Giriş
Büyüme, canlıların zamanla kitlelerini artırma (1) veya daha açık bir ifade ile ağırlık bakımından organizmanın genotipi tarafından sınırlanan boyutlara ulaşarak üreme sisteminin erginleşmesi olarak tanımlanmaktadır (2-4). Büyüme genotip ve çevre etkileşiminin sonucu şekillenen duyarlı kantitatif bir özelliktir. Sığırlarda büyüme genotipin yanında; besleme, sürü idaresi, iklim, rakım, solar radyasyon vb. çok sayıda faktör tarafından etkilenmektedir. Optimum çevre şartlarında hayvan genetik yapısının belirlediği büyüklüğe ulaşırken, aykırı şartlarda hayvan bu potansiyeline ulaşamaz. Bu nedenle aynı ırk hatta aynı ırkın alt soylarının büyüme seyirleri değişik şartlarda farklılık gösterebilmektedir.
Süt sığırlarında büyüme modeli (grovvth pattern) çok sayıda araştırmaya konu oluşturmuştur. Bu çalışmalarda genellikle, büyüme seyri yaşa bağlı olarak vücut ölçülerinde ve canlı ağırlıkta meydana gelen değişiklikler
olarak ele alınmış ve periyodik ortalamalar (doğum, 3.ay 6.ay...) olarak belirlenmiştir. Son yıllarda ise ağırlık ve/ya vücut ölçüleri yaşın bir fonksiyonu olarak ele alınmakta doğrusal ve yaygın olarakta doğrusal olmayan modeller (5-7) kullanılarak büyüme modeli belirlenmeye çalışılmaktadır. Süt ve et sığırlarının erken yaş dönemlerinde ağırlık yaş ilişkisi çoklu regresyon modelleri ile de irdelenmiştir ( 3, 4, 8). Model ne olursa olsun büyüme eğrilerinde amaç, yaşa bağlı olarak elde edilen ve yorumlanması zor olan bilgilerin biyolojik olarak yorumlanabilir daha az parametre ile özetlenmesi (6) ve bazı test ve tahminlerde bulunulmasıdır. Burada en önemli husus geliştirilen modelin büyümeyi yeterli düzeyde açıklayabilmesi ve olaya uygunluğudur.
Süt sığırlarında optimum büyüme modeli Svvanson (2) tarafından belirlenmiştir. Heinrichs ve Hargrove (3) birçok çalışmaya atfen süt ırkı düvelerin vücut büyüklüğü ve büyüme oranlarının bu yüzyılın başındaki değerlere göre 1950 li yıllarda artış gösterdiğini vurgulamışlardır. Aynı araştırıcılar bir seri çalışma ile Amerikan ticari sürülerinde Siyah-AIaca, Ayrshire, Esmer ve Süt Şortonu ırklarının ağırlık ve yükseklik standartlarını üçüncü derece polinomiyal regresyon modeli kullanarak belirlemişlerdir (3,4).
Türkiye’de de süt ırkı sığırların büyüme ve gelişme durumları birçok araştırmada ele alınmış ve incelenmiştir. Genellikle periyodik yaş dönemlerinde ortalama canlı ağırlık ve vücut ölçülerinin tespiti şeklinde yürütülen çalışmalarla özellikle Esmer Siyah-AIaca ve Sarı-Alaca düvelerin büyüme ve gelişmeleri aydınlatılmaya çalışılmıştır (9-15). Akbulut (16) Esmer, Esmer melezi ve Sarı-Alacaların yaş canlı ağırlık ilişkisini ikinci derece bir polinomiyal regresyonla incelemiş ve değişik yaş dönemlerinde canlı ağırlıkları karşılaştırmalı olarak incelemiştir. Akbulut ve ark (15) ve Akbulut (16) tarafından yapılan çalışmalarda, sert iklim şartlarında rutin besleme programları ile Esmer ve Siyah-AIaca ırklarda bu ırklara özgü canlı ağırlığa ulaşılamadığı ve büyümede bir gerilemenin mevcut olduğu vurgulanmıştır.
Bu çalışmada , Esmer ve Siyah-AIaca düvelerin besleme standartlarına uygun bir yemleme programı ile elde edilen ağırlık ve cidago yüksekliği ölçülerini, 1) Heinrichs ve Hargrove (3,4) tarafından bildirilen standartlar ile karşılaştırmak, 2) Ağırlık bakımından büyümeyi fonksiyonel olarak açıklamak ve 3) fonksiyonel büyüme model ve parametrelerini karşılaştırmak amaçlanmıştır.


Nüve Forum » akademik » Mühendislik Fakültesi » Ziraat Fakültesi » Zootekni Bölümü »

Materyal ve Metot
Araştırma, Erzurum Atatürk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarım İşletmesi ahır ve mer’a şartlarında yürütülmüştür. Doğal olarak araştırma sonuçlarına Erzurum iklimsel faktörleri etkili olmuştur. Sert iklim şartlarına sahip ve denizden 1950 m yükseklikte konumlanan Erzurum’da araştırmanın yürütüldüğü 1991-1994 yıllarında Erzurum Meteoroloji Bölge Müdürlüğü Kayıtlarına göre yıllık ortalama sıcaklık 4.3 °C, en soğuk ve en sıcak ay ortalamaları -17CC (Ocak) ve 19.5 CC (Ağustos), yıllık yağış 389 mm ve nispi nem % 68.4 olarak tespit edilmiştir.
Araştırmanın hayvan materyalini yukarıda anılan işletmede 1991-1994 yılları arasında Esmer ve Siyah-AIaca sürülerinde doğan dişi buzağılar oluşturmuştur. Bu dönemde doğan buzağılara doğum ağırlıkları ırk ve çağ durumları dikkate alınarak besleme standartlarında belirlenen besin maddelerini karşılayacak rasyonel bir besleme programı uygulanmıştır. Buna göre buzağıların doğum sonrası ağız sütü alması sağlanmıştır. Sekiz haftalık bir süre sonunda sütten kesilen buzağılar süt içme peryodunun erken döneminde kaba yeme alıştırılmışlar ve süt yanında buzağı başlatma yemi verilmiştir. Sütten kesim sonrası 6 aylık yaşa kadar kesif yem olarak buzağı başlatma yemi ve kaba yem olarak iyi kalite kuru çayır otu veya kuru yonca-korunga ile ahırda beslenmişlerdir. Altıncı aydan sonra hayvanlara kesif yem olarak buzağı büyütme yemi verilmiştir. Bahar ve yaz aylarında kaba yem ihtiyaçları mer’adan karşılanırken ilave kesif yeme devam edilmiş mer’anın yetersiz olduğu durumlarda ilave kaba yem verilmiştir.
Ağırlıklar doğumdan itibaren aylık, cidago yüksekliği ölçüleri ise altı aylık periyotlarla 1.5 yaşına (18 ay) kadar tespit edilmiştir.
İstatistiksel Analizler
Her iki ırk için aylık yaşlara göre tespit edilen canlı ağırlıkların analizinde grup karşılaştırması (t test) kulla­nılmıştır. Belirlenen ortalama canlı ağırlıkların yaşa göre değişimi Heinrichs ve Hargrove (3,4) tarafından Siyah -Alaca, Ayrshire, Esmer ve Süt Şortonu ırkı düvelerde uy­gulanan üçüncü derece regresyon (polinomiyal) fonksiyo­nu ile de irdelenmiş ve tahminler yapılmıştır. Bu tahmin ve analizler dikkate alınarak ortalama canlı ağırlıkların yaşa göre değişimine basit doğrusal regresyon analizi uygula­narak aylık büyüme hızı tahminlenmiştir. Tahminlenen regresyon fonksiyonlarının ve regresyon katsayılarının karşılaştırılmasında Neter ve ark. (17) tarafından açıklanan iki veya daha fazla regresyon fonksiyonunun karşılaştırılması tekniği uygulanmıştır. Bu teknikte kullanılan deneysel (tentative) regresyon modeli aşağıdaki gibi oluşturulmuştur.
y = 60 + 6] Xj] + B2 Xi2 + 63 Xj] Xi2 +e,
Burada ,
y, i. aydaki ortalama ağırlık değerini
Xj,, i. yaş değerini (aylık yaş)
Xi2, Esmerler için 1, Siyah -Alacalar için O alınan sahte (dummy)değişkeni
60, S,, B2, ve S3, regresyon katsayılarını
ej, Şansa bağlı hatayı göstermektedir.
Regresyon fonksiyonlarının testinde F* istatistiği,
F*=[RKT(X2 ,X]X2 I X])/2]/[HKT(X],X2,X]X2)/(n-4)]
Burada,
RKT(X2 ,X]X2 I X])=RKT(X2 I Xt)+
RKT( X,X2 I X, , X2) dir.
F kritik test değeri ise
F= Fa(2,n-2) dir.
Regresyon katsayısının (b) testinde ise F* istatistiği,
F*=RKT( X1X2 I XI, X2)/[HKT(Xl,X2,XlX2)/(n-4)]
oranı ile ve F kritik test değeri
F = Fa(l,n-2) olarak belirlenerek hipotezler test edilmiştir.
Formüllerde RKT parantez içine yazılı ilgili faktöre ait kareler toplamını, HKT regresyon hata kareler toplamını, n ise sözkonusu regresyon analizinde kullanılan veri sayısını göstermektedir.

Nüve Forum » akademik » Mühendislik Fakültesi » Ziraat Fakültesi » Zootekni Bölümü »

Bulgular
Ağırlık ve Cidago Yüksekliği Ortalamaları
Esmer ve Siyah-Alaca ırkı dişilerinin doğumdan 1.5 yaşına (18 ay), aylık periyotlarla canlı ağırlık ortalamaları ve her bir ırka özgü standart olarak bildirilen ortalamalardan gerçek ve nispi fakları Tablo l’de sunulmuştur.
Doğum ağırlığı bakımından Esmer ve Siyah-Alacalar arasındaki farkın istatistiksel olarak önemsiz olduğu artan yaşla birlikte bir yaşına kadar canlı ağırlık bakımından Siyah-Alacaların Esmerlerden daha yüksek ortalama değerlere sahip olduğu tespit edilmiştir. Daha sonraki dönemde yine Siyah-Alacalarda canlı ağırlıklar daha yüksek gözlenmesine karşılık bu dönemde her iki ırk düvelerinin canlı ağırlık ortalamalarının farksız olduğu tespit edilmiştir. Her iki ırkta yaşa göre canlı ağırlıktaki değişimler Şekil 1’de sunulmuştur.Cidago yüksekliğine ait sonuçlar Tablo 2’de özetlen­miştir. Cidago yüksekliği ortalamaları incelendiğinde 6 aylık yaş dönemi hariç her iki ırk arasında istatistiksel önemde farklılık gözlenmemiştir.
Büyüme Modelleri
Esmer ve Siyah-AIaca ırkı genç hayvanlarda canlı ağırlığın yaşa göre değişimi üçüncü derece regresyon ana­lizi ile (polinomiyal büyüme modeli) incelenmiştir. Analiz­lerde Tablo l’de verilen 19 ortalama ağırlık kullanılmış­tır. Ayrıca hayvanların canlı ağırlık ortalamalarına uydu-
rulan regresyon hattını bir güven aralığına yerleştirmek için her bir ortalamaya karşılık gelen standart sapma eklenerek ve çıkartılarak (± İS ) ayrıca regresyon katsayıları hesaplanmıştır. Her iki ırkta ayrı ayrı elde edilen fonksiyonlar Tablo 3.de özetlenmiştir.




Nüve Forum » akademik » Mühendislik Fakültesi » Ziraat Fakültesi » Zootekni Bölümü »

Büyüme Fonksiyonlarının ve Regresyon Katsayıla­rının Karşılaştırılması
Polinomiyal regresyon analizlerinde genellikle yaşın lineer etkisi önemli, kuadratik ve Siyah-Alacalarda + İS fonksiyonu hariç, kübik etkileri önemsiz bulunmuştur. Ayrıca Esmerlerde kuadratik katsayılar pozitif, kübik katsayılar genelde negatif iken Siyah-Alacalarda tam tersi bir durum sözkonusudur (Tablo 3). Ancak karesel ve kübik katsayıların önemsiz olması nedeniyle ağırlıktaki varyasyonu açıklamada yaşın lineer etkisi yeterli görülerek canlı ağırlığın yaşa basit linear regresyonu hesaplanmıştır. Tahminlenen basit linear regresyon fonksiyonları Tablo 4’de sunulmuştur. Tahminlenen bu iki basit lineer regresyon fonksiyonlarını ve regresyon doğrusu eğimlerini (b) karşılaştırmak için yapılan analiz sonuçları ise Tablo 5’de sunulmuştur.
Tablo 5’de sunulan analiz sonuçları metot bölümünde detayları açıklanan ilgili formüllerde kullanılarak, fonksiyonların karşılaştırılması için F* test istatistiği F*=17.83 [((1175+5)/2)/(l 125/34)=17.83] olarak hesaplanmıştır. Bu değer ilgili F kritik değeri 5.29 dan büyük olduğuna göre her iki ırka ait lineer büyüme fonksiyonları farklıdır (P< 0.01). Aynı şekilde regresyon katsayılarının karşılaştırılması için F*test istatistiği F*=0.02, [(5/1)/(l 125/34)] olarak hesaplanmıştır. Bu değer F kritik değeri 7.44 den küçük olduğu için her iki ırkın benzer büyüme hızı gösterdiği söylenebilir.

Nüve Forum » akademik » Mühendislik Fakültesi » Ziraat Fakültesi » Zootekni Bölümü »

Tartışma ve Sonuç
Aynı bakım, besleme ve idare şartlarında yetiştirilen Siyah-AIaca ırk düveler doğum-bir yaş döneminde Esmerlerden daha yüksek canlı ağırlık ortalamasına sahip olmuşlardır. Onüç-onsekiz yaş periyodunda yine Siyah-Alacalar Esmerlerden daha yüksek canlı ağırlık ortalamasına sahip olmakla birlikte aradaki farklılık istatistiksel olarak anlamlı bulunmamıştır. Bu iki ırkın aynı dönemlerde canlı ağırlık bakımından karşılaştırmalı olarak incelendiği çalışmalarda (9-12) genellikle Siyah-Alacaların Esmerlerden daha yüksek canlı ağırlıkta olduğu yönünde bulgular elde edilmiştir. Ayrıca bu çalışmada Siyah-Alacalar için tespit edilen ağırlık ve cidago yüksekliği ölçüleri aynı ırkta Türkiye’de Alpan ve Sertalp (9), Alıç
(10), Tümer ve ark. (12) ve Gürbüz ve Apaydın (14) tarafından bildirilen değerlerden düşük, Cengiz’in (11) Malya ve Koçaş, Akman’ın (18 ) Bala, Sezgin’in (19) Boztepe İşletmelerinde bildirdikleri değerlere kısmen yakın, Akbulut ve ark. (15) ile Akçan ve Alpan (20 ) tarafından bildirilen değerlerden biraz yüksektir. Esmerler için bu çalışmada elde edilen sonuçlarda yine Al­pan ve Sertalp (9), Alıç (10), Tümer ve ark. (12) tarafın­dan bildirilen ortalamalardan düşük, Cengiz (11) tarafın­dan Malya ve Koçaş İşletmelerinde elde edilen değerlere benzerdir. Özellikle aynı ırklarla aynı işletmede Akbulut ve ark.(15) tarafından Siyah-Alacalar için ve Akbulut (16) tarafından Esmerler için bildirilen değerlerle, bu çalışma­da elde edilen sonuçlar karşılaştırıldığında ağırlık bakı­mından bir miktar büyüme görülsede bu büyüklük adı ge­çen ırklar için bildirilen değerlerin altında gerçekleşmiştir. Sonuçlar Heinrichs ve Hargrove’nin (3) Siyah-AIaca ırk standartlarıyla karşılaştırıldığında doğum-18 aylık yaş pe­riyodunda gerçek olarak 14-109.5 kg nispi olarak % 15.6-29.7 arasında (Tablo 2) daha düşük canlı ağırlıklar elde edilmiştir. Bu değerler aynı yazarların (4) Esmer ırk için bildirdikleri standartlardan gerçek olarak 1. ayda 18.7 kg daha az iken, bu değer 18 aylık yaşta 124 kg ol­muştur. Nispi farklılıklar ise % 28.3 - %40.2 arasında­dır.
Eğer adaptasyonda zorlanmanın bir ölçütü olarak ırklarda çağlara özgü canlı ağırlıkta oluşan gerileme bir kriter olarak alınırsa; gerek Esmerler gerekse Siyah
Alacalar bölge şartlarına adaptasyonda zorlandıkları ve büyüme ve gelişmelerinde bir yavaşlamanın olduğu söylenebilir. Büyüme seyrini Tablo 2 ve Şekil l’deki deskriptif sunumdan daha ileri ve objektif ölçütlerle belirlemek için, büyüme fonksiyonel olarak irdelenmiştir. Yapılan üçüncü derece polinomiyal regresyon analizinde genelde linear etkinin önemli, karesel ve kübik etkilerin önemsiz çıkması doğum-18 ay periyodunda büyümenin henüz linear olduğunu göstermektedir. Halbuki Esmerler ve Siyah-Alacalar için Heinrichs ve Hargrove (3) tarafından verilen ortalamalardan ve aynı dönem için tahminlenen fonksiyonlarda linear etkinin yanında, karesel (pozitif) ve kübik (negatif) katsayılar da önemli bulunmuştur. Yani anılan ırklar 18 aylık yaşta pik ağırlığa yaklaşma trendine girerken bu çalışmada büyüme henüz lineardir. Ayrıca deneysel regresyon analizi sonuçlarına göre Esmer ve Siyah-Alacaların büyüme fonksiyonları farklı, fakat linear regresyon katsayıları benzerdir. Yani iki ırk yaşa bağlı olarak farklı büyüme seyri göstermektedir. Bununla birlikte ağırlık artış hızlarının benzer olduğu söylenebilir.
Sonuç olarak, aykırı iklim şartlarında Esmer ve Siyah-AIaca düvelerin canlı ağırlık ve cidago yüksekliği ölçüleri ırka özgü değerlerin altında tespit edilmiştir. Her iki ırk doğum-18 aylık yaş periyodunda farklı büyüme fonksiyonu, fakat benzer büyüme hızı (ağırlık artışı) göstermişlerdir.


Nüve Forum » akademik » Mühendislik Fakültesi » Ziraat Fakültesi » Zootekni Bölümü »

kaynakpdf