Empati kurabilmek için bazı ön gerekliliklerin olduğu bilinmektedir. Bunlardan biri, ben-merkezci olmaktan uzaklaşıp karşıdaki kişinin rolünü almaktır. Karşıdaki kişinin özellikle algısal ve bilişsel olarak rolünü alabilmek için yetişkin rolüne sahip olmak gerekir. Yetişkin rolü, bireylerin görünen gerçekler karşısında akılcı davranmasına ve ben-merkezcilikten uzaklaşmasına yardım eder. Ayrıca, empati kuracak kişinin çocuk benlik durumunu, yani doğal çocuk yönünü bastırmamış olması da gerekir.
Empati kurabilmek için gerekli bir diğer özellik ise yaratıcılıktır. Yaratıcılık doğal davranmayı ve spontanlığı gerektirir. Yapılan çalışmalarda, güzel sanatlarla uğraşan yaratıcı kişilerin ve tiyatro sanatçılarının empatik becerilerinin daha yüksek olduğu belirlenmiştir (Bayam ve ark. 1993, Dökmen 1994). Algısal ve bilişsel rol alma yetişkin benlik durumu, duygusal rol alma ise çocuk benlik durumu ile gerçekleşir. Yetişkin ve çocuk benlik durumlarını birlikte kullanabilen bireyler algısal, bilişsel ve duygusal rol alma ile empati kurabilir ancak, bu empatik anlayışı anababa benliği olmadan insanların yararlanacakları şekilde gösteremezler. Anababa benliğine sahip bir birey, zihninde oluşan empatik anlayışı sözel ve sözel olmayan iletişim yoluyla karşısındaki bireye iletir. Bu nedenle empati, kişilerarası ilişkilerde ancak ebeveyn, yetişkin ve çocuk benliklerinin yerinde ve zamanında dengeli bir biçimde kullanılması ile gerçekleşebilir (Dökmen 1994). Anababa, yetişkin ve çocuk benlik durumlarına yeterli düzeyde sahip olmayan kişiler ya da bunları dengeli biçimde kullanamayanlar, istenilen düzeyde empati kuramazlar. Empati aynı zamanda birbiriyle ilişkili iki temel yeteneği de gerektirir. Bunlardan birincisi, duyarlılık boyutu olup, söylenenlerdeki değer, inanç, tutum ve duyguların ayrımını belirleyebilme yeteneğidir; ikincisi ise, verilen mesajın anlaşıldığını iletebilmedir (Akkoyun 1982). Böylece, empatik tutumda karşıdaki kişinin duygularını doğru olarak anlamak ve duyguyu kendisiymiş gibi yaşayarak yansıtmak söz konusudur (Akkoyun 1987).
Empati, duyarlılık, yaratıcılık ve verilen mesajın anlaşıldığını iletebilme yeteneklerini gerektirmekle birlikte, empatik iletişim becerilerinin temelini empatik eğilim oluşturmaktadır. Rogers (1983) “empatik eğilimi” sosyal duyar-lılık olarak tanımlamıştır. Sosyal duyarlılığın bir kişilik özelliği olduğunu ve her insanda bulunmadığını, sosyal duyarlılığa sahip bireylerin daha fazla empatik olabileceklerini ve empatiyi kolayca öğrenebileceklerini belirt-miştir. Hemşirelerin hastalarına yardımcı olabilmeleri, empatik eğilime sahip olmalarını ve em-pati becerilerinin istenilen düzeyde geliştirilmiş olmasını gerektirir (Öz 1997). Bu nedenle, her ne kadar bir kişilik özelliği olsa da empatik eğilim ve empatik beceri, mesleki eğitim sıra-sında kazandırılmalı ve mesleki uygulamalarla da geliştirilmelidir. Bu konuda yapılan çalış-malar, eğitimle empatik iletişim becerilerinin geliştirildiğini ancak, kısa süreli eğitimin bir kişilik özelliği olan empatik eğilimi etkilemediğini göstermektedir (Gladstein 1987, Greenberg ve Goldman 1983, Dökmen 1989, Öz 1992).
Empati, çocukluktan itibaren başlayan gelişim sürecinde başkasının rolünü alabilme becerileriyle gelişir. Yani empatik anlayış, başkasının rolünü alabilme becerisinin gelişimi ile doğru orantılıdır. Bir başkasının rolüne girerek empati kuran kişi, yaşadığı bu deneyim sayesinde kendisini de tanımış ve farkındalığını artırmış olmaktadır. Kendisini tanıyan ve farkındalığı artan birey, mevcut durumu sezgi yoluyla kolayca kavrayarak anlar ve uyum yapması kolaylaşır (Özbek ve Leutz 1987). İnsanın varlığını koruyabilmesi ve çevrede olup bitenleri ayırdederek kavrayabilmesi için dikkat, algı, bellek gibi bilişsel işlevlere yeterli ölçüde sahip olması gerekir. Kavrama yoluyla öğrenmede, yaratıcılık, algılama, bellek, akıl yürütme gibi bilişsel süreçler oluşmaktadır. Yetişkin benlik durumuna göre, kavrama yoluyla öğrenme yaratıcılığın, spontanlığın ve akılcılığın birleşiminde ortaya çıkmaktadır. Bu da çocuk ve yetişkin benlik durumunun birlikte kullanımıyla ve ayırdedebilme yeteneği ile gerçekleşebilmek-tedir (Dökmen 1994, Karakaş 1980). Empati ile bireyin öznel dünyasındaki yaşantılarının başka birisi tarafından ifade edilmesi sonucunda, birey daha önce bilincinde olmayan içsel yaşantılarını farketmeye, sorunlarının kaynağını ve çözüm yollarını görmeye başlar. Etkili problem çözme becerilerini kazanan ve uygulayan bireyin benlik kavramı güçlenir. Benlik kavramı gelişerek güçlenen bireyin uyum yeteneği artar. Bu durum bireyin yaşamda gerçekleştirmek istedikleri doğrultusunda motivasyonunu artırır ve sonuçta bireyi başarılı kılar (Dökmen 1994). Eğitimdeki hedef, bireyin yaratıcılığını, girişimciliğini, sorumluluk almasını ve liderlik özelliklerini geliştirmek, sosyalleşmelerini sağlamak, farklı kişilikteki insanlarla uyum içinde yaşayabilen ve dolayısıyla motivasyonu yüksek başarılı insanlar yetiştirmektir (Bilen 1990).
Öğrencilerin başarı ölçütlerinden biri de akademik başarılarıdır. Akademik başarı, eğitim sürecindeki öğrenim yaşantılarından ve bireyin bazı özelliklerinden etkilenebilmektedir. Bu özellikler zeka, yaş ve genel uyarılmışlık halidir. Zeka ne kadar yüksekse öğrenme o kadar hızlı olur. Öğrenme yeteneği çocukluktan başlayarak ilk yetişkinlik yıllarına kadar hızlıdır, yetiş-kinlikte bir süre sabit kalır, orta ve ileri yaşlarda ise düşme görülür. Öğrenmenin gerçekleşmesi, bireyin genel bir uyarılmışlık düzeyini de gerektirir. Ancak uyarılmışlık düzeyinin fazlalığı kaygının yükselmesine yol açacağından öğren-meyi olumsuz etkiler (Karakaş 1980). Kaygı, empati ve akademik başarı ilişkisini değerlen-diren çalışmalara göre toplumdan ya da aileden gelen bazı yüklemelerle (aileye uygun yüksek başarı beklentisi, mükemmelliyetçilik, çevresi için başarı vb.) eğitim gören gençlerin ders çalışma nedenleri ve beklentileri arttıkça kaygı düzeyi artar, kaygının yüksekliği öğrenmeyi güçleştirir ve akademik başarı düşer (Dökmen 1994). Akçalı’nın (1991) Boğaziçi ve Marmara Üniversitesi öğrencileri üzerinde yaptığı kaygı düzeyinin empatik beceri üzerindeki etkisini inceleyen çalışmasında, sürekli kaygının empatik beceri üzerinde etkili olmadığı, oysa durumluk kaygının empatik beceriyi olumsuz etkilediği saptanmıştır. Akademik başarının bireyin yaşam olaylarına iyimser (pozitif) bakmasıyla da ilgili olduğu belirtilmektedir. Bu konuda yapılan bir çalışmada, iyimserlik düzeyi yüksek olan bireylerin akademik başarıları diğerlerine oranla yüksek bulunmuştur (Aydın ve Tezer 1991).
Yapılan çalışmalarda, insanla çalışan meslek üyelerinin empati yeteneklerinin bireysel farklılıkları anlamalarına yardımcı olduğu, bilişsel ve duygusal empati ile kişilik özellikleri arasında ilişki olduğu saptanmıştır (Berger 1984, Gifford 1989). Yapılan bir çalışmada, insanlarla doğrudan ilişkileri olan ve mesleki eğitimleri sırasında karşısındaki kişinin rolünü alabilmeyi başarabilmiş profesyonellerin diğerlerine oranla empatik becerileri daha yüksek bulunmuştur (Bayam ve ark. 1993).
Sağlık bakım sisteminde hemşirelik uygulamalarının kalitesinin yükseltilmesinin, öncelikle etkili iletişimin kurulmasıyla mümkün olabileceği bilinmektedir. DSÖ (WHO 1995) yayınlarına göre, günümüzde hemşirelik eğiti-minde yapılması istenen değişiklikler içinde öğrencilerin iletişim becerilerinin geliştiril-mesinin önemi giderek artmaktadır. Etkili iletişim kurmak ise empatik iletişim becerilerinin geliştirilmesini gerektirir. Bu gelişmeyi etkileyen faktörlerden biri, bireyin sahip olduğu em-patik eğilimidir. Empatik eğilim ve beceri, bireyin akademik başarısını, dolayısıyla uyumunu etkileyebilmektedir.
Bu bağlamda, empatik eğilimin empatik beceriyi artırdığı; algı, dikkat, kavrama yetenekleri ve duyarlılığın gelişmesi sayesinde bireyin öğrenmesinin kolaylaşacağı ve akademik olarak da başarılı olacağı varsayılmaktadır. Literatürde empatik eğilimi yüksek olan kişilerin hemşirelik mesleğini seçme eğilimlerinin daha fazla olduğu belirtilmektedir (Gormley 1996, Stuart 1987). Mesleki eğitime başladıkları sırada empatik eğilim ve beceri düzeyleri değerlen-dirilmemiş ancak, eğitim sürecini tamamlamak üzere olan hemşirelik öğrencilerinin bu süreçten geçerken empatik eğilim ve beceri düzeylerinin akademik başarılarını etkileyebileceği düşünül-müştür. Bu çalışma, hemşirelik eğitimini tamamlamak üzere olan öğrencilerin empatik eğilim, empatik beceri ve akademik başarıları arasında ne tür bir ilişki olduğunu incelemek amacıyla yapılmıştır. Bu çalışma bulgularının daha ileri çalışmalara yön vereceğine inanılmaktadır.

» Nüve Forum » akademik » Meslek Yüksek Okulları » Hemşirelik Yüksekokulu »

YÖNTEM
Araştırmanın evrenini 1996-97 Öğretim yılında Güz ve Bahar Sömestrinde mezun olacak Hacettepe Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu son sınıf öğrencilerinin tamamı (120 öğrenci) oluşturmuş, ayrıca örneklem seçilmemiştir. Veri toplama araçları öğrencilere final sınavlarının bitiminde, birbirleriyle etkileşimi en aza indirgemek amacıyla aynı gün uygulanmıştır. Veri toplama araçlarını doldurmak istemeyen, eksik dolduran ve o gün okula gelmeyen öğrenciler kapsam dışı bırakılmış (toplam 11 öğrenci), böylece 109 öğrenci araştırmanın örneklemini oluşturmuştur.
Veriler, öğrencilerin demografik özelliklerini gösteren soru formu, Dökmen (1989) tarafından geliştirilen, geçerliği ve güvenirliği test edilen Empatik Beceri Ölçeği-A Formu ve Empatik Eğilim Ölçeği ile toplanmıştır. Empatik Eğilim Ölçeği, 20 sorudan oluşan 1 den 5’e kadar puanlanan likert tipinde bir ölçek olup, ölçekteki 3.,6.,7.,8.,11., 12.,13.ve 15.sorular tersinden puanlanarak hesaplanmıştır. Bu ölçekten elde edilecek en düşük puan 20, en
yüksek puan ise 100’dür. Empatik Beceri Ölçeği-A Formu’nda günlük yaşamda empati kurabilme düzeyini ölçme amacıyla 6 örnek durum verilmiş ve bu duruma ilişkin bireyin verebileceği sözel tepkiler sorulmuştur. Empatik beceri puanının hesaplanmasında, her bir duruma verilen yanıt Dökmen (1990) tarafından geliştirilen Aşamalı Empati Sınıflamasına göre 1 den 10’a kadar puan verilerek hesaplanmıştır. Verilen yanıtların puanlanmasında ayrıca iki uzman görüşü alınmıştır. Bu ölçeğin hesaplanmasında elde edilebilecek en alt puan 6, en üst puan ise 60’tır. Öğrencilerin akademik not ortalamaları ise mezuniyetlerinden sonra üniversitenin öğrenci işleri merkezinden elde edilmiştir.
Veriler araştırmacı tarafından elde kodlan-mış ve bilgisayarda SPSS programında Pearson Korelasyon Analizi yapılarak değerlen-dirilmiştir.

» Nüve Forum » akademik » Meslek Yüksek Okulları » Hemşirelik Yüksekokulu »

BULGULAR ve TARTIŞMA
Araştırma kapsamına alınan öğrencilerin %12.7’si 19-20, %76.1’i 21-22, %11.2’si ise 23-24 yaş grubunu oluşturmuştur. Öğrencilerin çoğunluğu (%86.8) lise mezunu, %6.1’i sağlık meslek lisesi ve %7.1’i ise anadolu lisesi mezunudur. Mezun oldukları okul (HYO) çoğunluğun (%82.3) onuncu ve üzeri tercihi olup, yalnızca 9 kişinin birinci ya da ikinci tercihidir. Öğrencilerin çoğunluğu (%70.8) bir üniversite hastanesinde ya da özel hastanede çalışmayı istemektedir.
Öğrencilerin empatik eğilim düzeyleri 48 ile 91 puan arasında değişmektedir. Bu sınırlar düşük (48-65) , orta (66-75) ve yüksek (76 -91) olarak gruplandırılmıştır. Empatik beceri puanları 18-58 arasında olup, 18 ile 30 arasında puan alanları düşük, 31-45 arasındakileri orta ve 45 ve üzeri puan alanları ise yüksek düzeyde empatik beceri olarak gruplandırılmıştır. Akademik başarıları ise 2.30 ve 3.37 puan arasında değişmektedir. 2.30 ve 2.50 puan arasındakiler düşük, 2.51 ve 3.00 puan arasındakiler orta ve 3.01 ve 3.37 puan arası ise yüksek düzey olarak sınıflandırılmıştır. Öğrencilerin hemen hemen yarısının (%49) empatik eğilimi orta düzeydeyken, %26’sı yüksek, %26’sı ise düşük düzeydedir. Yine, öğrencilerin yarıya yakınının (%49) empatik becerisi orta düzeyde, %35. inin ise, düşük düzeydedir. Yüksek düzeyde olanlar ise yalnızca %16 gibi azınlığı oluşturmaktadır. Akademik başarısı düşük olanlar en az (%21) oranda görülmekle birlikte, orta düzeyde olanlar yarıdan fazlayı (%57), yüksek düzeyde olanlar ise dörtte birine yakın (%22) bir grubu oluşturmaktadır.
Tablo-1’e bakıldığında, mezun olmak üzere olan öğrencilerin empatik eğilim puan ortalaması 70.25’tir. Bu bulgu, Öz’ün (1992) hemşirelerin empatik eğilim ve becerisine eğitimin etkisi konusunda yaptığı çalışmasındaki empatik eğilim puanı ile benzerlik göstermektedir. Yardım edici sağlık profesyonellerinden olan hemşirelerin hastalarını anlama düzeyini belirle-yecek olan empatik eğilim düzey ortala-malarının düşük olmaması, empatik becerilerinin daha ileri eğitimlerle de geliştirilmesi açısından önem taşımaktadır. Öğrencilerin empatik beceri puan ortalaması ise, 34.72’dir. Bu bulgu, öğrencilerin bu konudaki becerilerinin yeterli olmadığını gösterebilir. Oysa, mezun olmak üze-re olan öğrencilerin empatik becerilerinin 4 yıl boyunca almış oldukları dersler ve klinik uygulamalar sonucunda istendik düzeyde geliştirilmiş olması beklenir. Bu sonuç, mesleki eğitim sürecinde öğrencilerin empatik iletişim becerilerini geliştirme hedefleri oluşturulmasının gereğini ortaya koyması açısından önemlidir. Öğrencilerin mezuniyet akademik not ortalamalarının 2.76 olduğu görülmektedir. Bu bulgu, öğrencilerin akademik başarılarının düşük olmadığını göstermektedir.
Tablo-2’de görülen öğrencilerin empatik beceri, empatik eğilim ve akademik başarıları arasındaki ilişkiye Pearson Korelasyon Analizi ile bakılmıştır (Joseph ve Fleiss 1981).Bu analize göre, öğrencilerin empatik beceri ve empatik eğilimleri arasında pozitif yönde ve istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki vardır (r=0.2695, p=0.005). Bu sonuç, bireyin empatik eğilimi yükseldikçe empatik becerisinin de yüksek olacağı anlamındadır. Çalışmanın bu bulgusunu literatürde yer alan çalışmalar da desteklemektedir (Dökmen 1989, Öz 1992). Empatik beceri ile akademik başarı arasında pozitif yönde, ancak istatistiksel olarak anlamlı olmayan bir ilişki saptanmıştır (r=0.1083, p=0.262). Bu bulgu empatik beceri düzeyi arttıkça akademik başarının da artacağını, ancak aralarındaki ilişkinin anlamlı düzeyde olmadığını gösterebilir. Literatürde bu konuda yapılmış çalışmaya rastlanamamıştır. Ancak Aydın ve Tezer’in (1991) yaptıkları çalışmada iyimserlik ve akademik başarı arasında pozitif bir ilişki olduğu saptanmış, bu bulgu olaylara iyimser bakabilen bireylerin stresle baş etme ve problem çözme becerilerinin de gelişmiş olacağı düşünülerek, yaşamlarındaki olaylara daha planlı yaklaştıkları ve problem çözmeye aktif katıldık-ları için başarılı oldukları şeklinde yorumlan-mıştır. Empati düzeyi yüksek olan bireylerin yaşamdan doyum alma düzeylerinin de yüksek olduğu literatürde belirtilmektedir. Yüksek düzeyde empatik eğilime ve beceriye sahip hemşirelerin mesleki doyumlarının da yüksek olduğu bilinmektedir (Davitz ve Davitz 1980). Bu durum, doyumlu olan öğrencilerin daha başarılı olacağını düşündürebilir. Çalışmamızda empatik eğilim ve akademik başarı arasında pozitif yönde, istatistiksel olarak anlamlı olmayan bir ilişki olduğu bulunmuştur (r=0.0918, p=0.342). Empatik eğilime sahip olmanın empatik beceri düzeyini artırdığı bilinmektedir. Empatik olmak duyarlılığı, yaratıcılığı, dikkat, bellek, algı, farkında oluş gibi bilişsel süreçleri de gerektirdiğinden, bu özelliklere sahip olmanın öğrenmeyi kolaylaştırdığı, dolayısıyla akademik başarıyı arttırdığı düşünülmektedir.

» Nüve Forum » akademik » Meslek Yüksek Okulları » Hemşirelik Yüksekokulu »

SONUÇ ve ÖNERİLER
Sonuç olarak, elde edilen bulgulara göre öğrencilerin akademik başarıları, empatik eğilimleri ve becerileri arasında pozitif yönde bir ilişki vardır. Yani, birinin artması durumunda diğeri de artış göstermektedir. Ancak bu pozitif ilişki yalnızca empatik eğilim ve empatik beceri arasında anlamlı düzeydedir. Empatik eğilim ve empatik beceri ile akademik başarı arasındaki ilişki anlamlı bulunmasa da aralarında pozitif bir ilişkinin olduğu saptanmıştır. Bu durum, öğren-cilerin başarı düzeylerinin artmasında empatinin, duyarlılık, farkındalık, dikkat, bellek, kavrama yeteneği gibi bilişsel süreçlerin etkili olabildiğini düşündürebilir.
Bu çalışma sonucunda elde edilen bulgular, hemşireliği empatik eğilimi yüksek olan kişilerin seçtiği bilgisini destelemekle birlikte, empatik beceri puanları yüksek bulunmamıştır. Oysa, hemşirelik eğitimi alan öğrencilerin akademik başarılarını geliştirmenin bir yolunun da empatik iletişim becerilerinin geliştirilmesiyle gerçekleşebileceği düşünülmektedir. Bu nedenle, hemşirelik eğitimi sürecinde iletişim derslerinin aktif öğretim teknikleri kullanılarak verilmesinin yaygınlaştırılması önerilebilir. Ayrıca, öğrenci-lerin okula girdikleri zaman empatik eğilim ve beceri düzeylerinin belirlenmesi sonucunda eğitim içeriğinin oluşturulması; her yıl öğretim yılı başında ve sonunda gelişme olup olmadı-ğının test edilmesi ve başarı düzeyi ile karşılaştırılmasının yapıldığı uzunlamasına (longitudinal) çalışmaların yapılması önerilir.

Fatma ÖZ *
* Doç. Dr. Hacettepe Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu , Ankara
» Nüve Forum » akademik » Meslek Yüksek Okulları » Hemşirelik Yüksekokulu »

KaynakPdf