Şirk

Şirkin yuvarladığı kaos ve karanlık insanda sonsuzun yerini alacak yapay istekler ve saplantılar oluşturur. Bu bir tipik ödünlenıe mekanizmasıdır. Kur'an: "Şirke düşenler­den öyleleri vardır ki, kişinin bin yıl yaşamasını arzu eder." (Bakara, 96). Ne var ki bu ödünleme faaliyeti, insanın varlık yapısındaki "Birliğe, Yaratıcı Şuurla kay­naşmaya (yani tevhide) duyulan susayışa cevap veremez. Böyle olduğu içindir ki; şirke saplananların kalplerine sürekli ve dinmez bir korku salınmıştır" (Âli İmran, 151).
Şirk, bütün bunlara rağmen, Allah'ın iradesi dışında vücut bulmaz. Çünkü tevhid iki irade ve iki kudrete müsaade etmez. İrade ve kudret tektir. Şirk, oluş diya­lektiğinin karanlık ve dikenli yönüdür ama tek kudret ve tasarruf sahibinin iradesine rağmen varolmamıştır. Başka bir ifadeyle, Allah dileseydi, şirke yer bırakmayan bir oluş sergilerdi (En'**, 108, 148).
Kur'an'ı Kerim, şirkin, Allah'ın sınırsız merhametine bağlı affın dışında kaldığını ifade eder (Nisa, 48, 116). Bunun daha açık anlamı şudur: Şirk içinde bu âlemden ayrılanlar, Allah'ın affını bekleyemezler. Çünkü ilahi af, varlık ve oluştaki Yaratıcı prensibin bir aktivitesidir. O prensibe inanmayanın o aktivitenin bir şey beklememesi gerekir. Nitekim şirk içinde öbür âleme geçenlere orada, rahmet ve bağış dilediklerinde şöyle denecektir. "Allah'a ortak koşmada dayandıklarınız, ortaklarınız nerede?" (En' **, 23; Ayrıca bk. Nahl, 27; Kehf, 52; Kasas, 63, 74; Kalem, 41).

Şirk dışında kalan tüm günahların, Allah istediği takdirde affedileceğini de Kur'an açıkça bildiriyor (Nisa, 41, 116). O halde şirkten ve onun sonuçlarından kurtul­mak sadece tevhidi kabul ve ikrar ile mümkün olmaktadır. Bundan doğal ve âdil hiçbir sistem düşünülemez. Varlığını kabul etmediği bir kudretten bir şey beklemek kimsenin hakkı değildir. Şirk, kudretin varlığını inkârdır. Ve kudret bunu bağışlamıyor. Kudreti kabul edip yanlışlar, isyanlar sergileyenler ise, varlığını kabul ettikleri rahmet kaynağına sığınabilirler. O, dilerse onları bağışlar, dilerse hak ettikleri cezayı çektirir (bk. Nisa, 41, 116).

Kur'an'in Allah hakkından sonra birinci sıraya koyduğu ana—baba haklarının düzenlenmesinde de şirkin tipik du­rumu farklı sonuçlara sebep oluyor. Kur'an'a göre, ebevey­ne itaatsizlik, yalnız şirk hali söz konusu olduğunda makbuldür (Ankebût, 8; Lukman, 13).
Şirkin bütün tahribi, açık şirkte olmamaktadır. Tam aksine, en dehşetli tahrip, Hz. Peygamber'in beyanlarına göre, gizli şirkten gelmektedir. İnsanoğlu açık şirki bir süre sonra yenebilmiştir ama, gizli şirk hep yaşamaktadır ve yaşayacaktır. O halde esas tevhid ve esas tevhid mücadelesi gizli şirki yenmektir.
Açık şirk Allah'a zatında, sayı bakımından ortak tanı­mak olduğundan hem tesbiti kolaydır, hem de alt edilmesi. Ama gizli şirk, Allah'ın tasarruflarına kafa tutmak ve Allah'tan beklenmesi gerekeni başkasından beklemek olduğundan insanın iç dünyasında rahatlıkla saklanabi­lir, hatta insanın kendisi bile bunun farkında olmayabi­lir. Mesela bir insanın "Allah birdir, ortağı yoktur" demesini sağlamak, aynı insanın Allah'ın isim — sıfatların­dan birinin tecellisine ters düşmesini önlemekten daha kolaydır. "Allah birdir" diyen nice insan, rızkını elde etmek için şunun bunun hakkına tecavüzde bir beis görmez ve böylece, Allah'ın Rezzak (rızık veren) sıfatının sergile­diği tasarrufa kafa tutarak, farkında olmadan şirke düşer. Bu ikincinin hem tesbiti, hem de tedavisi çok zordur. Bu yüzdendir ki, Hz. Peygamber, ümmeti adına açık şirkten değil, gizli şirkten endişe duymuş ve bunu çok ilginç ifadelerle ortaya koymuştur. Bir yerde şöyle diyor: "Üm­metim adına en çok korktuğum şey Allah'a şirk koşmak­tır. Ancak benim söylediğim, onların güneşe, aya, puta tapmaları değildir. Benim korktuğum bu şirk Allah dışındaki şeylerin hoşnutluğunu gözeterek ameller yapmak ve bir de gizli şehvettir." (İM. Zühd, 21).

Gizli şirke değinen hadislerde dikkatler riyakarlık üzeri­ne çekiliyor ve riya, gizli şirkin en yıkıcı görünümü olarak veriliyor (bk. Riya mad.). Bir yerde de şu hadisi görüyo­ruz: "Gözünüzü açın! Size, benim katımda sizin için Deccal'den daha korkutucu olan şeyi haber veriyorum: Gizli şirktir bu... Kişinin, görenleri beğendirmek için kılmakta olduğu namazı süsleyip püslemesi bu cümleden­dir" (İM. Zühd, 21).

Kur'an ve hadisin verileri dikkate alınarak, şirkin muhtelif türlerinden bahsedilmiş, şirk sınıflandırılmıştır. Bu konuda en değerli etüdlerden biri de İbn Kayyım el-Cevziyye'nin ed. Dâu ve'd- Deva adlı eseridir (özellikle bk. Sayfa: 229 - 250).