Süt sığırlarında farklı meme özelliklerinin mastitits ve süt somatik hücre sayısı

Haşim Uzun · #1 28.05.08, 12:04

Süt sığırlarında farklı meme özelliklerinin mastitits ve süt somatik hücre sayısı üzerine etkileri:
ÖZET: Süt sığırlarında memenin sağlığı ile süt somatik hücre sayısı (SHS) arasında yakın bir ilişki vardır ve mastitis oluşumundan önce memedeki SHS artmaktadır. Bu nedenle mastitisin saptanmasında SHS’ndan dolaylı bir ölçüt olarak yararlanılmaktadır. SHS ile mastitis ve meme bağlantısı, meme başı uzunluğu, meme başları arası mesafe gibi meme özellikleri arasında genetik ve fenotipik ilişkiler bulunmaktadır. Dolayısıyla sürü içindeki mastitis oluşumlarının azaltılmasında düşük SHS, daha sıkı ön meme bağlantısı, daha kısa meme başları ve daha dar meme başı yerleşimi gibi özelliklere sahip ineklerin seçilmesi önerilmektedir. Bu derlemede mastitis ve SHS arasındaki ilişkiler ile farklı meme özelliklerinin mastitis ve SHS üzerine etkileri tartışılmıştır.

EFFECT OF DIFFERENT UDDER TRAITS ON MASTITIS AND SOMATIC CELL COUNTIN DAIRY COWS
ABSTRACT: Udder health is closely related to milk somatic cell counts (SCC) and also, SCC in the mammary gland increase before the mastitis occurrence. For this reason, SCC is used as indirect criterion to determinate mastitis. Genetic and phenotypic correlations were found between SCC and udder traits such as udder attachment, teat length and distance among teats. Therefore, to decrease mastitis occurrence within herd; cows with lower SCC, strengthen front udder attachment, shorter teats and closely placed teats should be selected. In this review, relations between mastitis and SCC, and also effects of different udder traits on mastitis and SCC were discussed.

» Nüve Forum » akademik » Mühendislik Fakültesi » Ziraat Fakültesi » Zootekni Bölümü

kaynak pdf

Haşim Uzun · #2 28.05.08, 12:06

1. GİRİŞ
İnsan beslenmesinde büyük önem taşıyan sütün sağlıklı ve nitelikli olması, üretildiği yer olan memenin sağlığı ile yakından ilgilidir (Erdem ve Atasever, 2004). Süt sığırlarında özellikle mastitis, yetiştiriciler açısından büyük bir sorun teşkil etmektedir. Nitekim Dünya’nın her yerinde mastitisten dolayı süt sığırı işletmeleri milyonlarca dolar zarara uğramaktadır. Dolayısıyla, mastitis olgusu sürü içinde derhal belirlenerek gerekli önlemler alınmalıdır. Bu amaçla Somatik Hücre Sayısı (SHS), mastitisin belirlenmesinde dolaylı bir ölçüt olarak kullanılmaktadır.
Süt sığırcılığında ayıklamanın en başta gelen nedenlerinden birisi de meme sağlığı problemleridir ve sürü içindeki oranı %34,8’e ulaşabilmektedir (Pösö ve Mäntysaari, 1996). Sütün miktar ve bileşimini olumsuz yönde etkileyen mastitisin oluşumuna zemin hazırlayan etmenler olarak yaş, laktasyon sayısı, süt verimi, ırk, memenin anatomik ve fizyolojik özellikleri, mevsim, barınak koşulları, beslenme ve sağım tekniği gibi faktörler gösterilebilmektedir (Göncü 2000; Şeker ve ark., 2000; Uzmay ve ark., 2003).
Bu makalede konuya ilişkin çalışmalar göz önünde bulundurularak mastitis ile SHS arasındaki ilişkiler ve farklı meme özelliklerinin mastitis ve SHS üzerine etkileri incelenmiştir.

Haşim Uzun · #3 28.05.08, 12:07

2. SÜT SIĞIRLARINDA MEMENİN YAPISI
Meme, bütün memeli hayvanlarda var olan ve deri dokusunun değişmesi ile oluşmuş bir dış salgı organıdır (Tuncel, 1998 ). Şekil 1’de görüldüğü üzere, her bir meme lobu; meme başı, meme başı kanalı, meme başı haznesi, meme haznesi, süt toplama kanalı ve alveollerden oluşmaktadır (Şekil 1).
Normal bir süt ırkı inekte boş meme ağırlığı 12– 30 kg kadardır (Anonymous, 2005 ) ve arka meme lobları (%60), ön meme loblarına (%40) göre daha ağırdır (Kumlu, 1999; Şekerden ve Özkütük, 1997; Tuncel, 1998; Anonynous, 2005). Memeyi vücuda bağlayan önemli bağ, orta asıcı bağdır. Bu bağ elastik bir yapıya sahip olup karın duvarının ortalarından başlayarak memenin sağ ve sol yarıları arasında yukarıdan aşağıya doğru uzanır ve memenin alt kısmında yan asıcı bağ ile birleşir (Şekerden ve Özkütük, 1997; Tuncel, 1998). Meme başı kanalının bağlantı yerinde 7–8 adet gevşek yapıda zardan oluşan Fürstenberg yüzüğü veya Sfinkter adı verilen güçlü bir kas ile sarılı olan bir geçit bulunur. Bunun görevi, sağım veya buzağı emme zamanları dışında, meme bezi haznesinden meme başı haznesine sütün akışını önlemektir (Şekerden ve Özkütük, 1997; Kumlu, 1999). Memenin salgı dokusunu oluşturan alveoller, mikroskobik yapıda, hemen hemen küre şeklinde olup, tek sıra epitelyum hücre ile çevrilmişlerdir. Epitel hücreler, kandan aldıkları besin maddelerinden süt bileşenlerinin (yağ, protein, laktoz vb.) sentezlenmesiyle sütün salgılanmasını sağlamaktadır (Anonymous, 2005). Meme oldukça geniş bir dolaşım sistemine sahip olup, her litre süt üretimi için memeden 400–500 litre kanın geçmesi gerekmektedir. Lenf, memeden, meme üstü lenf düğümleri yoluyla akarak kan sistemine karışır. Bu düğümler ‘lenfosit’ denen ve bağışıklık rolü olan bir tip beyaz kan hücresi meydana getirirler (Şekerden ve Özkütük, 1997). Memenin sinir sistemi çeşitli tipten (duyusal ve sempatik) sinir lifleri ile kaplanmıştır. Memedeki sempatik sinir sistemi memenin kan dolaşımını otomatik olarak düzenler ve alveol boşluklarını çevreleyen düz kaslar ile meme başlarında bulunan büzücü (sfinkter) dokuları kontrol eder (Tuncel, 1998).

Haşim Uzun · #4 28.05.08, 12:07

3. MASTİTİS
Mastitis, ineklerde sütün miktarını düşüren, meme bezlerinde mikroplar tarafından meydana getirilen, iltihaplı bir meme hastalığıdır. Ülkemizde ineklerde mastitis görülme oranının %30 dolayında olduğu ve mastitis nedeniyle süt veriminde yaklaşık %10 oranında azalma meydana geldiği, bunun sonucunda da yıllık ekonomik kaybın trilyonlarla ifade edilebileceği bildirilmektedir (Sabuncuoğlu ve ark., 2003). Enfeksiyon; bakteri, maya, mantar ve virüs gibi bulaşıcı etmenler ile altlık, stres, yaralanmalar, yüksek kalorili yemler, ineğe ve çevreye bağlı pek çok faktörler nedeniyle meydana gelmekte olup, sütteki kan proteinlerinin ve beyaz kan hücrelerinin sayısı artmaktadır (Erdem ve Atasever, 2004).

Haşim Uzun · #5 28.05.08, 12:07

4. SOMATİK HÜCRE SAYISI İLE MASTİTİS ARASINDAKİ İLİŞKİLER
Sütte bulunan vücut hücreleri, beyaz kan hücreleri ve epitelyum hücrelerin bir kombinasyonundan meydana gelmektedir. Somatik hücre olarak adlandırılan bu hücreler, sayı ile ifade edilmektedir. Beyaz kan hücreleri hastalık veya yaralanmalara bağlı olarak kandan süte geçmekte, epitel hücreler ise meme dokusundan salınmaktadırlar. Somatik hücrelerin hemen tamamına yakını (%98-99), beyaz kan hücrelerinden meydana gelmektedir (Göncü, 2000). Bu nedenle, meme sağlığı ve sütün kalitesinin bir göstergesi olan SHS (Koç, 2004), mastitisli ineklerde mastitis vakalarından önce artmaktadır (Deluyker ve ark., 1993).
Meme lobunda normal SHS (enfeksiyondan etkilenmemiş meme lobunda) genellikle 200.000 hücre/ml altında olup, SHS’nın 200.000 hücre/ml nin üstünde olması anormallik ve iltihaplanma belirtisi olarak kabul edilmektedir (Harmon, 2001, Querengasser ve ark., 2002 ). Kalifornia Mastitis Testi’nde (CMT) SHS meme iltihaplanmasında bir ölçüt olarak kullanılmakta ve sağlıklı bir meme lobundan elde edilen sütte 100.000 hücre/ml den daha az olması gerektiği bildirilmektedir (Berglund ve ark., 2004). Subklinik mastitisle SHS arası ilişki, Çizelge 1’de görülmektedir.
Klinik mastitis ile SHS arasında; Lund ve ark. (1994) 0.97, Pösö ve Mäntysaari (1996) ilk laktasyonda 0.37, ikinci laktasyonda 0.68, Rogers (1996) 0.70, Rogers (1997) 0.60–0.70, Rupp ve Boichard (1999) 0.72, Hiemstra ve ark. (2002) 0.91, Carlén ve ark. (2004) ise 0.70 düzeyinde genetik korelasyon tespit etmişlerdir.

Haşim Uzun · #6 28.05.08, 12:10

5.MEME ÖZELLİKLERİ İLE SHS VE MASTİTİS ARASINDAKİ İLİŞKİLER
Meme konformasyon özellikleri mastitise direnç veya düşük SHS için dolaylı seleksiyon kriteri olarak kullanılmaktadır (Rogers ve Hargrove, 1991; Lund ve ark., 1994; Boettcher ve ark., 1998). Dolayısıyla Şekil 2’de görülen her bir meme özelliğinin SHS ve mastitis üzerine etkisi ayrı başlıklar altında incelenecektir.
5.1. Meme Başları Çapı
Meme başları çapı, meme başlarının orta kısmının kalınlığının ölçüsüdür (Akcan, 1993; Şen, 1993). Alaçam ve ark. (1983), CMT pozitif ineklerin ortalama ön ve arka meme başı çapının, CMT negatif ineklere göre daha yüksek çıktığını belirtmektedirler. Kuczaj (2003) ise, yaptığı çalışmada ön ve arka meme başları çapları ile SHS arasında sırasıyla 0.27 ve 0.28 düzeyinde pozitif fenotipik korelasyonlar tespit etmiştir.
5.2. Meme Başları Uzunluğu
Ön meme başı uzunluğu, ön meme başının memeye birleştiği kısımdan meme başının uç kısmına kadar olan dikey mesafedir. Arka meme başı uzunluğu ise, arka meme başının memeye birleştiği kısımdan meme başı uç kısmına kadar olan mesafedir (Şen, 1993). İdeal meme başları, silindirik, orta uzunlukta ve çapta olup, aynı büyüklükte olmalıdır. Meme başları, her bir lobun altında ve ortasında, bir karenin köşelerini oluşturacak şekilde yerleşmeli, meme tabanından yere dik olarak uzanmalıdır (Akcan, 1993). Alaçam ve ark. (1983), meme başı uzunluğu ile mastitis arasında yakın bir ilişki bulunduğunu, meme başları uzunluğunun CMT pozitif ineklerin CMT negatif ineklere göre daha fazla olduğunu, fakat bunun istatistikselolarakönemliolmadığını bildirmektedirler. Şeker ve ark. (2000) ise ön meme başı uzunluğu açısından CMT pozitif ve CMT negatif inekler arasında önemli bir farkın olmadığını, aynı zamanda ineklerin yetiştirme ve damızlık amaçlı seçiminde, meme başı uzunluğu kısa ancak makineli sağıma uygun meme başlarına sahip ineklerin tercih edilmesi gerektiğini bildirmektedirler.
Daha uzun meme başları; sağım, yaralanma vb. dış etkilerden daha fazla zarar görmektedir (Rogers ve Hargrove, 1991). Bu nedenle daha kısa meme başları, daha düşük SHS’na (Rogers ve Hargrove, 1993) ve daha az mastitise yol açmakta olup (Rogers, 1996; Rogers, 1997), Hiemstra ve ark. (2002), daha kısa başlı meme yönünde uygulanacak seleksiyonun yeni mastitis oluşumlarını önlemede etkili olacağını bildirmektedir.

Haşim Uzun · #7 28.05.08, 12:12

4.3. Ön Meme Başları Arası Mesafe
Ön meme başlarının uç kısımları arasındaki yatay mesafedir (Akcan, 1993; Şen, 1993). Kuczaj (2003), ön meme başları arası mesafe ile SHS arasında 0.08 düzeyinde fenotipik ilişki tespit etmiştir. Araştırmacı, ön meme başları arası mesafenin artmasıyla SHS ve klinik mastitis riskinin de arttığını bildirmektedir.
Şeker ve ark. (2000), ön meme başlarını birbirine uzaklığı açısından CMT pozitif ve CMT negatif inekler arasında önemli bir farklılık bulamamışlardır. Alaçam ve ark (1983), ön meme başları arasındaki mesafenin, CMT pozitif ineklerin CMT negatif ineklere göre daha fazla, ancak istatistiksel olarak önemli olmadığını, aynı zamanda ön meme başları arasındaki mesafenin az olduğu memelerin mastitise daha dayanıklı olduğunu bildirmektedirler.
5.4. Arka Meme Başları Arası Mesafe
Arka meme başının uç kısımları arasındaki yatay mesafedir (Akcan, 1993; Şen, 1993). Arka meme başları arası mesafe ile SHS arasındaki ilişkinin ortaya konulduğu bir çalışmada, bu özellikler arasında 0.22 düzeyinde fenotipik ilişki tespit edilmiştir (Kuczaj, 2003). Alaçam ve ark, (1983), arka meme başları arası mesafenin, CMT pozitif ineklerde CMT negatif olanlara göre daha fazla olduğunu, bunun istatistiksel olarak önemli olmadığını, ancak arka meme başları arsındaki mesafenin az olmasının mastitise karşı direnci artırdığını bildirmektedirler.
5.5. Yan Meme Başları Arası Mesafe
Yan meme başları arası mesafe, ön ve arka meme başlarının uç kısımları arasındaki yatay mesafedir (Akcan, 1993; Şen, 1993). Yan meme başları arası mesafe ile klinik mastitis arasında 0.20 düzeyinde genetik ilişki belirlenirken (Rupp ve Boichard, 1999), yan meme başları arası mesafe ile SHS arasında 0.26 düzeyinde genetik (Rupp ve Boichard, 1999), -0.07 düzeyinde fenotipik ilişki belirlenmiştir (Kuczaj, 2003).
5.6. Ön Meme Başlarının Yerden Yüksekliği
Ön meme başı yüksekliği, ön meme başı ucu ile yer arasındaki mesafedir (Şeker ve ark., 2000). Ön meme başı yüksekliği az olan ineklerde CMT pozitiflik oranı yüksek olup (Şeker ve ark., 2000), Alaçam ve ark. (1983), bu durumun, yere yakın meme başlarından enfeksiyon etmeni girişinin daha kolay olmasından kaynaklandığını bildirmektedirler.
Ön meme başlarının yerden yüksekliği ile SHS arasında negatif yönde -0.29 düzeyinde bir fenotipik ilişki tespit eden Kuczaj (2003), ön meme başlarının yerden yüksekliğinin artmasıyla SHS’nın azaldığını belirlemişlerdir.

Haşim Uzun · #8 28.05.08, 12:12

5.7. Arka Meme Başlarının Yerden Yüksekliği
Arka meme başı yüksekliği, arka meme başı ucu ile yer arasındaki mesafedir (Şeker ve ark., 2000). Kuczaj (2003), arka meme başının yerden yüksekliği ile SHS arasında negatif yönde -0.30 düzeyinde fenotipik bir ilişki bulunduğunu, arka meme başının yerden yüksekliğinin artmasıyla birlikte SHS’nın azalacağını bildirmektedir.
5.8. Ön Meme Bağlantısı
Ön meme bağlantısı, memenin karına doğru bağlantısı olup, memenin kapasitesi ve ileride sarkıp sarkmayacağı konularında önemli ipuçları vermektedir (Özcan, 1995; Kumlu, 1999; Koyuncu ve ark., 2001). Memenin sağ ve sol yanlarından bakılarak memenin karın bölgesine doğru yaptığı bağlantı açısından değerlendirilmekte ve uzun ömürlülük açısından karına doğru güçlü bağlantı yapan meme tercih edilmektedir (Koyuncu ve ark., 2001).
Ön meme, yerleştiği bölgeye göre hacimli ve uygun uzunlukta olmalıdır. Önden arkaya genişliği bir örnek olmalı ve önden bir kavis ile karın altına güçlü bir şekilde bağlanmalıdır (Akcan, 1993; Tapkı, 2001). Çizelge 2’de görüldüğü üzere, ön meme bağlantısı ile SHS ve klinik mastitis arasındaki ilişkinin ortaya konulduğu çalışmalarda, genellikle negatif yönde ilişkiler tespit edilmişken (Rogers ve Hargrove, 1991; Rogers, 1996; Rogers, 1997; Rupp ve Boichard, 1999; DeGroot ve ark., 2002; Hiemstra ve ark., 2002

, Monardes ve ark. (1990) ile Rogers ve ark. (1998) ise pozitif yönlü ilişkiler belirlemişlerdir.
Daha sıkı ön meme bağlantısı, mastitis riskini azaltmakta (Rogers,1996; Rogers, 1997) ve daha düşük SHS’na neden olmaktadır (Rogers ve Hargrove, 1991). Bu nedenle daha sıkı ön meme bağlantısı için yapılan seleksiyonlar mastitis riskini azaltmaktadır (DeGroot ve ark., 2002).
5.9. Arka Meme (Süt Aynası) Yüksekliği
Arka meme yüksekliği, memenin arka bacaklar arasında görülen bağlantısı olup memenin kapasitesini tahmin etmeye yarar (Özcan, 1995; Kumlu, 1999; Koyuncu ve ark., 2001).
Rogers (1997), arka meme yüksekliğinin klinik mastitis ile pek ilişkisi olmadığını, DeGroot ve ark. (2002) ise SHS ile orta derecede ilişkili olduğunu, arka meme yüksekliğinin artmasıyla SHS’nın da arttığını bildirmektedirler

Haşim Uzun · #9 28.05.08, 12:16

5.10. Meme Merkez Bağı
Meme merkez bağı, memeyi önden arkaya doğru ikiye ayırırcasına uzanan ve memenin vücuda bağlantısını sağlayan temel bağdır. Bu bağın belirgin olması arzu edilmelidir. Aksi halde, ileriki dönemlerde memede sarkmalar görülebilmektedir (Özcan, 1995; Kumlu, 1999; Koyuncu ve ark., 2001).Yapılan araştırmalar, sarkık formdaki memelerin yere daha yakın olmasının yaralanma ve çevresel patojenlere maruz kalma nedeniyle mastitis riskini artırdığına işaret etmektedir (Rupp ve Boichard, 1999; Uzmay ve ark., 2003). Yetiştiricilik açısından güçsüz bir meme bağı istenmeyeceği gibi, arka meme başlarını üst üste bindirecek derecede derin bir meme merkez bağı da arzulanmamaktadır (Koyuncu ve ark., 2001).
5.11. Meme Derinliği
Vücuda sağlam bir biçimde bağlı olan memenin en alt kısmının (meme başı uçlarının) en fazla arka bilek hizasına kadar inmesi istenir. Daha yukarıda kalan memelerde kapasite bakımından düşüklük, daha aşağıda olanlarda ise sarkma problemi görülebilmektedir (Özcan, 1995; Kumlu, 1999; Koyuncu ve ark., 2001). Hayvanın her iki tarafından da ön meme loblarının diz seviyesinden olan yüksekliği değerlendirilmektedir (Koyuncu ve ark., 2001). Meme derinliği ile SHS ve klinik mastitis arasında negatif yönde ilişkiler bulunmakta olup bu durum Çizelge3’te de görüldüğü üzere, çeşitli araştırmacılar tarafından desteklenmektedir (Rogers ve Hargrove, 1991; Rogers, 1996; Rogers, 1997; Rupp ve Boichard, 1999; DeGroot ve ark., 2002; Hiemstra ve ark., 2002). Rogers ve ark. (1998) ise, yapılan bu araştırmalardan farklı olarak pozitif yönde genetik korelasyonlar tespit etmişlerdir. Daha yüksek memeler, daha düşük SHS’na neden olmakta (Rogers ve Hargrove, 1991; Rogers ve Hargrove, 1993), mastitis riskini azaltmaktadır (Rogers, 1996; Rogers, 1997; Rogers ve ark., 1998). Bu nedenle daha yüksek memeler için yapılan seleksiyonlarla, süt sığırlarında mastitise karşı direnç artmaktadır. Çünkü daha yüksek memeler, yaralanmalardan ve çevresel patojenlerden daha az etkilenmektedir (Rogers ve Hargrove, 1991).
5.12. Meme Başları Yerleşimi
Meme başlarının yerleşimi, meme başlarının içe veya dışa bakışını değil, memeye bağlandığı yeri ifade etmektedir. Bu durum meme sağlığı ve makineli sağım açısından önemlidir (Kumlu, 1999). Meme başları yönünün, dışa doğru memenin tam altında olması arzulanmayıp, birbirine yakın, içe dönük olması ve tam meme aynası altında birbirine simetrik olması istenmektedir (Tapkı, 2001).
Daha yakın meme başları yerleşimi, hem SHS’nı (Rogers ve Hargrove, 1991) hem de mastitis riskini azaltmaktadır (Rogers, 1996; Rogers, 1997). Daha kapalı/dar meme başı yerleşimi için yapılan seleksiyonlar, meme sağlığının korunmasında etkili olabilmektedir (Rogers ve Hargrove, 1991).

Haşim Uzun · #10 28.05.08, 12:17

6. MEME BAŞI ŞEKİLLERİ İLE SHS VE MASTİTİS ARASINDAKİ İLİŞKİLER
6.1. Silindirik Şekilli
Yukarıdan aşağıya aynı çapta, silindir şeklinde meme başlarıdır. Uzmay ve ark. (2003) yaptıkları çalışmada, Siyah Alaca İneklerde %73.3’ünde silindirik şekilli meme başlarının bulunduğunu, aynı zamanda bu meme şekillerinin bulunduğu loblarda %21.1 oranında subklinik mastitise rastlandığını bildirmektedirler. Enfeksiyon riski taşımayan meme başı şekillerinden silindirik-yuvarlak oranını %26, silindirik-düz oranını %12 ve silindirik-çukur oranını %5.8 olarak belirleyen López-Benavides (2003) ise, toplamda en fazla bulunan ve enfeksiyondan en az etkilenen meme başı şeklinin, silindirik şekilli meme başları olduğunu, SHS’nın da bu meme başı şekline sahip loblarda en düşük düzeyde (43.000 hücre/ml) bulunduğunu bildirmektedir.
6.2. Huni Şekilli
Çapı yukarıdan aşağıya doğru incelen, huni şekilli meme başlarıdır. Huni şekilli meme başına sahip ineklerde subklinik mastitis riskinin, meme başı silindirik olanlara göre daha düşük olduğunu vurgulayan Uzmay ve ark. (2003) yaptıkları bir çalışmada, huni şekilli meme başlarının, toplam ineklerin %18.8’inde ve subklinik loblu memelerin ise %17.7’sinde bulunduğunu tespit etmişlerdir. López-Benavides (2003)’e ait çalışmada ise, huni-yuvarlak meme başı şekline sahip inek oranı %16, huni-düz şekillilerin ise %4.7 düzeyinde olduğu, SHS’nın huni-yuvarlak meme başlarında en yüksek değerde (105.000 hücre/ml) bulunduğu belirlenmiştir.

Seçenekler
Yazdırılabilir şekli göster Sayfayı E-Mail olarak gönder
Stil
Normal Hybrid-Şeklinde gösterime geç Ağaç şeklinde gösterime geç

Bunlara Baktınız mı?