği söylenebilir.

Kaynak PDF

Seçenekler
Yazdırılabilir şekli göster Sayfayı E-Mail olarak gönder
Stil
Normal Hybrid-Şeklinde gösterime geç Ağaç şeklinde gösterime geç

Haşim Uzun kullanıcısının bu bilgilendirici iletisine teşekkür eden üye :
CiwCiw (21.05.08)

Bunlara Baktınız mı?