I. Kilisenin Ortaya Çıkışı
1830’larda Amerika’da ortaya çıkmış olan bu yeni dini hareket, genel olarak Yahudilik ve Hıristiyanlıktaki bozulmaları veya tahrifatı düzeltmek ve gerçek kiliseyi yeniden inşa etmek iddiasında olduğunu öne sürer. Hareketin lideri Joseph Smith 1805 tarihinde ABD’de Vermont Sharon’da fakir bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelir. Kendisi 11 çocuklu ailenin beşinci çocuğudur. Ailesinin yoksul olması sebebiyle yeterli eğitim almadığı ancak, okuyup yazabilecek kadar bir eğitim aldığı söylenir. Bununla birlikte genellikle vaktinin çoğunu Kitabı Mukaddes’i okumakla geçirdiği ifade edilir. Daha sonra ailesi New York Palmyra’ya göç eder7. Bu dönem onun dini uyanış dönemidir ve her şeyi sorgulamaya başlar. Bu dönemde Joseph, 14 yaşlarında genç bir delikanlı olup, herhangi bir kiliseye devam etmemektedir. Bu anlamda, manevi bir boşluk içerisinde bir takım psikolojik sorunlar yaşamaktadır. Bir başka ifadeyle, bu dönemde Joseph, dini bir arayış içerisindedir. Nitekim ailesinin Presbiteryen kilisesine mensup olmasına rağmen, onun hiçbir kiliseye mensup olmadığı veya hiçbir kiliseye devam etmediği söylenir. Yani, mevcut kilise veya mezheplerden hangisinin doğru veya yanlış yolda olduğuna karar verememektedir8. Dolayısıyla bu dönemde onun, bu yüzden hiçbir kiliseye katılmadığı veya devam etmediği söylense de, gerçekte çok derin manevi bir boşluk içerisinde olduğu belirtilmektedir..
Ruhsal yönden manevi bir bunalım içerisinde olduğu günlerden birinde Smith; kutsal kitaptan ‘eğer sizden birinin hikmeti eksikse, herkese cömertçe ve tekdir etmeden veren, Tanrıdan istesin ve kendisine verilecektir’9 cümlesini okur10. Bu dönemden sonra, ruhundaki boşluğu gidermesi ve Tanrının kendisini doğru yola iletmesi için Joseph, sık sık babasının çiftliğinin yakınlarında bulunan ormanlık alana gitmeye başlar. Bu gezilerden birinde Smith, ilk vizyonunu görür. Joseph üzerindeki bu vizyonu ve onun etkisini, Şam yolundaki Pavlus’un vizyonu ile yakın bir benzerlik arz ettiğini söyler11. Bu anlamda Mormonluk, 1820’lerde Amerika’nın Batı New York bölgesinde Joseph Smith’in yaşadığı bir takım görünümlere dayanmaktadır. Bu ilk vizyon esnasında, güneş gibi parlak bir ışık sütunu şeklinde Baba Tanrı ve İsa Mesih bedenen Smith’e görünürler ve ona; hiçbir kilise ya da dini gruba katılmamasını, onların hepsinin yanlış yolda olduklarını söylerler. Böylece Joseph Smith ilk defa bu dönemde, Tanrı ve İsa’nın ayrı varlıklar olduğunu bildiren ve onların insanlar gibi göründüklerini kendisine öğreten sözde vahiyler almaya başlamıştır12.
Joseph Smith sonraki günlerde de bu ormandaki inzivalarına devam eder. 21 Eylül 1823 tarihinde Moroni adlı bir melek kendisine gelir ve ona; Kumora tepesi denilen yerde taş bir sandukanın içerisinde altın levhalara yazılmış bir kitabın varlığından bahseder. Sözde melek ona; kendisinin Tanrı tarafından seçildiğini ve onun bir elçisi olduğunu, mevcut Hıristiyanlığın tahrif edilmiş olması sebebiyle Tanrının Krallığını gerçekleştiremeyeceğini, bunun için de gerçek kilisenin yeniden inşa edilmesi gerektiğini haber vermiştir. Melek ayrıca seçilmiş biri olarak Tanrı katından kendisine, Amerika’nın eski çağlardaki sakinlerinden, onların nereden geldiklerinden bahseden altın levhalara yazılmış halde bir kitabın emanet edilmiş olduğu bilgisi ile birlikte İsa tarafından daha önce bu Amerikan halklarına verilmiş olan bir İncil’in de bulunduğunu söyler. Ancak Moroni adlı melek, bu ilk gelişinde ona, kitap hakkında sadece bilgi vermiş ve kitabın ona gösterilmesine izin vermemiştir. Bu dönemden sonra Moroni, Joseph’le Kumora tepesinde görüşmeye devam eder13. Nihayet 22 Eylül 1827 tarihinde Moroni Joseph’e gelir ve Tanrının eski çağlarda Amerika’da yaşayan insanlarla ilişkilerinin anlatıldığı altın levhalara yazılmış olan kitabı İngilizce’ye çevirmesi için kendisine verir. Fakat Joseph İbranice bilmemektedir. Bu nedenle Tanrı, kitabı İngilizceye çevirmesi konusunda kendisine yardımcı olmak üzere Urim ile Thumim adında iki meleğin yanı sıra, bir de göğüs zırhını görevlendirir14. Levhaların çevirisinin tamamlanmasının ardından 11 Haziran 1829 tarihinde kitabın telif hakkı alınır ve 1830 yılında New York Palmyra’da ilk baskısı yapılır15. Kitabın basımının tamamlanmasından bir süre sonra New York’ta ilk kilise kurularak cemaat oluşturulur16.
Bununla beraber, çevirisi tamamlanan levhaların melek Moroni'ye teslim edilmiş olması sebebiyle, levhaların varlığına ilişkin elde hiçbir somut kanıt da kalmamıştır. Ancak, sözde levhalar, yeryüzünden alınmadan önce, üç tanık Joseph'le birlikte onları görebilmek için dua etmişler ve bir melek görünüp her birine levhaları ve üzerlerindeki yazıları kendilerine göstermiştir. Bu kişilerin levhalarla ilgili tanıklığı Mormon kitabının başında yer almaktadır17. Bu noktada sözü edilen kişilerin kitaba ilişkin tanıklıkları çok önemlidir. Çünkü onların bu şahitliğinin ve Smith’in iddiasının dışında söz konusu kitabın orijinali hakkında hiçbir bilgi yoktur. Nitekim Martin Harris, Oliver Cowdery ve David Whitmer adındaki bu tanıkların hepsinin daha sonra Mormon topluluğundan ayrıldıkları ifade edilmektedir. Harris’in daha sonra Mormon kilisesine geri döndüğü belirtilmekle birlikte, diğer tanıkların Joseph Smith’in yalancı biri olduğunu ve ‘Son Gün Azizleri’ topluluğunun Tanrı'nın gerçek kilisesi olmadığını söyledikleri öne sürülmektedir. Bu anlamda David Whitmer, ‘Mesih'teki Tüm İnanlılara Sesleniş’ adlı bir kitap yazarak, Joseph Smith'in yalancı peygamber olduğunu söylediği nakledilmektedir. Bundan başka levhaları gördüklerini iddia eden sekiz kişinin daha Mormon kilisesinden ayrıldığı belirtilmektedir18.
1830’larda kilisenin kurulmasının ardından Mormon cemaati çok yoğun bir tepki ile karşılaşmış ve New York’tan ayrılmak zorunda kalmıştır. Daha sonra Mormonlar önce Ohio’ya oradan da Kirdland’a göç etmişlerdir19. Liderleri Smith ise 1844 yılında Carthage hapishanesinde kardeşi Hyrum Smith’le birlikte öldürülmüştür20. Smith’in öldürülmesinden sonra, bazı Mormonlar ABD’nin orta bölgelerinde kalmayı tercih etmiş diğer bir kısmı ise Brigham Young’ı takip ederek batıya doğru göç etmişlerdir. Böylece Mormonlar iki gruba bölünmüşlerdir. Onlar, Smith’in yerine peygamber olan Brigham Young’ın önderliğinde, Smith’e Tanrının vahyi ile vaat edilmiş topraklar olduğu bildirilen günümüzde yaşadıkları Salt Lake City şehrine göç etmişlerdir. İnanışa göre bu göçün amacı, vaat edilmiş topraklarda Tanrının Krallığını tesis etmekti. Bir başka ifadeyle Amerika’daki Kudüs’ü inşa etmekti. Böylece, ABD’nin nüfuz bölgesinden uzaklaşarak federal hükümetin zulüm veya müdahalesinden uzak bir şekilde kendi dinlerini rahatça uygulayabilecekleri bir yer olan dağların zirvesinde Tanrı Krallığı demek olan Zion’u kurdular21.
Smith’in ölümünden sonra, yeni lider Brigham Young’ı izleyerek kendi geleceklerini Amerika’nın batısında inşa etmeye karar veren Mormon toplumunun bu göçü, Mısır’ı terk etmeye zorlanmış olan ve vaat edilmiş toprakları arayan İsrail oğullarının göçüne benzetilmektedir. Mormonlar bu göç yollarında İsrail oğulları gibi, büyük sıkıntılar çekerler. Göçün ilk yılında onlar Missouri nehrini geçerler. Daha sonra da Rocky dağlarını aşarak 1847 tarihinde Büyük Salt Lake havzasına ulaşırlar. Bu dönemde bu havzanın ABD’nin sınırları dışında kaldığı ve son derece gözden ırak, sapa bir yer olduğu söylenmektedir. Zalimlerden çok uzak bir bölge olması sebebiyle, Brigham Young bu yeni toprakların, Mormonların yeni vatanları olduğuna karar verir. Bölge, uçsuz bucaksız bir çölden ibarettir. Ancak Mormonlar, bu bölge ile esinlendiler ve buraya Zion adını verdiler. Bölgede bulunan nehre de Ürdün nehri adını koydular. Böylece, günümüzde kilisenin merkezi durumunda olan Salt Lake şehrini inşa etmeye başladılar22.
Smith’in öldürülmesinden sonra, Mormonların o günün çok zor şartları altında Amerika’nın bir ucundan öbür ucuna kadar yapmış oldukları bu göçün, Mormon toplumunda dini dayanışma ruhunu geliştirdiği ve düşmanlarına karşı mücadele azmi ve kültürünü her zaman canlı tutmaya sebep olduğu belirtilmektedir23. Bu dönemde Mormonların iki sebepten dolayı böyle bir zulme maruz kaldıkları anlaşılmaktadır. Bunlardan birincisi, onların temelde Hıristiyanlıktaki kutsal üçlemeyi kabul etmelerine karşılık, politeist bir Tanrı anlayışına sahip olmalarıdır. Bu anlamda Mormon teolojisi genel Hıristiyan doktrinine bir saldırı olarak algılanmıştır denilebilir. İkincisi ise Mormon çoğul evlilik öğretisinin dönemin sosyo-kültürel değerleri ile ciddi bir çatışma içerisine girmesi sonucu, onların tamamen farklı bir yaşam biçimine sahip olan yabancılar olarak görülmeleri olsa gerektir.

II. Mormon Kitabı
Mormonlar zengin bir dinsel metin külliyatına sahiptirler. Bunlar; Joseph Smith tarafından yapılmış olan İncil’in bir İngilizce çevirisinin yanı sıra, Mormon kitabı “The Book of Mormon”24, Öğreti ve Antlaşmalar “Doctrines and Covenants” ve Paha Biçilmez İnci “Pearl of Great Price”’dir25. Bu dinsel metinlerin Mormon inanç ve uygulamalarının temelini oluşturduğunu söyleyebiliriz.
Mormon kitabının, Tanrının eskiden Amerika kıtasında yaşamış olan insanlarla kurduğu ilişkilerin kaydından ibaret olduğu ve birçok eski peygamber tarafından peygamberlik ve vahiy ruhu ile yazıldığı kabul edilmektedir. Bu anlamda Mormon kitabında, milattan önce 600 yılları ile milattan sonra 421 yılları arasında bazı İbrani topluluklarının Tanrıdan gelen bir vahiy üzerine, Kudüs’ü terk ederek gemilerle Amerikan kıtasına yapmış oldukları yolculuklarını ve bu topraklarda birbirleriyle olan mücadelelerinin öyküsü anlatılır26. Sözü edilen bu İbranilerin Tanrının yardımı ile Kızıl deniz sahillerinden Arabistan bölgesine, oradan da gemilerle okyanusu aşarak günümüzde Amerika’daki “Batı Hemishere” denen bölgeye yerleşmişlerdir. Bu anlamda İbranilerin, bu çok uzun ve zor yolculuklarını Tanrının peygamberlerinin rehberliğinde gerçekleştirmiş olduklarına olan inanç çok güçlü bir yer tutar. Ancak bir süre sonra bu İbraniler, Nefililer ve Lamanlılar diye iki farklı millete ayrılırlar. Yaklaşık bin yıllık bir dönem boyunca da sürekli olarak birbirleriyle savaşırlar ve mücadele ederler. Dolayısıyla, Mormon kitabının bu iki İbrani topluluğunun birbirleriyle olan mücadelelerinin tarihsel öykülerini anlattığını söylemek yanlış olmaz. Bununla beraber, Yakın Doğudan göç ederek Amerika’ya yerleşmiş olan İbrani topluluklarının birbirleriyle savaşmamaları, Tanrıya itaat etmeleri, iyi ve güzel işler yapmaları için, yine de zaman zaman Tanrı onlara peygamberler göndermeye devam etmiştir. Ayrıca bu peygamberler onlara Mesih’le ilgili haberler de getirmişlerdir. Bu anlamda o dönemde, Peygamberlerin sonuncusu altın levhaları saklayan sonra da Joseph Smith’e melek olarak görünen Moroni’dir27. Mormon kitabında anlatılan ve birbiriyle sürekli mücadele eden İbraniler, Nefililerle Lamanlılardır. Mormon kitabına göre, bu iki topluluk arasındaki savaşı en nihayet iyiler kaybeder. Burada iyiler Nefililer, kötüler de Lamanlılardır. Böylece Tanrı da savaşta iyileri yok edenleri yani Lamanlıları lanetler. Onları kara derili insanlar haline getirir28. Bu anlamda onlar günümüzün Amerikalı yerlileridirler. Mormon kitabında anlatılan en önemli olaylardan biri de İsa Mesih dirildikten hemen sonra Amerika kıtasında bu Nefililerin arasında bulunmuş ve onlara hizmet etmiştir. Nihayet Mormon yazdıklarını tamamladıktan sonra bu kayıtları oğlu Moroni’ye teslim etmiş o da; kendisinden birkaç kelime ekleyip levhaları Kumora tepesine saklamıştır. 21 Eylül 1823 tarihinde ise aynı Moroni bu defa yücelmiş ve dirilmiş bir kişi olarak peygamber Joseph Smith’e görünmüş ve ona bu eski kayıtlar hakkında bilgi vererek, bu levhaların İngilizceye çevrilmesinin Tanrının isteği olduğunu bildirmiştir29. Mormonlar, Mormon Kitabı’nın Tanrının en son vahyinin ürünü olduğuna inanmakla birlikte, onun Tevrat ve İncil’in de devamı olduğunu kabul etmektedirler. Ancak, onların inanç ve uygulamalarının temelini Mormon Kitab’ı oluşturmaktadır.

III. Tanrı Anlayışı
Mormonlar Tanrının her şeyi bilen ve gücü yeten bir varlık olduğuna inanmakla birlikte, onun fiziksel bir bedeni olduğunu düşünürler. Bu anlamda Tanrı yüce ve mükemmel bir insandır. Dolayısıyla insanoğlunun tanrılaşma potansiyeli vardır ve tek Tanrıdan ziyade Tanrılar söz konusudur. Amaçta birleşmiş olmakla birlikte üç ayrı ve farklı varlıktan ibaret bir Tanrı anlayışı söz konusudur. Bu anlamda Baba Tanrı Elohim adı ile çağrılırken, İsa Mesih’te Eski Ahit’teki Yehova’dan ibarettir30. Zamanla insan kendisini mükemmelleştirmiş ve her şeyi bilen ve gücü yeten bir Tanrı haline gelmiştir. Tanrı gerçekten her insanoğlunun babasıdır. Onun bir bedeni ve her insanoğlu gibi duyguları vardır. Tanrı tarihsel bir varlık ve bir zamanlar bizim gibi yaşadığı için insanoğlunun onu anlaması çok daha kolaydır. Tanrı yaşam tecrübelerimizi paylaştığı için, o bize çok daha yakındır. Sonuç olarak Tanrı ve her birey arasındaki kişisel ilişkinin de çok yakın bir ilişki olması gerekir. Bununla beraber Tanrının ezeli ve ebedi olduğu da kabul edilir. Mormonlar Tanrıdan ezeli ve ebedi olarak bahsettiğinde, onun her zaman aynı şekilde kaldığını anlamaktadır. Tanrı o kadar uzun zaman yaşamaktadır ki, onun var olmadığı bir zamanı hayal etmenin mümkün olmadığına inanılmaktadır. Bu anlamda, Tanrı bir bedene sahip olduğundan, bir zaman içinde bir yerde sadece o olabilir. Diğer bazı dinlerdeki düşüncenin aksine, Mormon düşüncesinde Tanrı zamanı ve cismi yoktan yaratmamıştır. Aksine Tanrı zaten var olan madde ve ruhla çalışır ve yaratılmış olan evrende onları düzenler31.
İsa Mesih, Baba Tanrının ikinci kişisidir. O, Baba Tanrı ve Kutsal Ruh’tan ayrı bir varlıktır. İsa Mesih, Tanrının ilk evladının ruhu ve yaratmada Tanrının yardımcısıdır. O, Eski Ahitte Tanrı Yehova olarak bilinir. İsa İncil’de nakledildiği gibi, yeryüzünde Bethlehem’de Meryem tarafından doğrulmuş, hayatını günahsız olarak yaşamış ve Baba Tanrıya boyun eğmiştir. Diğer Hıristiyan kiliselerinin aksine, Mormonlar, İsa’nın Kutsal Ruh tarafından yaratılmış olduğuna inanmazlar. Onlar, İsa’nın babasının, Baba Tanrı olduğuna inanırlar. Bu anlamda, onun gerçekten biyolojik olarak Meryem’den doğmuş olan Tanrının oğlu olduğuna, onun öldüğüne, gömüldüğüne ve üçüncü gün yeniden yükselmiş olduğuna inanılmasının yanı sıra, onun fiziksel bir bedeninin olduğuna, yeryüzüne tekrar döneceğine ve 1000 yıl süreyle hüküm süreceğine inanılır. Bu sebeple gerçek kurtuluş, sadece İsa Mesih’in yaşam, ölüm, yeniden dirilme doktrinleri ve kurallarıyla mümkündür. Bu anlamda Mormonlar, yeniden dirildikten sonra, İsa’nın mucizelerini öğrettiği ve icra ettiği Amerika’yı da ziyaret ettiğine inanırlar32.

Mormonluk, Yahudilik ve Hıristiyanlığın tahrif edilmiş olduğunu iddia
etmekte ve Joseph Smith’in bu dinleri yenilemek ve İsa Mesih’in gerçek kilisesini
yeniden inşa etmek için Tanrı tarafından görevlendirilmiş olduğunu öne sürmektedir.
Bu anlamda, tek Tanrı fikrini savunan ve kutsal kitaplarında tek Tanrı düşüncesine
sık sık vurgu yapan Yahudilik ve Hıristiyanlığın aksine, Mormon inanç sisteminde
sayısız Tanrı inancının var olduğu görülmektedir. Bununla beraber, Hıristiyanlıkla
benzer yönlerinin var olduğu da göze çarpmaktadır. Bir başka ifadeyle Baba, Oğul,
Kutsal Ruh’un kabul edilmiş olması ve Hıristiyanlıkta olduğu gibi merkezde yine İsa
Mesih’e çok büyük bir önem atfedilmiş olması, onun; Hıristiyanlıkla benzeştiği
yönleridir denebilir. Bu anlamda, Hıristiyanlık ve Yahudilikte olduğu gibi33, Tanrının
oğlu ve oğulları söz konusudur34. Ancak bu iki dinden ayrı olarak Mormon inanç
sisteminde Tanrı da insanlar gibi bir bedene sahip olmakta, evlenmekte ve çolukçocuk
sahibi olmaktadır. Bu inanışa göre, insanlar gibi Tanrı da fiziksel bir bedene
sahiptir. Dünyanın Tanrısı, gökte başka bir Tanrı ve onun eşi tarafından yaratılmış,
insan olarak dünyaya gelmiş, iyi ve güzel ameller işleyip, öldükten sonra da Tanrı
haline gelmiştir. Sonuç olarak Tanrının et ve kemikten oluşmuş ve yücelmiş bir zat
olduğuna inanılır35. Dolayısıyla Mormonlar, Tanrının insandan çıktığına ve insanın
Tanrılaşabileceğine inanırlar. Bu anlamda peygamberlik kurumu devam etmekte ve
bu yaşayan peygamberler vasıtasıyla da vahiy sürekli olarak yenilenmektedir.
Nitekim sözde bir Mormon peygamberi olan Lorenzo Snow’un 1919 yılında Tanrı
hakkında yayınladığı bir şiirinde şöyle dediği nakledilir36:
Şimdi insan nasılsa, Tanrı öyleydi,
Şimdi Tanrı nasılsa, insan öyle olacak,
Tanrı oğlu Tanrı olacak,
Tanrısallık eksilmeyecek.
Şiirde de açıkça görüldüğü üzere, Mormon inanç sisteminde sonsuz sayıda
Tanrı vardır. Bu anlamda aynı zamanda, Hıristiyanlıktaki teslis (trinity-üçlü birlik)
inancı reddedilmekte ve babanın, oğul’un, kutsal ruh’un birbirinden bedensel olarak
üç ayrı zat olduğuna inanılmaktadır.

IV. Aile Anlayışı
Evlilik, Mormonlar için çok önemli bir kurumdur. Kilise, ailenin Tanrı tarafından tesis edilmiş bir kurum olduğunu söyler. Erkek ve kadın arasındaki evlilik, Tanrının ebedi kurtuluş planı için önemlidir. Tanrı evlenmeyi ve çocuk sahibi olmayı emreder. Bu anlamda bu fiziksel âlemdeki ruhların, yeryüzündeki öğrenme ve sınav dönemini geçirebilmeleri, aile kurumuna bağlıdır. Ancak evlilik sayesinde insanlar, göklerde asılı duran ruhları özgürleştirebilirler ve yeryüzünde belli bir dönem yaşadıktan sonra geri kalan hayatlarını Baba Tanrı ve İsa Mesih’le birlikte sürdürebilirler. Bu anlamda ilk evlilik de, Tanrı tarafından gerçekleştirilmiştir37. Dolayısıyla, Mormonlar için ailenin çok önemli bir anlamı vardır. Aynı şekilde aile birliğinin ancak aile sevgisine dayalı evlilik ortaklığı ve sağlam anne-baba çocuk ilişkisi ile devam edebileceğine inanılır. Çünkü evlilik ve aile hayatı, yücelmenin temel şartıdır. Yani, Tanrının kurtuluş planının bir parçası ve yücelmenin ilk adımıdır38.
Mormonlara göre, bu dünyada evlenmeden ölüp, giden kişiler Tanrının krallığının en yüksek mertebesine ulaşamazlar. Evlilik ise ancak bir Mormon tapınağında ve papazın yetkisi altında gerçekleştirildiği sürece sonsuza kadar devam edebilir. Bu anlamda dünyada en önemli şey, doğru kişiyle, doğru yerde ve doğru yetki ile yapılan evliliktir. Bu geçerli ve muteber bir evlilik sözleşmesinin temel şartıdır. Ayrıca, evlilik törenleri esnasında her şey iki papazın şahitliği ile kaydedilmek zorundadır. Bununla beraber, Mormon olmayanların bu törenlere katılmaları yasaktır39.
Kişilerin bu dünyevi hayattan sonra tekrar aileler olarak var olabilmeleri veya öte dünyada birlikte tekrar hayat sürdürebilmelerinin en temel şartlarından birisi evlenmeleridir. Evliliğin amacı ise, üreme ve çoğalmaya katkıda bulunmak ve yeryüzünde Tanrının kurtuluş planını yerine getirme konusunda yeryüzüne inmeyi bekleyen ruhlara fiziki bir beden yaratmak için çok çocuk yapmak olmalıdır. Bu yüzden Mormon çiftler çocuk sahibi olmayı geciktirme düşüncesinde değildirler. Ayrıca her anne-baba çocuklarına İsa Mesih’i öğretmek ve onlara iyi birer örnek olmakla yükümlüdürler. Bu anlamda Mormonluğun aile temeline dayalı bir teolojiyi esas aldığı söylenebilir. Bu sebeple Mormon toplumunda her akşam evde aile ve aile hayatına dair duaların yanı sıra, İncil okuma-öğretme ve aile değerleri ile ilgili aktivitelerin gerçekleştirilmesine büyük önem verilir40.
Bunun sonucu olarak ailenin manevi eğitimine katkı sağladığına inanılmasından dolayı bütün aile fertlerinin akşamleyin evde toplanması veya bulunmasına büyük önem verilir. Böylece her akşam, bütün aile bir araya gelerek kendi çocuklarına Mormon aile değerlerini öğretmiş ve kazandırmış olur. Bu anlamda, akşam birlikte evde kalındığı süre içerisinde dualar, ilahiler, şarkılar söylenir ve kutsal metinler okunur. Bu gelenek, 1915 tarihinde başlamıştır. Geleneğe göre, bütün aile birlikte diz çökerek dua eder. Buna aile duası adı verilir. Bu dua esnasında, bir dua lideri bulunur. Dua liderinin rolü, sırasıyla aile bireylerine dua ettirmekten ibarettir. Bu aile duası, şöyle gerçekleştirilir: Ebeveyn veya yaşça büyük olan çocuklardan biri yapılacak ders planına göre, aile ilmihal kitabından bir ders seçer. İlahili ve dualı bir açılıştan sonra, ders takdim edilir. Dersten sonra aile, ailenin programlarını, görevlerini, sorumluluklarını ve sorunlarını tartışır. Bunu aile üyeleri arasında sevgi bağlarını güçlendiren bir aile aktivitesi izler. Bu, oyun oynama, yoksullara yardım, bahçıvanlık veya kültürel bir olaya katılma gibi ailenin hep birlikte yapabileceği herhangi bir aktivite olabilir. Bu aktivitenin ardından da aile diz üstü çökerek hep birlikte aile duası yapar41.
Mormonlar, aile hayatının ezeli-manevi ilişkileri yarattığına inanmalarından dolayı, aile ve aile ile ilgili değerlere büyük önem vermektedirler. Bu sebeple de aile ve aile hayatının korunması gerektiğini düşünürler. Bunun sonucu olarak günümüzde toplumsal hayatın bir parçası olan ailenin bozulmasına yol açan pornografik film ve görsel yayınların yayınlanmasına ve seyredilmesine karşıdırlar42.

V. Çok Kadınla Evlilik Uygulaması (Poligami)
Mormonlar çok eşliliği veya çoğul evliliği dinin bir emri olarak görürler. Bu anlamda çoğul evlilik Mormon kimliği ile sembolleşmiştir denebilir. 1830’da kilisenin resmen kurulmasını takiben Smith, evlilik ve aile ile ilgili konuları yeniden tanımlamaya başlar. Nitekim 1831’de bir vahiyle çoğul evlilik yoluyla gerçekleşecek olan yeni bir akrabalık şeklinin haberini verir43. Bu amaçla, 1835’te Ohio’da kanunlara aykırı olmasına rağmen Smith, kendi papazlık yetkisini kullanarak illegal evlilikler yapar. Ayrıca Mormon evliliklerinin dışındaki evliliklerin meşru olmadığını ilan eder ve çoğul evlilik uygulamasına 1835’te, daha sonra dini anlamda karısı olacak olan Fannie Alger ile gayri resmi yaşamaya başlar44. Böylece çoğul evlilik uygulaması başlangıçta Mormon kilisesinde önceleri gayri resmi ve gizli bir şekilde yürürlüğe konur45. Fakat birkaç çoğul evlilik yaptıktan sonra, resmi eşi Emma’yı ikna etmek için olsa gerek Smith, Mormonların doğruluğuna inandıkları kutsal kanunlarına uygun şekilde çoğul evliliği yazılı bir vahiyle meşru hale getirir. Nihayet temel amacı üreme ve çoğalma olan bu sözde vahiyle, yeni Mormon ideal aile düşüncesi ortaya konmuş ve böylece, bu yeni ve ebedi evlilik sözleşmesi sayesinde aile, yeni bir statüye yüceltilmiş oluyordu46. Başka bir ifadeyle, bu yeni evlilik sözleşmesi ile ölümsüz evlilik gerçekleştirilmiş oluyordu. Böylece temel olarak aile, sonsuza kadar varlığını sürdürebilmesinin dışında, yücelme için gerekli bir şart olan çoğul evlilik vasıtasıyla da ebedi evlilik tanımlanmış ve tayin edilmiş oluyordu. Çünkü inanışa göre, nihai kurtuluş, ancak bu yücelme sayesinde mümkündü. Başka bir ifadeyle Mormonluk, aile kurumunu bir yücelme aracı veya bir Tanrılaştırma ya da Tanrılaşma şekli olarak görmekteydi. Gerçekte Tanrının övgüsünü kazanamayacağı korkusundan dolayı hiçbir kimse, sözde bu çoğul evlilik vahyini inkar edemeyeceği gibi, bu çoğul veya göksel evlilik ilkesine itaat etmemeyi de göze alamazdı. Çünkü bu yeni patriarkal evlilik düzeninin hem Smith’in vahiy iddiası ile hem de Kitabı Mukaddes peygamberlerinin çok eşli olmaları ile kanunlaştırılmış olduğuna inanılmaktaydı. Böylece Mormonluk, İncil’i yenilemiş olduğunu iddia ediyordu. Bu anlamda kıyamete kadar kiliseye, günümüz peygamberlerine ve havarilerine çağdaş vahyin yol göstereceğine inanılmaktaydı. Sonuç olarak daha önceki bütün kutsal kitapların ve vahiylerin yenilenmesi sonucu, Eski Ahit peygamberlerinin şahsında çoğul evliliğin meşrulaştırılması gerekliydi. Çünkü Tanrının temelde yeterli doğurganlığı sağlamak amacıyla çok eşliliği ve İbrahim’in, İshak’ın ve Yakub’un cariyelerini onaylamış olmasından ziyade, Smith’in ‘Son Gün Azizleri’nin yani günümüz İsraillilerinin çok eşliliğini onaylamış olduğuna inanılmaktaydı. Bu anlamda o, sadece üreme vahyine dayalı yaptığı değişikliklerin Tanrının bir kanunu olduğunu ortaya koymakla kalmadı, ayrıca sözde bu çoğul evlilik vahyi vasıtasıyla kendisine tabi olanların sadakatini test etmiş, onlar üzerinde güç ve kontrolünü de güçlendirmiş oluyordu47.
1852’de Salt Lake Vadisine yerleştikten beş yıl sonra Brigham Young, açıkça çoğul evlilik uygulamasını başlattı48. Akabinde havari Orson Pratt’tan yeni teolojik doktrinin savunmasını hazırlamasını istedi. Bu yeni evlilik teolojisine göre, ölmeden önce bir varlık, fiziki bir beden elde etmek ve dünyevi hayata geçmek için daha fazla fırsat yakalayacak ve bu yeni evlilik düzeni, son gün azizlerinin erdemliği ile bekleyen daha çok ruhun bedenleşmesini sağlayarak İsa Mesih’in ikinci gelişinden önce, yeni bir patriarkal nesil yaratacaktı49. Açıkçası poligami, evliliğin temel bir anayasası olur olmaz, üreme ve doğurganlığı güçlendirmiş olacaktı. Mormon anlayışında Tanrı sadece bir ruh olarak kabul edilmez. O’nun varlığının maddi ve bedensel bir boyutunun da var olduğu kabul edilir. Bu anlamda evlilikler sadece iki insanın maddi birleşmesinden ibaret değildir. Gökte asılı duran ruhların bir bedene kavuşturulması gerektiğinden ne kadar çok evlilik gerçekleştirilir ve ne kadar çok çocuk dünyaya getirilirse, yaratış ve tanrılaştırma sürecine o kadar katkıda bulunulmuş olur. İnsanlığın var oluşu tanrılaşmaya yönelmiş uzun yolculuktur. Bu yolculuğun en önemli adımı da çok evlilik sayesinde zaten önceden yaratılmış olan ruhların bedenlerine kavuşturulması sürecinde gerekli ödevi yerine getirmektir50.
Amerikan toplumunun, Mormon çok eşliliğine ve ayrımcılığına çok geçmeden tepki gösterdiği görülür. 1856’da Amerikan kongresinde yeni kurulmuş olan Cumhuriyetçi parti kölelikle birlikte çok eşliliği barbarlığın iki kalıntısı olarak tanımladı ve Başkan James Buchanan, 1857’de Utah’taki Mormon toplumunu isyancılar olarak değerlendirip, onların üzerine federal askerleri gönderdi. Ayrıca Utah bölgesinde iki eşliliği yasaklayan hiçbir kanun olmadığından, kongre ABD eyaletlerinde iki eşliliği yasaklayan kanunu yürürlüğe koyarak bölge üzerindeki nüfuzunu da güçlendirdi51. Mormonlar baskılara direndilerse de, çoğul evlilikten dolayı liderleri de dâhil birçoğu hapishanelere atıldı. Bir kısmı ise gizli şekilde çok eşli olarak yaşamaya devam ettiler. Bu baskılar karşısında Eylül 1890 yılında yeni Mormon kilisesinin başkanı Wilford Woodruff bir bildiri yayınlayarak çoğul evlilik uygulamasına son verdi52. Ancak bazı Mormonların, baskı altında gelen vahiy gerekçesi ile bu emre itaat etmedikleri, özellikle de kırsal kesimlerde çoğul evlilik uygulamasına devam ettikleri de bilinmektedir.
Mormonlar aile ve aile ile ilgili değerlere çok bağlı bir topluluktur. Bir aileye ve çoluk-çocuğa sahip olmanın, çocuk doğurmanın çok derin manevi anlamları vardır. Her şeyden önce, aile ve çocuk ezeli bir varlık olarak görülür. Bu anlamda bu dünyada ezeli bir gelişim çizgisi için önemli kabul edilen fiziksel bedenin, sadece önceden var olan çocukların ruhları için bir ikametgâh vazifesi gördüğüne inanılmaktadır. Bu sebeple Mormon kadınlar anneliği, kendi hayatlarında en önemli yaşam rollerinden biri olarak görürler. Mormon kadınlar hamileliğin, ezeli-manevi ilişkileri yarattığına ve bir Tanrısal annelik modelini takip ettiğine inanırlar. Evlilik iki insanın sadece maddi birleşmesi ve cinsi ilişkide bulunması değildir53. Mormonların aile, çoluk-çocuk sahibi olma ve ruh beden ilişkisi ile ilgili inanç ve pratiklerinin temelinde onların Tanrı hakkındaki tasavvurlarının önemli rol oynadığında şüphe yoktur. Çünkü Mormon dini anlayışında Tanrı sadece bir ruhtan ibaret olmayıp, onun maddi ve bedensel boyutunun da var olduğu kabul edilir. Bu anlamda Mormonluk çok Tanrıcı bir dindir. Baba Tanrı, İsa Mesih ve Kutsal Ruh da dâhil, bütün Tanrıların başlangıçta evlendiğine, çocuk sahibi olduklarına ve zamanla da bu insanların Tanrılaştıklarına inanılır54.

VI. Kilise Organizasyonu
Mormon inanç sisteminde Hıristiyanlıkta olduğu gibi, belirli kural ve rütbeleri içeren bir ruhban sınıfının olmadığı görülmektedir. Din adamları sınıfının olmaması sebebiyle, kilisede ayin ve törenler, cemaat tarafından belli bir sıra ile icra edilir. Mormonluğun Hıristiyanlıktan ayrıldığı en önemli özelliklerinden birisi, onun bu özelliği olsa gerektir. Toplumda her fert kendi dininin gereklerini öğrenmek, onları uygulamak için yeterli bilgi ve beceriye sahip olmak zorundadır. Bu anlamda herkes kendi dininin rahibidir denilebilir55. Bununla beraber din adamları sınıfının olmaması, kilisenin hiçbir hiyerarşiye sahip olmadığı anlamına gelmemelidir. Mormon kilisesi, kendi üyelerinin belirli yeteneklere sahip olmalarını gerekli gören, erkeğin egemen olduğu karmaşık bir papazlık hiyerarşisi ile yönetilir. Bu anlamda Mormonlarda Hıristiyanlıkta olduğu gibi, profesyonel anlamda bir ruhban sınıfının olmadığını söylemek, daha doğru bir yaklaşım olabilir. Bir başka ifadeyle Mormonlarda, Tanrısal çalışmanın ve amacının elde edilme vasıtası olan yetenek ve bilgi prensibine dayalı bir papazlık kavramı vardır56. Bu anlamda papazlık organizasyonu iki alt gruba veya bölüme ayrılır. 1829’da vaftizci Yahya tarafından Joseph Smith ve Oliver Cowdery’in vaftiz edilerek kutsanmaları ve papazlığa atanmaları ile Harun rahipliği veya Levitikal denen ve daha aşağı bir rütbeye işaret eden papazlık kurumunun yenilenmiş olduğuna inanılmaktadır. Harun rahipliği veya Levitikal papazlığın üstünde bir rütbeyi ifade eden “Melkizedek papazlığın” ise belirsiz bir zamanda Petrus ve Yahya’nın mucizevî müdahalesi ile yenilenmiş olduğu kabul edilmektedir57. Bu papazlık kavramına uygun kutsanmalar, görev bilincine sahip laiklerin uhdesine bırakılmış durumdadır. Bu anlamda bu görevleri kabul edenler için, ilk kutsanmalara kadar geri giden ve onların kutsanmışlıklarının izlerini taşıyan sertifikalar verilir. Bu iki papazlık düzeni kilisede yaşa göre derecelendirilmiş ve ikisi birlikte Mormon erkek çocuklarının ergenlik statülerinde merdiven basamaklarında yükselmelerini teşkil eden meclis veya kurullar ayrıca alt bölümlere ayrılmıştır58.

A. Harun Rahipliği veya Levitikal Rahiplik•
Mormon kilisesinde Harun rahipliği, papazlığa hazırlık safhasıdır denebilir. Bu dönem boyunca onlar resmi öğreti, dua ve hizmetleri vasıtasıyla bilgi ve tecrübe kazanarak kendilerini melkizedek papazlığa hazırlamış olurlar. Harun rahipliği statüsünde olanlar diyakozlar, öğretmenler ve papazlar şeklinde üç gruba ayrılırlar59.
1. Diyakoz: Mormon erkek çocukları 12 yaşına geldiklerinde, diyakozluğa atanırlar ve böylece Harun rahipliği mertebesine ulaşmış olurlar. Geleneğe göre bu rütbede üç yıl beklerler. Bu dönem boyunca kilisenin yardımcı hizmetlerini yerine getirirler. Diyakozlar sakramentlerin dağıtılmasından sorumludurlar. Dolayısıyla kilise hayatında diyakozların çok önemli bir yeri vardır. Onların görevleri şunlardır: Dinsel ayin ve törenlerde kilisede yardımcı hizmetleri yerine getirirler. Kurban orucunu toplarlar. Haberciler olarak görev yaparlar. Toplumda sosyal yardım çalışmalarını yürütürler. Kilisenin bakım ve gözetimi ile ilgili işleri yaparlar. 12 diyakoz, başta bir başkan ve iki danışmanın olduğu bir kurul veya bir meclisi oluşturur. Ayrıca bu kurulun bir de kâtibi olur. Böylece genç çocuk, kilise organizasyonunun özelliklerini ve fonksiyonlarını erken yaşta öğrenmiş olur.
2. Öğretmen: Bir genç diyakoz olarak üç yıl çalıştıktan sonra, öğretmenlik rütbesine yükselir. Resmi olarak bu rütbeye sahip olan birinin her zaman kilise ve kilise üyelerini kötülüklerden koruma, kollama, gözetme ve onları güçlendirme görevini en iyi şekilde yerine getirmesi lazımdır. Ayrıca onlar, elderlerin veya papazların yokluğunda, toplantıları yönetmek ve idare etmekten de sorumludurlar. Bundan başka öğretmenlerin görevi, yerel kilise organizasyonunun iç barışına katkıda bulunmak ve mevcut doktrin tartışmalarının yanı sıra kendi cemaatinin sorunları ile ilgili bilgileri piskoposlara bildirmektir.
3. Papaz: Erkek çocukları diyakoz veya öğretmen olarak 5 veya 6 yıl çalıştıktan sonra, 17 veya 18 yaşlarına geldiklerinde; görevleri telkin etmek, öğretmek, yorumlamak, öğüt vermek, vaftiz etmek ve sakramentleri yönetmek olan papazlık statüsünü kazanıp, birer papaz olarak kutsanırlar. Papazların görevi, tam olarak elderlere yardım etmek ve piskoposların önerdiği kilise üyelerinin evlerini ziyaret etmektir. Ayrıca onlar, yüksek rütbeli bir papazın başkanlığında 48 kişiden meydana gelen bir kurul veya meclis içinde örgütlenirler60.

B. Melkizedek Papazlık
Bütün Mormon erkekleri 20 yaşlarından itibaren melkizedek papazlık statüsüne yükseltilirler. Bunlar, İsa Mesih’e giden yolda ve ebedi hayata hazırlanmada kilise üyelerine rehberlik etmekten sorumludurlar. Bir melkizedek papaz; bir bölgedeki Harun rahiplerinin reisidir ve onların yaptıklarından sorumludur. Harun rahipliğinde en yüksek görev, piskoposlara aittir. Ayrıca bu görevin, gerçekten Harun neslinden gelen biri tarafından doldurulması gerekir61. Ancak, bu kuralın kilise tarafından her zaman göz ardı edildiği anlaşılmaktadır. Piskoposların iki danışmanı vardır. Kilise ile ilgili işlerin yürütülmesinde piskoposlara yardım eden bu danışmanlar, yüksek rütbeli papazlar arasından seçilir. Kilisede hem yerel hem de genel piskoposlar bulunur. Yerel piskoposlar, semt veya bölge idaresinin reisleri durumundadırlar. Gerçekte onlar, herhangi bir ücret almadan çalışan yerel pastörlerdir. Kilisenin birinci başkanı tarafından seçilen bu yerel piskoposlar, kendi bölgelerindeki sorunları kilise başkanlığına iletirler. Bir piskoposun belli bir maaşı yoktur. Ancak, kilisenin dışında hayatını geçindirebilecek kadar kendisine bir ücret tahsis edilir62.
Melkizedek papazlık yüksek bir rütbeyi ifade eder. Bu anlamda onlar, kutsal düzenin işlemesinden sorumludurlar. Bunlar da kendi aralarında “elderler”, “yetmişler” ve “yüksek papazlar” gibi üç mertebeye ayrılırlar. Genç biri yüksek papazlığa atandığında, artık o bir elder olur. Bu rütbe tam bir yetişkinlik statüsüne ulaşmış olmaya işaret eder. Bu rütbeye sahip bir papazın yeryüzünde Tanrısal kanunları icra etme kabiliyetine sahip biri olduğu kabul edilir. Bu anlamda Melkizedek papazlığın bütün doğaüstü güçlere sahip olduğuna inanılır. Ancak böylesi güçler, sadece meşru şekilde kullanılabilir. Örgütsel yapı içerisinde onların bu ilahi güçlerini nasıl ve ne şekilde kullandıkları kilise disiplini tarafından kontrol edilir. Elderler ayrıca doksan altı üyeli bir kurul veya meclis olarak kendi içlerinde örgütlenirler. Bu kurulun da bir başkanı ve aynı zamanda elder olan iki danışmanı vardır. Bu elderlere, yetmişler meclisi de denir. Yetmişler kurulu veya meclisi, gezici misyonerler olmaya davet edilen ve on ikiler meclisinin emri altında çalışan elderlerdir. Çoğu üyeler, kilisenin birinci başkanlığı tarafından bir misyona gönderilmek üzere davet edilmesinden sonra bu rütbeye atanırlar. Misyonerler için genellikle bu yaş 21 civarıdır. Birçok Mormon gencinin kendi masraflarını karşılayarak dış ülkelere veya ABD’nin başka bölgelerine iki yıl süreyle misyonerlik yapmak için gitmesi genel bir gelenektir. Bu misyonerlik görevi, gençler için önemli bir karakter eğitimi olarak değerlendirilir ve bu görevden sonradır ki onlar yetmişlerden kabul edilirler. Yetmişler kurulu yetmiş üyeden meydana gelir ve her birinin diğeri ile eşit yetkiye sahip olduğu yedi başkan tarafından yönetilir. Bunlara yaşlı üyeler başkanlık eder. Ayrıca bu kurul iki veya daha fazla bölge ile ilgili sorunları kiliseye rapor eder. Papazlık görevinin bu yükselme merdiveninin zirvesinde yüksek papaz yer almaktadır. Bu rütbeye sahip olanlar kilisede yerel ve genel seviyede önemli görevleri ellerinde tutarlar. Birinci başkan ve onun iki danışmanı, on ikiler, piskoposlar ve başkanlar hepsi yüksek papazlardan oluşur. Ancak misyon başkanları ile yetmişler meclisinin yedi başkanının yüksek papaz olmasına gerek yoktur63.
Bu papazlık organizasyonunda yetki, en tepeden aşağıya doğru şekillenir. Buna karşılık sorumluluk, en üstten en alt seviyeye kadar eşit derecede paylaşılır. Kilisenin başkanı, Tanrısal esinlenmeye devam eden peygamber, kâhin ve tanrısal yenilenmenin ifşa edicisidir. Yerel, bölgesel ya da evrensel kilisenin bütün görevleri, en tepede yer alan kilise liderlerinin otoritesi altında, profesyonel olmayan bir papazlık yetkisi ile yönetilir. Bu anlamda en tepede liderlik (başkanlık), genel yetkililer denen kişiler grubundan oluşur. Bunlar 26 üyeden meydana gelir ve belli başlı görevleri işgal ederler: Kilisenin birinci başkanlığı ve onun iki yardımcısı, on ikiler meclisi veya kurulu, kilise patriği, birinci meclis veya yetmişlerin yedi başkanı ile piskopos ve onun iki yardımcısının başkanlığından oluşan piskoposluk başkanlığı gibi. Bu anlamda hiyerarşide onlara önem sırasına göre itibar edilmektedir64.
Piskoposluk başkanlığı, piskopos başkanı ve onun iki yardımcısından oluşur. Bunların yetkileri sınırlı olmakla birlikte, birinci başkanlık tarafından doğrudan kontrol edilmeyen bütün kilise işlerinden sorumludurlar. Geleneksel olarak piskoposların görevi, kilisenin dünyevi işlerini idare etmektir. Ancak piskoposluk başkanı, on iki yüksek papazla birlikte kilisenin özel danışmanları olarak çalışırlar. Bununla birlikte, genel yetkilere sahip üyeler olmayıp, birinci başkanlığın bir üyesine karşı yapılan herhangi bir suçlamada mahkeme görevini icra edebilirler. Piskoposluk başkanlığının üyelerini tayin etme hakkına sadece birinci başkanlık sahiptir. Birinci yetmişler kurulu yedi üyesi ile birlikte, kilisede yetmişler meclisine başkanlık eder. Bundan başka onlar, misyonerlik çalışmalarından da sorumludurlar. Aynı şekilde yüksek meclis olarak birinci başkanlık tarafından kendilerine verilen başka görevleri de yerine getirmek zorundadırlar. Bu bağlamda kilisenin bütün üyeleri, Amerika’nın veya dünyanın değişik bölgelerine misyonerlik yapmak için gittiklerinde, kilisenin birinci başkanlığının ve on ikiler meclisinin temsilcileri olarak kabul edilirler65.
Kilise hiyerarşisinde patriğin görevi diğerlerinden biraz farklı bir durum arz etmektedir. Patriklik görevi kalıtsaldır. Babadan oğula geçen bir soy silsilesini takip eder. Kilisenin genel konferansı ile devam ettirilmesi zorunlu olan diğer belli başlı görevlerde olduğu gibi, kişiler atanmış olmalarına rağmen, bu göreve talip olmak isteyen birinin miras yoluyla intikal hakkına sahip olması gerekir. Patriğin yetkisi genel olarak bütün kiliseyi kapsar. Patrik kutsal ruhun esinlemesi ile takdis yapar ve soyları açıklar. Bundan başka benzer görevleri yapan bölgesel patrikler de vardır. Patriarkal kutsamaların cemaat için çok derin anlamları vardır. Bu anlamda patriarkal kutsamalar veya patriklik vasıtasıyla Mormon toplumunun atalarının gerçek soylarının İsrail kabilelerine kadar uzandığı açıkça ifade edilir. Havarilere özgü olarak oluşturulmuş olan on ikiler meclisi veya kurulunun gerçek havarilerin yenilenme görevini yaptığına inanılmaktadır. Bu üyeler grubunu kilisenin birinci başkanlığı seçer. Bu gelenek Brigham Young tarafından başlatılmıştır. Havariler bütün kiliseleri ziyaret ederler, idari işleri yönetirler ve bir çeşit yüksek idari meclis görevi görürler66.
Kilisede en önemli görev, Joseph Smith ve Brigham Young tarafından yerine getirilmiş olan birinci başkanlık görevidir. Başkanların hala Tanrısal esinle esinlenmiş peygamberler olduğu kabul edilmektedir. Joseph Smith döneminden beri peygamberler tarafından yapılan beyanatların hemen hepsi Tanrısal vahiy olarak kabul edilir. Başkanın iki yardımcısı vardır ve bu iki yardımcı ile birlikte birinci başkanlığı oluştururlar. Başkan dini açıklamalarda bulunur ve kilisenin bütün hizmetlerinde ayinleri yönetebilen piskoposları atar ve yardımcıları ile birlikte kilise disiplini ile ilgili güç olayları halletmeye çalışır. Bütün görevler kilisenin genel konferansının oyuna sunularak onaylanmak zorundadır. Bu gibi genel konferanslar Salt Lake City’de, yıllık olanı Nisan ayında ve altı aylık olanı da Ekim ayında olmak üzere bir yılda iki defa yapılır. Bu konferanslara bütün üyeler ve piskoposların yanı sıra her taraftan gelen bütün Mormonlar katılabilir. Ancak böyle toplantıların gerçek bir kanun koyucu fonksiyona sahip değildir. Bu toplantılar daha çok merkezi, yerel ve bölgesel liderler arasındaki iletişimi kolaylaştırma mekanizmaları olarak görülmekte ve liderler ile Mormon toplumu arasındaki ilişkileri güçlendirme biçimi olarak değerlendirilmektedir67.

VII. Bazı Mormon İnanç ve Değerleri
Mormonlar, Tanrının yücelmiş bir insan olduğu düşüncesindedirler. Bu anlamda Tanrının fiziki bir bedeni bulunduğuna, evlendiğine ve çocuk sahibi olduğuna inanırlar. Ayrıca, Hıristiyanlıkta temel doktrin olan Teslisi kabul ederler. Ancak Teslisin unsurlarının ayrı varlıklar olduğunu düşünürler. Mormonluk’ta Baba Tanrının ve Oğul İsa Mesih’in insanlar gibi et ve kemiğe bürünmüş bir varlık olduğu düşünülürken, kutsal ruhun cismen değil, sadece ruhi bir şahsiyete sahip olduğuna inanılmaktadır68. Bu anlamda İsa, Hıristiyanlıkta olduğu gibi merkezi bir öneme sahiptir. Bununla beraber geleneksel Hıristiyanlık öğretisinden farklı olarak insanların Âdem’in işlediği (asli günah) suçtan dolayı değil, kendi günahlarından dolayı cezalandırılacağı düşünülmektedir69. Mormonlar, Mormon kitabı, Öğreti ve Antlaşmalar ile Paha Biçilmez İnci’nin Tanrı tarafından esinlenmiş kutsal yazılar olduğunu kabul etmelerinin yanı sıra, Kitabı Mukaddes’in doğru tercüme edilmesi durumunda Tanrı sözü olduğunu kabul ederler70. Mormon Kitabı, Tanrının en son sözüdür. Bu anlamda Tanrının zaman zaman peygamberler ve vahiy göndermeye devam ettiğine ve kendi krallığı ile ilgili açıklamalara yer verdiğine inanılmaktadır71. Mormonlar İsa Mesih’in yeniden geleceğini ancak bu sefer bu yerin, Amerika olacağını ve yeni Kudüs’ün Amerika’da inşa edileceğini düşünürler. Bu anlamda, İsa Mesih’in bu saltanatı döneminde dünyayı yenileyeceğine, onu cennete dönüştüreceğine ve bu 1000 yıllık evrede ona inananların ve kendisine yardımcı olanların kurtuluşa ereceğine inanılmaktadır72. Gerçek kurtuluş ancak İsa Mesih’in kefareti aracılığı ile mümkündür. Bu anlamda Rab İsa Mesih’e iman, tövbe ve günahlardan bağışlanmak için kutsal ruh’un armağanı olan vaftizin suya daldırılarak yapılması gerekir. Havariler, peygamberler, öğretmenler ve gezici vaizlerden meydana gelen ilk kilise organizasyonunun kutsallığına inanılır. Gerçek Hıristiyanlığı yaymak ve onun kutsal geleneklerini uygulamak isteyenler, Tanrı tarafından peygamberlik aracılığı ile çağrılması ve yetkili kişiler tarafından ellerin baş üzerine konularak kutsanması gerektiği kabul edilmektedir. Bu anlamda kilisenin başkanı durumunda olan peygamberin Tanrısal vahyi almaya ve kiliseyi yenilemeye devam ettiğine inanılmaktadır73.
Bundan başka ilk dönemlerde Mormonlar zencilerin Tanrı tarafından lanetlenmiş bir topluluk olduklarına inandıklarından onları kiliselerine uzun süre kabul etmemişlerdir. Ancak, kilise 1978’de Tanrının zencilerin de artık kiliseye kabul edilmesinin önündeki engellerin kaldırılmış olduğunu bildiren bir vahiy gönderdiğini ilan etmesinin ardından, zenciler Mormon kilisesine kabul edilmeye ve belirli mertebelere gelmeye başlamışlardır74. İnanç esasları arasında yer alan çok kadınla evlilik, 1890’da Brigham Young’ın halefi başkan Wilford Woodruff tarafından kaldırılmıştır75. Ancak birçok Mormon, ‘baskı altında gelen vahiy’ gerekçesiyle bu kararı tanımamış ve kırsal kesimlerde sahih Mormonluğu devam etmek adına çoğul evlilik uygulamasını sürdürmüştür. Bir yücelme vasıtası olan aile hayatı ve değerlerine çok büyük önem verilir. Bu anlamda ancak tapınakta onaylanmış bir evlilik ve aile ilişkisinin sonsuza kadar devam edeceğine inanılmaktadır76. Ayrıca öldükten sonra da kişilerin vaftiz edilebilecekleri ve kurtuluşa ulaşabilecekleri düşünülmektedir77. Kurtuluşa ulaşmak için aile hayatının yanı sıra, toplumsal hayatta çok önemlidir. Bu amaçla çocuklarda dâhil, her birey gelirlerinin % 10’nunu kiliseye vermek zorundadır78. Bundan başka çocuk düşürmek, sigara ve uyuşturucu kullanmak, alkol, çay, kahve, kola ve benzeri şeyleri içmek kesinlikle yasaktır. Bu anlamda Mormonlar ekmek ve su ile ayinlerini gerçekleştirirler79. Bir başka ifadeyle, Mormon dini inanç sistemindeki bu yasakları, insan vücuduna zararlı olan her şeyden uzak durmak şeklinde formüle etmek mümkündür80. Çünkü Mormonlara göre insan bedenini zararlı olan şeylerle kirletmemesi gerekir. Bu yasaklardan kaçınmanın temel sebeplerinden biri, hiç şüphesiz yücelme ve Tanrılaşma yolunda olan biri için önemli bir ödev olarak düşünülmektedir.

VIII. Öşür
İsa Mesih’in Son Gün Azizleri kilisesi mensupları çocuklarda dâhil, gelirlerinin onda birini kiliseye vermek zorundadırlar. Bu kilise üyesinin yerine getirmek zorunda olduğu bir görevdir. Buna öşür denir. Öşür kilise üyesinin yıllık gelirinin en az % 10’nu kadardır ve kiliseyi ekonomik olarak desteklemek ve kiliseye düzenli bir akar sağlamak için gerekli olduğuna inanılmaktadır. Öşür, kilisenin kurulmasından kısa bir süre sonra 1838’de kilise hayatına girmiş olmakla birlikte uzun bir süre uygulamada fazla bir önemi olmamıştır. İlk dönemlerde öşür genellikle kilise üyesinin üretmiş olduğu mahsulün çeşidinden alınırmış. Örneğin bir çiftçi tavuklarının yumurtladığı her on yumurtadan bir yumurtayı öşür olarak kiliseye verirmiş. Herhangi bir üretim faaliyetinde bulunmayan kilise üyesi ise her on günde bir gününü kilise ile ilgili projelerde çalışmak için ayırmış. Ancak XIX. yüzyılın sonlarına doğru kilise ciddi bir ekonomik krize girince, öşür konusu önem kazanmaya başlamış ve kilise mensuplarının öşürlerini tam olarak ödemeleri gerektiği ilan edilmiştir81. Çünkü başkan Lorenzo Snow’a Tanrı tarafından kilise üyelerinden öşrün tam olarak toplanması konusunda bir vahiy gelmişti. Böylece, Mormon kilisesinde öşrün toplanması bir kanun haline gelmiştir82.
Bu dönemden sonra kilisenin gelirleri iki misli artar ve yüzyılın başlarında kilise çok zengin bir kurum haline gelir. Dolayısıyla 1890’lardan itibaren öşür, kilisenin düzenli bir gelir kaynağı halini alır. Toplanan para veya buna benzer akarların bir kısmı, kilise, kilise faaliyetleri, kilise inşası, eğitim ve misyonerlikle ilgili faaliyetlere yönelik kullanılırken, geri kalan kısmı ise dünyanın farklı bölgelerinde inşa edilecek tapınaklar, kilise ile ilgili materyallerin değişik dillere çevrilmesinde ve kilisenin küresel yönetimi ile ilgili faaliyetlerinde kullanılır83. Bu anlamda öşürlerin toplanmasından ve gerekli yerlere harcanmasından veya dağıtımından kilise meclisi sorumludur84.
1990’ların ortalarında kilisenin yıllık öşür gelirinin 5 milyar dolar olduğu belirtilirken, mal varlığının ise en az 30 milyar dolar olduğu ifade edilmektedir. Ancak bu rakamların gerçeği yansıtmadığı ve abartıldığı da söylenmektedir. Bununla beraber öşrün hesaplanması ve toplanması ile ilgili ayrıntılı tespit edilmiş belirli kurallar yoktur. Öşür, kilise üyesi ile Tanrı arasında bir vicdan meselesi olarak ele alınmakta ve değerlendirilmektedir. Bir başka ifadeyle, öşür bir kilise üyesinin İncil hukukuna değer verip vermediğini test etmek için temel standart hükümlerden kabul edilmektedir. Bu anlamda öşür, bir Mormon’un canı gönülden vermiş olduğu bir şey değildir. Yılın sonunda kilise bir öşür hesabı kapatma toplantısı düzenler. Bu toplantıya herkes katılabilir. Toplantıda ne kadar öşür toplandığı, kimlerin öşür vermediği ya da eksik verdiği tam olarak ilan edilir. Bu toplantı esnada başkan yardımcıları ve piskoposlar öşürle ilgili beyannameleri ve bilgileri kaydetmekle sorumludurlar85.
Kiliseye düzenli gelir sağlayan ikinci bir kaynak da oruç kurbanıdır. Geleneksel olarak kilise üyeleri her ayın ilk Pazar günü arka arkaya iki öğün yemek yemeyerek oruç tutarlar. Oruç esnasında yemek için harcadıkları para miktarını hediye olarak kiliseye sunarlar. Bununla birlikte kişi isterse daha fazlasını da verebilir. Bu hediye, oruç kurbanı olarak adlandırılır. Her ayın ilk Pazar gününe verilen önemden dolayı Mormonların hemen hepsi bütün aile bireyleri ile birlikte kiliseye gelirler. Bu anlamda Mormonlarda oruç kurbanı toplumsal bir ibadet hükmündedir ve büyük bir değeri vardır. Mormonlar bu oruç ibadetinin önemini kabul etmekle birlikte dua olmadan Tanrı katında fazla bir değeri olmadığına inanmaktadırlar. Bu yüzden bu Pazar gününde bütün aile bireyleri birlikte dua ederek manevi havadan yararlanmaya çalışırlar. Kilise yetkililerinin kurban orucundan sağlanan gelirleri, kilisenin giderlerini karşılamada ve misyonerlik faaliyetlerinin yürütülmesinde kullandıkları belirtilmektedir86.

» Nüve Forum » akademik » İlahiyat Fakültesi