Karıncanın biyolojik yapısı, (karıncanın çene yapısı, göz yapısı, baş yapısı)


Karıncaların çeşitli türleri, toplumsal örgütleri, çalışma düzenleri, günlük hayatları bazı bilim adamlarının sürekli araştırma ve gözlemlerine konu olmaktadır.

Zoolojinin, Mirmekoloji (Yunanca, mirmen = karınca, logos = bilim, söz) adı verilen bir dalı özellikle karıncaların hayatlarını inceler.
Karıncalar, Böcekler (İnsecta) sınıfının Zarkanatlılar (Hymenoptera) takımındandırlar. Aynı takımın diğer üyelerini de Arılar meydana getirirler.

Karıncalardan söz edildiği zaman hemen hemen hepimizin aklına kendinden büyük işler görebilecek nitelikte ve ince, ufak yapılışta bir yaratık gelir. Ama bu küçücük böceklerin 7000'den fazla türü olduğunu bilenimiz azdır.
Bundan ötürü bizim topluca karınca diye adlandırdığımız bu küçücük böceklere zoologlar, özellikle mirmekologlar çeşitli isimler vermişlerdir. Nasıl sarı ırktan bir insanın siyah ya da beyaz ırktan olan insanlara göre farklı özellikleri bulunuyorsa karıncaların da dahil oldukları türlere göre değişik özellikleri vardır.
Karıncalar dünyası, Hayvanlar Alemi'nin en ilgi çekici bölümlerinden biridir. Gelin, birlikte bu dünyayı gözleyelim ve karıncaların çeşitli türlerini ve onların tipik özelliklerini bulup çıkartmaya çalışalım.

Karıncaların vücut yapıları oldukça küçüktür. En küçük karınca türünün boyu 2 milimetre, en büyüğününki ise 1,5 santimetredir. Renkleri de sarıdan esmere, kırmızıdan kahverengine, griden siyaha kadar değişir.
Bir karıncanın dış yapısını incelediğimiz zaman vücudunun öteki bütün böceklerde olduğu gibi baş, göğüs ve karın olmak üzere birbirinden farklı üç bölümden meydana geldiğini görürüz.

Birbirinden farklı olan bu vücut parçaları incecik kitinli deri eklemlerle birleşmişlerdir. Bunlardan göğüsle karnı birleştiren kitinli eklem, karnın değişikliğe uğramış bir parçası olan ve pedonkül adı verilen uzantılı bir bağlantıdır. Bazı karınca türlerinde pedonkül ile karnın birinci bölütü üzerinde ince birer kabuksu uz antı bulunur. Bu uzantılar birbirlerine sürtündüğü zaman kendine has bir ses verirler.

Karıncaların bütün vücudu kitinli kalınca bir katmanla örtülüdür. Bu katmana kutikula adı verilir. Kutikula bir sıra gözeden yapılmış olan üst - derinin dış yöne salmış olduğu gözesiz koruyucu bir kattır. İşte kitin denilen özel azotlu karbonhidrat bu koruyucu kat yani kutikula içinde bulunur.

Karıncaların ağız yapıları öteki bütün böcekler gibi üst ve alt dudaklarla birer çift alt - çene (mandibula) ve üst - çene (maksila)'den meydana gelmiştir.
Alt - çeneler (mandibula) oldukça gelişmiştir. Karınca bunlarla hemen hemen her işini yapar:
Avını yakalar, toprakta ya da çürümüş ağaç gövdelerinde delikler açar, testere gibi keser, kemirir, yiyeceğini taşır.

Karıncalarda alt çeneler yapacakları işlere göre çeşitli biçim ve nitelikdedir. Buna örnek olarak tane toplayan karıncaları örnek gösterebiliriz. Bu görevi yapanların alt çeneleri kısa ve güçlüdür.

Tahta kemirenlerde alt - çene çok keskindir. Düşmanlarına karşı yuvayı koruyan savaşçı karıncaların alt - çeneleri ise sivridir ve düşmanının başını delecek güçtedir. Karıncalar alt - çeneleriyle yemek yeme dışında bütün işlerini yaparlar. Besinleri öğütmek için ağızlarının öteki parçalarını kullanırlar.
Karıncaların bu özellikte bir ağız yapısına sahip olmaları onları tarım yönünden zararlı böcekler sınıfına sokmamıza yol açar.
Bunlar güçlü alt - çeneleriyle bitki filizlerini kemirirler, çiçekIeri doğrayıp yok ederler, uzun tüneller açarak ağaç gövdelerini tahrip ederler, yaprakları ya sapından keserek ya da kenarlarını kemirerek ağaçlara zarar verirler.
Güney Amerika'da alt - çenelerini birer makas gibi kullanarak ağaç yapraklarını saplarından kesip bir günde koskoca bir koruluğu mahveden karınca türlerine rastlanmıştır.

Hatta bu bölgede oturan çiftçiler bunlara karşı açtıkları savaşı kazanamayınca yerlerini yurtlarını bırakıp başka bölgelere göç etmek zorunda kalmışlardır.
Bundan ayrı olarak karıncalar, bitki özsuyunu çok sevdikleri için çiçek saplarına, dolayısıyla çiçeklere de büyük zarar verirler. Alt - çeneleriyle sap üzerinde açtıkları küçük deliklerden bitki özsuyunu doya doya emerler.
Bazı ilkel kabilelerde karıncaların alt - çenelerinden yara dikmek için yararlanılır. İnanılması güç bu cerrahi usulde iri karıncalardan birkaçı yaraya yaklaştırılır. Karıncalar alt - çeneleriyle yaranın iki kenarından ısırır ısırmaz başları koparılır.
Böylece yara dikilmiş (!) kanamanın önü alınmış olur. Günümüzde de bazı yaraları, özellikle yüz ve baştakileri dikmek için karıncaların alt - çenelerine benzeyen pensler kullanılmaktadır.

Oval bir biçimde olan karıncanın başında «sade» ve «bileşik» (veya petek) olmak üzere iki tip göz bulunur.
«Osel göz» veya «nokta göz» adı da verilen sade gözler karıncalarda üç tanedir. Bunlar başın tam tepesinde eşkenar bir üçgenin üç noktasını meydana getirecek biçimde yer almışlardır.

Sade gözler birer çomak taşıyan «görme gözeleri» yle «boya gözeleri» neden yapılmıştır. Bu gözelerin önündeki kitinli saydam örtü kalınlaşmış ve bir «göz billüru» durumunu almıştır.

Başın iki yanında ise «bileşik göz» ya da «petek göz» adı verilen iki göz bulunur. Bunlar başa yapıştırılmış birer konveks mercek görünüşündedir.
Petek gözlerden birini bir büyüteçle inceleyecek olursak yüzeyinin birbirine yapışık sayısız altıgenlerden meydana geldiğini görürüz.

Petek gözü meydana getiren ve basit birer çomağı andıran ommatidyumların her birinde görme duygusu alan «görme gözeleri» yle «destek gözeleri» vardır. Görme gözelerinden çıkan sinir iplikleri beyin görevini yapan «sinir düğümleri» ne gider.

Ommatidyum'lar ve karıncanın görmesi



Ommatidyum'ların yapısı çok ilgi çekicidir. Bunların esasını bir eksen etrafına dizilmiş olan görme gözeleri teşkil eder. Görme gözeleri, görme sinirinin uzantılarıyla bağlantılıdır. Her birinin eksene bakan iç bölümlerinde küçük çubuklar vardır. Bu çubukların birleşmesiyle de «rabdom» denilen bir kalınlık meydana gelir. Rabdomlar ileticidir. Görme gözelerinin etrafında boya gözeleri bulunur. Komşu sade gözler birbirlerinden bu boyalı gözelerle ayrılmıştır. Görme gözelerinin üstünde gene aynı eksen etrafında toplanmış olan başka gözelel'in meydana getirdikleri koni biçiminde bir «göz billuru» bulunur. Göz bilItirunun üzerine raslıyan küçük gözeler de farklılaşarak petek biçiminde ince saydam bir tabaka meydana getirirler.

Petek gözler nasıl görür?

Bu sorunun çözümlenmesi bilim adamlarından çoğunun uzun ve dikkatli gözlemlerini, çalışmalarını gerektirmiştir. Varılan sonuç oldukça ilgi çekicidir: Ommatidyumlardan her biri eşyanın bir bölümünü görür. Böylece görüntü bağımsız bölümlerin tıpkı bir mozaik gibi birleşmesinden meydana gelir. İşte bundan ötürü petek gözlere bileşik göz adı da verilir.

Karıncalar nasıl görürler? Eşyayı bizim gibi mi, yoksa bizden çok farklı mı görürler? Renkleri bizim gördüğümüz gibi mi görürler? Onlar için dış dünyanın başka renkleri var mıdır?
.
Bilim adamları henüz bu soruların kesin cevaplarını bulamadılar. Bununla birlikte bazıları, karıncalarda renk ayırımının insanlardan daha zayıf olduğunu iddia etmektedirler. Işığın eşya üzerine çarpmasıyla yansıyan ışınların niteliğine göre gözümüzde meydana gelen duyumlardan her birine «renk» adının verildiğini düşünecek olursak karıncaların insanlardan ayrı olan göz yapısı bu iddianın doğruluk derecesini artırır.

Bu iddiayı kuvvetlendiren olaylardan biri de bal arılarının gelinciğin kırmızı çiçeklerini mavi olarak gördüklerinin ispatlanmış olmasıdır. Bal arılarının karıncalarla aynı takımdan oldukları gözönüne alınırsa bu küçük hayvanlarda renk ayırımının insanlardan daha zayıf ve farklı bulunduğu gerçeği ortaya çıkar.
Bilim adamlarından bazıları da karıncaların petek gözlerini pusula gibi kullandıklarını, yönlerini bulmak için güneş ışıklarından yararlandıklarını iddia etmektedirler. Bu konuda yaptıkları deneyler onların bu tezlerini ispatlamıştır. Gerçekten de güneş ışıklarının yönü bir aynayla değiştirildiği zaman karıncanın da hemen yönünü değiştirdiği görülür