Giriş
Türkiye’de manda sayısı 1985 yılında 544.831 baş iken 2003 yılında 164 bin baş düzeyine gerilemiştir. Manda yetiştiriciliği ülkemizde daha çok kuzey bölgelerde
özellikleKaradenizbölgesinde yapılmaktadır. Bunu iç Anadolu ve Marmara bölgesi takip etmektedir. Türkiye’de yetiştirilen mandalar Anadolu mandası olarak adlandırılır ve Akdeniz mandasının nehir mandası sınıfına girer. Akdeniz mandaları ise. Hindistan mandasından orijin alır (Dellal,1994).
Manda sığıra göre daha dayanıklı olması ve mera ve orman altı meralardan çok daha iyi yararlanması ve hastalıklara daha çok dirençli olması gibi selektif avantajlara sahiptir. Manda yaşadığı yerde mutlaka su birikintisi veya göle ihtiyaç duyması ile dikkati çeker. Manda eti özellikle sucuk yapımında ve sütü ise yüksek yağ içeriği ile kaymak yapımında aranılan iki unsurdur. Manda yetiştiriciliğinegerekenönem verilmediğinden sayısı hızla düşmüş bu gün bile belli bölgeler dışında yetiştiriciliği yapılmamaktadır. Manda populasyonundaki sayısal azalış yerli gen kaynaklarını koruma süreci bakımından kaygı verici boyutlara ulaşmıştır.
Genel olarak Anadolu mandaları üzerine yapılan çalışmalar kısıtlı olup bu konuda çok sayıda araştırmaya ihtiyaç vardır.
Biyokimyasal polimorfizm çiftlik hayvanları arasında belli bir vasıf için görülen çok şekillilik olarak tarif edilmektedir. Polimorfik özelliklerin ortaya çıkarılması ve çeşitli verim özellikler ile arasındaki olası birlikteliği belirlemeye yönelik çok sayıda çalışma yapılmıştır. Alyuvar potasyum polimorfizmide bu biyokimyasal ögelerden biridir.
Potasyum organizmanın yapısında bulunan hücre içi bir elementtir. Potasyum elementinin en önemli görevi hücre içi yoğunluğu düzenlemektir (Atroshi,1979).
Mandalarda alyuvar potasyum konsantrasyon seviyesi diğer türlerde olduğu gibi genetik kontrol altındadır. Sodyum konsantrasyonun ise aynı şekilde genetik kontrol altında olmadığı belirlenmiştir. Alyuvar potasyum konsantrasyonu düşük ve yüksek olmak üzere iki tipte determine edilir. Düşük potasyum allel geni yüksek potasyum allel geni üzerine dominanttır.(Pandey, Roy. 1968; Soysal,1989).
Alyuvar potasyum polimorfizmi üzerine çeşitli türler üzerinde çok sayıda araştırma yapılmıştır. Fakat manda da bu sayı oldukça azdır.
Soysal ve ark (2004 a), On bir sığır otozomal mikrosatellit lokusunu kullanarak Anadolumandalarınıngenetik karekterizasyonu üzerine çalışmıştır.
Anadolumandalarındaortalama heterzigotluk 0,55–0,775 arasında bulunmuştur. İncelenen Anadolu mandaları populasyonu genetik dengede bulunmuştur.
Gonzales, P.ve ark. (1988) İspanya yerli sığırlarında alyuvar potasyum polimorfizmini araştırmışlar. Yedi farklı ırkta 46 mEq/lt altında olanlar düşük, bu değerin üstünde onlalar ise yüksek potasyum konsantrasyonuna sahip olan tip olarak tiplendirmişlerdir. Çalışmada. HK tipli hayvanların ortalamasını 50,8-66,1 mEq/lt değerleri arasında ve LK tipli hayvanların ortalaması ise 22,6-29 mEq/lt değerleri arasında bulmuşlardır.
Keçilerde koyunlardaki bimodaliteye benzeyen biri düşük (LK) diğeri yüksek (HK) seviyede potasyum taşıyan iki potasyum fenotipi tanımlanmıştır. Koyun ve keçide plazma elektrolit (Na, K) konsantrasyonları normal şartlarda stabildir. Genel olarak düşük potasyum LK tipinin HK tipine tam olmayan dominantlık gösterdiği ifade edilmektedir. Çünkü heterozigot LK hayvanlar homozigotlardan biraz daha yüksek K konsantrasyonu göstermektedir (Evans,1957).
Soysal ve ark. (2003), Ankara keçilerinde alyuvar potasyum polimorfizmi üzerine yapılan bir çalışmada 20 mEq/lt altında olanlar LK tipli ve bu değerin üstünde olanlar HK tipli olarak isimlendirmişlerdir. Buna göre potasyum ve sodyum konsantrasyonları LK tipli hayvanlar için sırasıyla 18,70mEq/lt ve 131,60 mEq/lt ve HK tipli hayvanlar için sırasıyla 23,76 mEq/lt ve 137,11 mEq/lt olarak belirlemişlerdir.
Pandey (1968) bildirdiğine göre sığırlarda görülen alyuvar potasyum polimorfizm benzer şekilde mandalarda da görülür. HK tipli mandalarda alyuvar potasyum konsantrasyonu 74,71 mEq/lt ,LK tiplilerde ise alyuvar potasyum konsantrasyonunu 41,61 mEq/lt olarak bulunmuştur. Na konsantrasyonu ise HK tiplilerde 28,15 mEq/lt ve LK tiplilerde ise 39,25 mEq/lt olarak bulunmuştur.
Siyah Alaca sığırlarında alyuvar potasyum polimorfizmi üzerine yapılan bir çalışmada HK gen frekansı 0,92 ve LK gen frekansı ise 0,08 olarak bulunmuştur. HK tipli sığırlarda alyuvar potasyum konsantrasyonu 68,05 mEq/lt ve sodyum konsantrasyonu ise 149,96 mEq/lt olarak, LK tipli sığırlarda alyuvar potasyum konsantrasyonu 37,75 mEq/lt ve sodyum konsantrasyonu 171,92 mEq/lt olarak bulunmuştur (Soysal ve Gürcan, 2002).

Mandalarda alyuvar potasyum polimorfizmi ile üreme performnası arasında bazı anlamlı ilişkiler bulunmuştur. HK tipli dişi mandalar ( % 48.4) ile LK tipli dişi mandaların ( % 45,7) üreme performansları arasında önemli bir fark yokken, Erkek mandalarda ise LK tiplilerin üreme performansı (%50,4) ve HK tiplilerin ise (%33,8) olup anlamlı bir fark bulunmuştur.(Sengupta,1974).
Mandalarda yapılan bir çalışmada ergin dişi Anadolu mandalarının vücut uzunluğu 138,56 cm , sağrı yüksekliğini 132,87 cm, kuyruk sokumu yüksekliğini 122,34 cm ve cidago yüksekliğini 134,15 cm olarak ve ergin erkek Anadolu mandalarının vücut uzunluğu 141,3 cm , sağrı yüksekliğini 147,5 cm, kuyruk sokumu yüksekliğini 136,5 cm ve cidago yüksekliğini 141,3 cm olarak bulunmuştur (Soysal ve ark, 2004 b).

» Nüve Forum » akademik » Mühendislik Fakültesi » Ziraat Fakültesi » Zootekni Bölümü »

Materyal ve Yöntem
Bu çalışma 63 erkek ve 20 dişi manda olmak üzere toplam 83 manda üzerinde yapılmıştır. Mandaların yaşları ise çok büyük varyasyona yol açmayacak şekilde 3 ve 4 yaşlı hayvanlardan oluşmuştur. Mandaların boyun toplardamarından heparinli tüpler içine 10 cc kan örneği alınmış ve tüm kan potasyum, sodyum konsantrasyonu ve plazma potasyum, sodyum konsantrasyonu tayini flame fotometrede yapılmıştır. Hematokrit değerleri ise mikro hematokrit metoduna göre belirlenmiştir.
Alınan kan örneklerinde alyuvar potasyum konsantrasyonu polimorfizminin saptanması işlemi (Gonzales, 1988) metoduna göre yapılmıştır. Kan örnekleri için önce tüm kanda ve sonra plazma kısmında flame fotometre kullanarak potasyum konsantrasyon miktarları ölçülmüştür.Eritrositpotasyum konsantrasyonunun saptanması için örneklerin hematokrit değerlerinin bilinmesi gerekir. Hematokrit değerleri (PCV) mikro hematokrit pipetlerine çekilen tüm kanın mikro santfrüj ile 3000 d/d 3 dakikadöndürülüphematokrit cetvellerinden okunması ile bulunur. Örneklerin potasyum ve sodyum konsantrasyonunu belirtmek için öncelikle flame fotometrede standartlar okutularak aletin kalibrasyonu yapılır. Flame fotometrede okuma değerleri ppm olarak bulunur. Bulunan değerler potasyum için 39 ve sodyum için 23 molekül ağırlığına bölünerek mEq/lt olarak hesaplanır. Eritrosit potasyum konsantrasyonu (Ke) bulunması için ilk önce tüm kanda hesaplanan potasyum konsantrasyonunu (Kwb), ve plazmadaki potasyum konsantrasyonu (Kp) değerleri bulunur. Sonra aşağıda formüle göre alyuvar potasyum konsantrasyonu indirek olarak hesaplanır. (Ke) düzeyi mEq/lt olarak bulunur, Ke değeri 46 mEq/lt altında olanlar düşük potasyum (LK) bu değerin üstünde olanlar ise (HK) tipli olarak isimlendirilir.
Ke = Kp + [(Kwb-Kp)/ (pcv/100)] Mandalar alyuvar potasyum tipleri ve cinsiyetlerine göre gruplanarak alyuvar potasyum konsantrasyonu, sodyum konsantrasyonu ve hematokrit değerlerine göre tanımlayıcı istatistikler belirlenmiştir. Araştırmada ayrıca ve HK ve LK tipleri ve cinsiyete göre farklılıklar için tamamıyla şansa bağlı deneme planında varyans analizi yapılmıştır. (Soysal, 1992).


» Nüve Forum » akademik » Mühendislik Fakültesi » Ziraat Fakültesi » Zootekni Bölümü »

Bulgular ve Tartışma
Araştırmada kullanılan mandaların alyuvar potasyum (HK) ve (LK) tiplerine göre alyuvar potasyum konsantrasyonu, hematokrit değeri ve sodyum konsantrasyonlarının miktarları çizelge 1 de verilmiştir.
HK ve LK tipleri göre alyuvar potasyum konsantrasyonu sırasıyla 125,97 mEq/lt ve 44,74 mEq/lt bulunmuştur. Yapılan varyans analiz sonucunda HK ve LK tiplileri arasında önemli farklılık bulunmuştur (P<0,01)
HK ve LK tiplerine göre hematokrit değerleri ise sırasıyla 41,76 ve 40,93 bulunmuş olup varyans analizinde bu tipler ile hematokrit değerleri arasında önemli bir ilişki bulunmamıştır (P>0,05).
HK ve LK tiplerine göre sodyum konsantrasyonu sırasıyla 72,01 mEq/lt ve 76,50 mEq/lt bulunmuş olup varyans analizinde bu tipler ile sodyum konsantrasyonu arasında önemli bir ilişki bulunmamıştır (P>0,05).
Araştırmada kullanılan mandaların cinsiyetlere göre alyuvar potasyum konsantrasyonu, hematokrit değeri ve sodyum konsantrasyonlarının miktarları çizelge 2 de verilmiştir.
Cinsiyetlere göre erkek ve dişi hayvanlar için alyuvar potasyum konsantrasyonu sırasıyla 112,26 mEq/lt ve mEq/lt bulunmuştur. Yapılan varyans analiz sonucunda HK ve LK tiplileri arasında önemli farklılık bulunmamıştır (P>0,05)
Cinsiyetlere göre erkek ve dişi hayvanlar için hematokrit değerleri ise sırasıyla 41,92 ve 40,65 bulunmuş olup varyans analizinde bu tipler ile hematokrit değerleri arasında önemli bir ilişki bulunmamıştır (P>0,05).




Cinsiyetlere göre erkek ve dişi hayvanlar için sodyum konsantrasyonu sırasıyla 69,50 mEq/lt ve 83,35 mEq/lt bulunmuş olup varyans analizinde bu tipler ile sodyum konsantrasyonu arasında önemli bir ilişki bulunmuştur (P<0,01).



» Nüve Forum » akademik » Mühendislik Fakültesi » Ziraat Fakültesi » Zootekni Bölümü »

Sonuçlar
Araştırma sonucunda Anadolu mandalarındaalyuvarpotasyum polimorfizmi incelenmiştir. Hayvanları % 18’i LK tipli % 82’si ise HK tipli olarak bulunmuştur. Allel gen frekansları ise HK allel gen frekansı 0,42 ve LK gen frekansı ise 0,52 olarak bulunmuştur. Pandey (1968) ise araştırdığı sürüde HK tipli hayvanların nispi miktarlarını % 57,5 ve LK tipli hayvanların nispi miktarlarını ise % 42,5 olarak bulmuştur.
Çalışmada sodyum konsantrasyonu miktarları bakımından ise HK tipliler için 72,01 mEq/lt ve LK tipliler için ise 76,50 mEq/lt olarak bulunmuştur. Hayvanların hemotokrit değerleri ise HK tipliler için 41,76 ve LK tipliler için 40,93 olarak belirlenmiştir. Pandey (1968) ise HK tiplilerde sodyum konsantrasyonu 28,15 mEq/lt. LK tipliler için ise sodyum konsantrasyonu 39,25 mEq/lt olarak belirlemiştir.


» Nüve Forum » akademik » Mühendislik Fakültesi » Ziraat Fakültesi » Zootekni Bölümü »

Kaynakpdf