Türkiye Çıkış Yolları Haritası

'Radikal Fikir Platformu'nda her kavram ciddi tartışmalarla ele alındı. FOTOĞRAF: MUHSİN AKGÜN
Ülkemizdeki her türlü ayrımcılık Türkiye'nin yargısından ekonomisine, siyasetinden eğitimine değin geniş bir alanı sürekli olarak tahrip etmekte. Bu geniş tahribat, ancak iç barışı yaşamsal sorun öngören bir demokratik zihniyet değişimiyle giderilebilir
16/07/2007 (1390 kişi okudu)
2- Ayrımcılık-İç Barış
Suikastlar, çeteler, şehit cenazeleri, Cumhurbaşkanlığı tartışmaları ve müdahalelerle manipüle edilen zorlu bir süreç eşliğinde, toplumun tüm eğilimlerinin siyasi partilerce temsil edileceği demokratik bir seçim yerine, sivil siyasetin dışından dayatılmış, ülkeyi iki kutba ayıran bir nevi referandumda oy vermeye hazırlanıyoruz. Siyaset alanının bu kadar daraltılması ve tahrip görmesi nedeniyle olsa gerek, partiler, seçmene ayakları yere basan ve Türkiye'nin gerçek ihtiyaçlarına çözüm öneren programlar sunmak yerine, 'idam cezasının yeniden yürürlüğe konulacağı', 'mazot'un 1 YTL olacağı' ve 'Irak'a ivedilikle girileceği' vaatleriyle rasyonellikten kopmayı ima eden muğlak bir alana kaymış durumda.
İşte bizler, gelecekteki aydınlık Türkiye'yi yaratmaktaki bu vizyonsuzluğa bir nebze olsun dikkat çekmek ve buna yönelik 'sivil' çözüm önerileri sunmak üzere 'Radikal Fikir Platformu' bünyesinde toplandık. Türkiye'nin sorunlarını sekiz ana başlık altında grupladıktan sonra 'Ayrımıclık ve İç Barış' başlıklı fikir kümesinin raporunu yazmayı üstlendik ve bu alanda birtakım somut politika önerileri getirdik.

Giriş:
22 Temmuz seçimleri sonrasında seçilecek partiye politika önerisi yapmak öncelikle var olan problemlerin kaynağını doğru tanımlamayı gerektiriyor. Müslüman, Sünni ve Türk erkekler, cennet vatanımızda Kürtlerin, Alevilerin, gayrimüslimlerin ve kadınların 'kendileri' gibi eşit şartlarda yaşadığı şiarıyla hareket eder. Bunun tersini dillendirmek bile ülkeyi bölmeye çalışmaktır ki, böyle durumlarda ülke askeri, polisi ve 'hassas' yurttaşlarıyla bu tehlikeye karşı topyekûn teyakkuza geçmelidir.
'Ayrımcılık ve İç Barış' grubunun çoğunluğu Türkiye'de kimlikler üzerinden ayrımcılık yapıldığı, bunun son zamanlarda karşılaşılan en büyük problem olduğu ve iç barışı tehdit ettiğini düşünmekte, bunun için alternatif politikalar önermekte. Öncelikle 'ötekiler' ya da 'diğer kimlikler' kimleri kapsıyor bunun tanımını yapmakta fayda olduğunu düşünüyoruz; kadın, Kürt, Alevi, gayrimüslim gibi, başat yönetsel kesim içerisinde yer almayan kimliklerle, eşcinseller, engelliler, eski hükümlüler ve yoksullar gibi ülkenin eşit vatandaşlık haklarından diğerlerine göre daha az yararlanmak zorunda bırakılan kesimler 'ayrımcılığın' hedefi olan kesimler.

Somut öneriler 1: Vatandaşlık kavramı
Vatandaşlık kavramının Anayasa'nın 66. maddesindeki hukuki tanımı, 'Türk Devletine vatandaşlık bağıyla bağlı olan herkes Türktür' şeklinde. Kanımızca bu tanım, çözüm önünde bir engel oluşturmakta. Bu maddeyle vatandaşlık etnik aidiyetle sınırlanmıştır. Bu tanımın 'Türk Devletine vatandaşlık bağıyla bağlı olan herkes Türkiye vatandaşıdır' şeklinde değiştirilmesini öneriyoruz. Ayrımcılık Anayasa'da suç sayılmalı, ortadan kaldırılması için ihlaller sürekli izlenmeli, devlet düzeyinde sürekli bir kurum oluşturulmalı, başta ordu ve polis olmak üzere güvenlik güçleri ayrımcılığa karşı eğitilmeli ve ihlaller cezalandırılmalı.
Eğitim materyalleri ayrımcılıktan arındırılmalı, eğitimciler eşitlik bilinçlendirilmesinden geçirilmeli. Ortak geçmiş özgürce tartışılmalı, tarih eğitiminde bağnazlıktan uzaklaşılmalı. Kamu kurumlarında da ayrımcılığa karşı duyarlılık eğitimi verilmeli.

Öneri 2: Laik Türkiye
Seçimden sonra hükümet ve muhalefet olacak olan partilerin laiklik kavramının içini dolduracak ve laikliğin günümüz Türkiyesi'nin halk yapısını zedelemeyecek yeni bir düzenlemeye yönelmesi beklenmekte. Devlet bütçesinden önemli bir pay alan Diyanet İşleri Başkanlığı eğer laik olduğu iddia edilen bir ülkede varlığını hâlâ sürdürecekse, salt Sünni Müslümanlara değil, Aleviler ve gayrimüslimlere de hizmet verecek ve tüm din ve mezheplere aynı mesafede duracak şekilde yeniden yapılandırılmalı. Nüfus kâğıtlarındaki 'din' hanesi kaldırılmalı, zorunlu din dersleri de isteğe bağlı olmalı. Gayrimüslimlerin kamuda çalışması önündeki 'fiili' engeller ve Vakıflar Kanunu'ndaki azınlık vakıflarını 'yabancı' sayan niteleme ve ayrımcı uygulamalar kaldırılmalı. Heybeliada Ruhban Okulu sorununun da, laikliğin yeniden ve gerçekçi bir biçimde tanımlanmasına bağlı olarak çözülmesi talep edilmekte. Türkiye zengin tarihi ve toplumsal yapısıyla kendi ayağına kurşun sıkan bu tip sorunlarını çözme kabiliyeti ve özgüvenine sahip bir ülke.

Öneri 3: Cinsiyete dayalı ayrımcılık
Türkiye'de kadınlara karşı her alanda yaygın ve derin bir ayrımcılık uygulanmakta. Kadınlar cinsiyet ayrımcılığı nedeniyle güçsüzleştirilirken; fırsat ve kaynaklardan eşit yararlanamamakta. BM Kalkınma Programı'nın (UNDP) 2006 yılı insani kalkınma raporundaki 'Cinsiyet Güçlendirme Endeksi'ne göre Türkiye 75 ülke arasında, Mısır, Suudi Arabistan ve Yemen'in önünde ancak 72. sırada. Bu durumunun iyileştirilmesi gereği, Anayasa'nın 10. maddesi ve AB eşitlik müktesebatının da gereği. Bu doğrultuda TBMM'de 'Toplumsal Cinsiyet Eşitliği Daimi Komisyonu' kurulmalı. Kadınlara karşı her türlü ayrımcılığı önlemek amacıyla zaman hedefli ve sorumlu kurumları işaret eden beş yıllık bir 'Kadın Politikaları Eylem Programı' hazırlanmalı.
Türkiye'de kadınların siyasette temsil krizi var. Gerekli yasal değişiklikler yapılarak delegelik ve seçim aday listelerinde en az yüzde 33 oranında kadın temsilini sağlayacak 'Toplumsal Cinsiyet Kotası' uygulaması yasal zorunluluk haline getirilmeli. Türkiye'de kız çocukları erkeklerle aynı düzeyde eğitim görme imkânını bulamamakta. Yetişkin her beş kadından biri okuma-yazma bilmiyor. Doğu ve Güneydoğu bölgelerinde bu oran yüzde 50'ye ulaşmakta. Bölgesel farklılıkları gözeten -kırsal kesim kadınlarını da kapsayan- kadınların beceri eğitimlerini artırmaya ve müteşebbislik alanında maddi destek sağlamaya yönelik kampanyalar düzenlenmeli.
AB'de kadının iş yaşamına katılımı yüzde 60 olmasına rağmen, Türkiye'de yüzde 25. Bu oran Mısır ile eşit düzeyde. Kadınlara istihdam alanları yaratmak üzere kapsamlı bir 'Kadın İstihdam Politikası' oluşturulmalı, kadın girişimciliğinin önündeki engeller kaldırılmalı.
Kadına yönelik şiddet, töre ve namus cinayetleri artarak devam etmekte. Hükümet olan parti/partiler namus cinayetlerini kadına karşı her türlü şiddeti cezalandırmak üzere yasal düzenlemeleri yapmalı ve kadına karşı her türlü şiddete karşı sıfır toleransla hareket etmeli. Kadın ile erkek arasındaki eşitlik sürekli bir devlet politikası olmalı. Buna bağlı olarak, 'cinsel yönelim'in ceza kanunumuzda yer almayan bir ayrımcılık türü olduğu hatırlanmalı, bu tür ayrımcılıklar Ceza Kanunu'nda yer alarak kadın ve erkek dışındaki tüm cinsel yönelimlilere yönelik ayrımcılıklar cezaya tabi olmalı

Öneri 4: Sivil siyasi çözümler
İç barışın sağlanabilmesi için dinsel, ırksal, cinsel, kişisel cinsel tercih, engellilik, kültürel, etnik farklılıkları zayıflık olarak görmeyen bir anlayışın eğitime ve hayatın her alanına yerleştirilmesi gerekmekte. Türkiye'de özellikle Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde ekonomik uçurum mevcut. Bölgelerarası eşitsizliğin ortadan kaldırılması yolunda ekonomik teşvikler tasarlanmalı. Medya, iç barışın sağlanması yolunda önemli bir araç. Bu doğrultuda farklı diller için iletişim geliştirilmeli ve medyada eşitliğe duyarlı yayınlar teşvik edilmeli. RTÜK bu konuda duyarlılaştırılmalı, ayrımcılığı cezalandırma mekanizması kurmalı.
Yukarıda sıralananlarla sınırlı kalmayan ayrımcılık farklı cinsel tercihi olanlar, engelliler ve eski hükümlüler için de geçerli. İşyerlerinin zorunlu çalıştırma yüzdeleri olmasına rağmen buna uymamanın 750 YTL cezası olmasından dolayı yaptırım gücü yok. Ayrımcılığa maruz kalan tüm gruplara 'pozitif önlemler' özendirilmeli. Son olarak, tüm bu önerilerin her birinin, çok geniş ve titiz bir biçimde araştırılması gereken önemli toplumsal sorunlara sadece birer giriş niteliği taşıdığını eklemek istiyoruz. Eklemek istediğimiz diğer önemli bir husus ise, kâğıt üzerinde kalacak, uygarlığa doğru kırılan bir zihniyet değişimine işaret etmeyecek hiçbir çalışmanın şüphesiz sürekli ve etkili olamayacağı. Kamuoyuna saygıyla duyurulur.
Bu yazı, M. Kemal Parlak, Ergin Cinmen, Orhan Silier, Fatmagül Berktay, Selçuk Erez, İdris Bal, Tosun Terzioğlu, Bülent Korman, Binnaz Toprak, Gülseren Onanç ve Markar Esayan'ın yer aldığı çalışma grubunun görüşleri doğrultusunda oluşturulan önerilerle, toplantıya katılanların yaptıkları katkılar ışığında Gülseren Onanç ve Markar Esayan tarafından kaleme alındı.

* * * * *
3- Siyasal Sistem-Kurum-Kültür

Siyasi partiler ve seçim yasaları değişmeli, siyasi kültür yenilenmeli
Siyasi Partiler Kanunu değişirken, parti içi demokrasi güvenceye alınmalı. Siyasetin finansmanına ilişkin ilkeler yenilenmeli. Kadınlar için geçici bir önlem olarak kota uygulanmalı. Seçim barajı hiç değilse yüzde 5'e inmeli. Seçmen, adaylar arasında da tercih yapabilmeli

Son yıllarda yapılan araştırmalar, Türkiye'de siyaset kurumuna ve siyasetçilere duyulan güvenin, başka ülkelere kıyasla çok daha düşük düzeylerde olduğunu açıkça ortaya koyuyor. Halk, mevcut siyasal sistemi, kendisinin dışlandığı, yurttaşa katılım imkânı tanımayan bir liderler demokrasisi olarak görüyor. Etle tırnak gibi birbirinden ayrılmaz olması gereken parti-yurttaş ilişkisi, genel olarak her ikisinin de bir diğerine yabancılaştığı bir süreç yaşıyor. Oysa, ülkenin sorunları her geçen gün çeşitleniyor, boyutları büyüyor. Demokratik siyasal yaşamın vazgeçilmez unsurları olan siyasal partilerin tam da bu noktada, halkın katılım ve katkısıyla ülke ve toplum sorunlarına çözümler üretmesi gerekirken bu yapılmıyor, yapılamıyor. O nedenle, halkın siyasete daha yoğun ve aktif katılımını sağlamak, parti içi demokrasiyi geliştirmek ve böylece siyasal kurumlara ve siyasetçilere duyulan güveni de artırmak için köklü reformlar yapma ihtiyacı ortaya çıkıyor.
Bu amaç doğrultusunda, öncelikle Siyasi Partiler ve Seçim kanunlarının parti içi demokrasiyi geliştirecek ve siyasal katılımı artıracak yönde düzenlenmesi gerekiyor. Siyasal yaşamı yapaylıktan kurtarmak, toplumun kendi geleceğine de, bunu sağlayacak partilere de güvenle bakmasını sağlamak için her iki yasada da bir dizi yeni düzenlemeye ihtiyaç bulunmakta.

Siyasi Partiler kanununda yapılması gereken değişiklikler
Siyasi Partiler Kanununda düzenlemeler yapılırken, bazı hususlar kesinlikle gözetilmelidir. Birincisi, yasada mutlak yer alması gereken temel prensipler ile neleri gerçekçi olarak düzenleme olanağının bulunduğudur. İkincisi, katılımı ve parti içi demokrasinin işleyişini güvence altına almaya yönelik düzenlemelerdir. Üçüncüsü ise, mevcut kanunumuz modern demokrasilerdeki düzenlemelerle karşılaştırıldığında çok yetersiz kalan Türkiye'de siyasetin finansmanı konusunun birkaç ana ilke çerçevesinde düzenlenmesidir.
Siyasal yaşamın temel kurumları siyasal partilerdir. Çıkarları birleştirmek, yurttaşlarla devlet yönetimi arasında bağ kurmak, ülke ve toplum sorunlarına çözümler üretmek, devletin siyasal karar organlarını yönetmek ve siyasal kadrolar yetiştirmek gibi önemli işlevleri vardır. Ancak partilere hayat veren üyeleridir.
Öncelikle, siyasal hayat tabiileşmeli, düşünce inanç, ifade ve örgütlenme özgürlüğü önündeki tüm engeller kaldırılmalıdır. Herkes siyaset yapabilmelidir. Partilerin, tüzüklerinde belirttikleri koşulları yerine getiren yurttaşları, yaş, cinsiyet, meslek ve coğrafya ayrımı gözetmeksizin üye kaydedebilmeleri imkânı sağlanmalıdır. Üye kayıtları, tüm üyelerin inceleme ve denetimine açık ve saydam olmalı, böylece yığma kayıtlara imkân tanınmamalıdır.
Partiler, üyelerini hangi yolla belirliyor olurlarsa olsunlar, üyelerinin haklarını gözetmelidirler. Parti üyeliğinin sürekliliği sağlamalı, parti içi iktidarla birlikte ya da iktidara karşı siyaset yapmak, kayrılma veya dışlanma nedeni olmamalıdır. Üyelerin hukukunu korumak amacıyla, üye kayıtları sağlıklı hale getirilmeli ve yargı denetimi altına alınmalıdır.
Siyasetin yalnız belirli bir kesimin uğraşı olmaktan çıkarılması ve tüm yurttaşların günlük yaşamlarını sürdürürken mahallelerinden ve köylerinden başlayarak her düzeyde ülke yönetimine katılabilmesi için, siyasal partilerin, mahallelerde, köylerde, iş yaşamında ortamın farklı ihtiyaçlarına göre örgütlenmelerine imkân sağlanmalıdır.
Bu doğrultuda, mevcut yasadaki tek tip örgütlenme koşulu kaldırılarak, partilere kendi tüzüklerinde belirtecekleri şekilde örgütlenme olanağı tanınmalıdır.
Parti içi demokrasinin gelişmesine katkı sağlamak üzere, parti üst organlarının, bağlı alt birimleri görevden alma yetkisi kısıtlanmalı, kongreler yönetimlerin güdümünde olmamalı.
Aday belirlenmesinde tüm kayıtlı üyelerin oy kullandığı önseçim sistemi uygulanmalı, Merkez yönetiminin siyasette birikiminden yararlanılacak uzmanlar için belirli oranda kontenjan kullanması esas alınmalıdır.
Nüfusun yarısını oluşturan kadınların çağın gereklerine de uygun biçimde siyasal yaşamda daha yoğun, adil ve etkin temsili için geçici bir önlem olarak cinsiyet kotası uygulanmasına gidilmelidir.
Siyasetin finansmanı denetlenmeli, bunun için gerekli yasal düzenlemeler yapılmalıdır. Bağışlara sınır getiren uygulama yeniden gözden geçirilmeli, partilere yapılan bağışların her yıl Resmi Gazete'de ilan edilmesi sağlanarak, siyasetin ve siyasal partilerin finansmanına saydamlık getirilmelidir. Partilere devlet yardımı yeniden düzenlenmelidir.
Partilere yapılan devlet yardımının yarısının, milletvekili sayısına göre illerdeki, seçmen sayısına göre de ilçelerdeki yerel örgütlere dağıtılması sağlanmalıdır. Yeterli kaynak aktarılarak parti içindeki kadın ve gençlik kolları gibi örgütlenmelerin de kendi bütçelerini oluşturmaları özendirilmelidir.
Siyasetin bilgiye dayalı olarak yapılması, parti içi demokrasinin geliştirilmesi, siyasette kalitenin yükseltilmesi için Hazine yardımlarının bir bölümünün parti içi eğitim amacıyla kullanılması zorunlu hale getirilmelidir.
Siyasi partiler kanunu, ilke olarak ülkede demokrasiyi geliştirip pekiştirecek unsurları içermeli, kısıtlayıcı unsurlardan arınmalı, her düzeyde katılımı özendirmelidir.

Seçim Kanunlarında yapılması gereken değişiklikler
Siyasette istikrar sağlamak amacıyla temsilde adaleti göz ardı eden Seçim Kanunumuz, mevcut haliyle bizatihi istikrarsızlık nedenidir. Mevcut seçim kanunlarımızda siyasal katılımı kısıtlayıcı, temsili sınırlayıcı hükümler ivedilikle ayıklanıp değiştirilmeli. Bu çerçevede,
Partilerin TBMM'de temsili için ülke genelinde yüzde 10 olarak uygulanan baraj kaldırılmalı, en azından yüzde 5'e indirilmelidir.
Milletvekili sayısı gözden geçirilmeli ve milletvekillerinin illere dağılımı, mevcut uygulamanın neden olduğu temsil adaletsizliğini gidermek üzere yeniden düzenlenmelidir.
Milletvekili seçimleri dört yılda bir olmalı.
Siyasal yaşamda uzlaşma kültürünün de gelişmesine katkı sağlayabilecek partilerarası seçim işbirliğine imkân tanınmalıdır.
Büyük illerdeki seçim bölgeleri biraz daha daraltılarak, seçmenin kendi bölgesinin temsilcisi olan milletvekillerini tanıması sağlanmalı.
Seçimlerde yurttaşlara, sadece partiler arasında değil, oy pusulalarında yer alan adaylar arasında da tercih yapma imkânı getirilmelidir.
Yurtdışındaki vatandaşlarımıza, Anayasa'nın da gereği olan kendi temsilcilerini seçme imkânı sağlanmalıdır.
Siyasi partilerin ve adayların seçim harcamalarının denetimi için mekanizmalar oluşturulmalıdır. Kamu yönetimine aday olanların ve görev alanların malvarlıkları şeffaf olmalı ve kamuoyuna ilan edilmelidir.

Yeni siyasal kültür
Siyasal yaşamımızda gerek yasal düzenlemelerden gerek yerleşik siyasal kültürün olumsuz yönlerinden kaynaklanan pek çok sorun alanı bulunmaktadır. Yukarıda belirtilen özellikle Siyasi Partiler ve Seçim kanunlarıyla ilgili öneriler, siyasal iradenin olması durumunda çok kısa sürede kolaylıkla sonuçlandırılabilecek somut çözümleri içermektedir. Yeni ve sivil bir anayasanın yapılması, devlet-birey ilişkilerinin ve siyasetin sivil toplumla ilişkisinin yeniden düzenlenmesi, milletvekillerinin yapamayacakları işlerin belirlenmesi ve dokunulmazlığın sınırlandırılması gibi siyasal reform ya da siyasetin yeniden yapılanması başlığı altında incelenecek başka pek çok konu bulunmaktadır. Belki de, yukarıda sayılan yasal düzenlemeler kadar önemli bir konu, siyasal kültür sorunudur.
Bugün siyasal yaşamımıza egemen olan siyaset anlayışı ve siyaset yapma biçimi yerine, siyasetin öncelikle ülke ve toplum yararını gözeterek ve bilgiye dayalı olarak yapılması için siyasal kültürün bu yönde oluşmasına çaba harcanmalıdır. Bu doğrultuda, katılımcı demokrasiyi parti içinde de ülkede de etkin kılmak için yeni bir yönetim anlayışına ve yapısına ihtiyaç bulunmaktadır. Yeni yönetim anlayışı,
Yurttaşa güvenen, insanların kendi sorunlarına çözümler üretecek yetkinlikte olduğunu kabul eden,
Sivil topluma dayalı katılımcı demokrasiyi egemen kılmak isteyen,
Yerinden demokratik yönetime ağırlık veren bir anlayış olmalıdır. Bu anlayış yönetimde de siyasette de etkin olmalıdır. Bu yönetim anlayışı, siyasal kültürün olumlu yönde değişmesine de değerli katkılar sağlayacaktır.
Bu yazı, eski Ulaştırma Bakanı iktisat profesörü Mustafa Aysan, eski CHP Genel Başkanı gazeteci yazar Altan Öymen, eski İmar ve İskân Bakanı TESAV Vakfı Başkanı Erol Tuncer, İ. Bilgi Üniversitesi öğretim üyesi Prof. Dr. İlter Turan, planlamacı Nazik Işık, anayasa hukuku öğretim üyesi Prof. Dr. Zühtü Arslan ve Okan Üniversitesi siyaset bilimi öğretim üyesi Yrd. Doç. Dr. Mehmet Kabasakal'ın yer aldığı çalışma grubunun görüşleri doğrultusunda oluşturulan önerilerle, toplantıya katılanların yaptıkları katkılar ışığında Dr. Mehmet Kabasakal tarafından hazırlanmıştır.

'Radikal Fikir Platformu'nun tamamı CNN Türk'ten izlenebilecek. 'Eğitim' başlığındaki tartışmalar bugün saat 15.00'te CNN Türk'te.

'Radikal Fikir Platformu'nda tartışılan alanlara ilişkin görüş ve yorumlarınızı 100 kelimeyi geçmemek kaydıyla yorum@radikal.com.tr adresine gönderebilirsiniz.

Türkiye Çıkış Yolları Haritası

Prof. İbrahim Kaboğlu, grup çalışmalarında sunum yapan isimlerdendi. FOTOĞRAF: MUHSİN AKGÜN
'İnsan haklarına dayalı, laik, demokratik ve sosyal bir hukuk devleti'ni hedefleyen anayasa, 'haysiyet-eşitlik-özgürlük' üçlüsünden hareketle, 'ülke-insan-devlet' sıralaması üzerine inşa edilen bir metin olmalı. Anayasada öncelikle insan hakları güvencelenmeli; sonra devlet organlarının 'yetki sınırları' çizilmeli
17/07/2007 (1427 kişi okudu)
4 - Hukuk Devleti-İnsan Hakları-Yurttaşlık-Demokrasi

Hukuk yoluyla demokrasi için anayasal öncelikler
Türkiye'nin en önemli güncel sorunu nedir? İşsizlik, yoksulluk, gelir dengesizliği, istikrarsızlık, katılımcı demokrasi eksiği, kadın hakları başta olmak üzere insan hakları (İH) eksiği, eğitimsizlik, çevre yağmalanması... Fakat, 'hukuki güvenlik', her kesimin üzerinde birleşeceği ortak yanıt değil mi? Hukuk güvenliğinin bulunmayışı, hukuk kurallarının 'ortak iyilik' ereğinde hazırlanmadığı/yürürlükteki kuralların herkese eşit olarak uygulanmadığı/bazılarına ise hiç uygulanmadığı yolunda toplumda yaygın bir kanaatin varlığıdır.
Hukuk devletini (HD) kurabilir miyiz? İki koşulla, evet. İlkin, devlet kademeleri, askeri kesim, toplumun tüm katmanları dahil, herkesi hukuka bağlayıcı irade ve inancın yaratılması; ikincisi ise 'devlet'i erkler ayrılığı, 'hukuk'u ise normlar hiyerarşisi ekseninde yapılandırmak.
Hukuka inancın yaratılması, mekanizma ile birlikte hukukun içeriğine de bağlı. Kamu makamlarının 'yetki, görev ve sorumluluk'larını ve yurttaşların 'hak, özgürlük ve ödev'lerini saptayan kurallar, insan onuru temelinde, ortak yarar ereğinde, nesnel düzenlemeleri yansıtmalı. Bu nitelikte hukuk, 'seri imalât' tarzı yasa yapımı ile değil, demokratik yöntemle yaratılabilir. HD, ancak belli bir İH ve demokrasi anlayışından hareketle açıklanabilir. İşte HD'nin bu iki temel dayanağı, çağdaş bir anayasanın da çerçevesini belirler. HD sorunsalı, bunların yanı sıra, zihniyet ve inanç öğeleriyle birlikte dört başlık altında sistematize edilecek.

I) Nasıl bir İH anlayışı?
Haklar toplumu, ancak 'insan haysiyeti' temelinde kurulabilir. Modern dünyanın 'yeni ideoloji'si olarak İH, herkese eşit biçimde, bütüncül, gelişmeci ve dayanışmacı yaklaşımla tanınmalı. Şu iki dengesizlik ve çarpıklık kaydedilmeli: İlişkiler yönünden; sadece yurttaş-devlet değil, yatay ilişkiler (insan-grup, insan-kurum, insan-çevre, insan-iktisadi faaliyetler) düzleminde de İH ihlâllerini önleme gereği var. Hak ve özgürlük kategorileri açısından; siyasal haklar üzerindeki katı tutum ve kültürel haklara ilişkin ürkeklik esnetilmeli; iktisadi sektörde düzen başıboşluğun yerini almalı.

II) Nasıl bir demokrasi?
Rejimin demokratikleştirilmesi öncelikli sorun: seçim ve siyasal partiler reformu, çift meclis tercihi, yarı-doğrudan demokrasi araçları (halk girişimi, halkın vetosu, yasama referandumu), 'katılımcı ve müzakereci demokrasi' için önkoşuldur. Bu süreçte, sivil-siyasal toplum, merkez-çevre yakınlaşmasını sağlayıcı araçlar tartışmaya açılmalı. Merkeziyetçilikten sıyrılmak, yerel yönetimlerin yetkilerini artırmak ve yerel demokrasiyi güçlendirmek, iki açıdan yaşamsal: anayasal fren-denge mekanizmaları; kültürel haklar ve etnik kimlikler.

III) Nasıl bir anayasa?
İlk iki başlıkta değinilen ön belirlemeler, bu soruya verilecek yanıtın çerçevesini çizmiş bulunuyor. 1982 Anayasası neden yetersiz? Kuşkusuz 20 yılda yapılan değişiklikler yadsınamaz. Bununla birlikte, Anayasa'nın temel felsefesi, devlet-birey ilişkileri ve kurumlar arası dengeyi sağlamaya elverişli olmadığından, 'birlikte yaşam sözleşmesi' niteliğine sahip yeni bir metne ihtiyaç var.
Peki, hangi yöntemle ve hangi içerikle?
1) Anayasal yurtseverlik: Anayasa, toplum için hem 'ortak pakt', hem ortak kimliği ifade etmeli. 'Her yurttaşın kendisinden bir pay bulabileceği bir metin' olarak Anayasa, bu özelliğiyle, 'ulusal kimlik belgesi'dir. Etnik köken, inanç, sosyo-mesleki aidiyet, yaşanan coğrafya vb. açılardan çok farklı kişilerle 'aynı metne tâbi olma duygusu' önemli...
2) Demokratik yöntemle hazırlanan bir anayasa, yurttaşlarda bu hissi yaratabilir. Bunun için, sivil ve siyasal örgütlerin önerileri yeterince tartışılmalı; halkoyu ile oluşturulacak bir kurucu meclisce tek metne dönüştürülmeli; ret durumunda yenisinin yazım olanağını içerecek biçimde, halkın onayına sunulmalı.
3) Etik temel: 'İnsan haklarına dayalı, laik, demokratik ve sosyal bir hukuk devleti'ni hedefleyen anayasa; 'haysiyet-eşitlik-özgürlük' üçlüsünden hareketle, 'ülke-insan-devlet' sıralaması üzerinde inşa edilen bir metin olmalı.
Anayasa, bir 'özgürlük tekniği' olduğuna göre, önce İH güvencelenmeli; sonra devlet organlarının 'yetki sınırları' çizilmeli.
4) İH bakımından; hak ve özgürlükler listesinin ucu açık tutularak, ortak güvence ölçütleri saptanmalı, sınırlama nedenleri hak-özgürlük türüne göre farklılaştırılmalı.
Yaşam hakkının dokunulmazlığı yeniden tartışmaya açılmaksızın, kişi özgürlüğü ve güvenliği pekiştirilmeli. Düşünce, inanç ve örgütlenme özgürlükleri, demokratik toplumun vazgeçilmezleri olarak güvencelenmeli; bilimsel araştırma özgürlüğünün önündeki engeller kaldırılmalı. Siyasal haklar bakımından, 'Türkiye Cumhuriyeti yurttaşlığı', kapsayıcı ve farklılıklara olanak tanıyıcı kimlik olarak tanınmalı.
İktisadi, sosyal ve kültürel haklar, ayrı ayrı, ama dengeli bir bütünlük içinde düzenlenmeli. 'Kültürel, dinsel ve dilsel değerlere ve çeşitliliğe saygı' esas alınarak, toplumsal zenginliğimizi yansıtan açılımlara yer verilmeli. (Bu alandaki uluslararası İH belgeleri onaylanmalı, gereksiz çekinceler kaldırılmalı).
'Dayanışma' hakları (çevre, gelişme ve barış), 'sürdürülebilir gelişme' hedefinde düzenlenmeli. Usuli güvenceler olarak; hak arama özgürlüğü önündeki engeller kaldırılarak, yargısal, idari ve siyasal düzlemde etkili başvuru yolları öngörülmeli. Mesela, ihlâl durumunda devletin sorumlu olan ilgili görevliye rücu hakkını düzenleyen, ancak hiç uygulanmayan Anayasa m. 40 vb. usuller, somut kurallarla etkili kılınmalı.
5) Siyasal örgütlenme bakımından; üç klasik devlet organı, erkler ayrılığı ilkesi ışığında yeniden yapılandırılmalı, kurumlar arası denge arayışında iktidar, 'buyurma'dan çok, 'yönetişim' anlayışına dayanmalı.
Yürütme-yasama ilişkisinde 'bağımlılık' yerine 'işbirliği' ilkesi geçerli kılınmalı, milletvekilleri hükûmetin güdümü dışına çıkarılmalı.
Yasama dokunulmazlığı, hukuk önünde yöneten-yönetilen eşitsizliği yaratmayacak eşiğe çekilmeli; sorumluları hesap vermeye zorlayacak somut ve etkili kurallar öngörülmeli.
Yargı erki, kurumsal güvence ve bağımsız statü ile, tarafsız, hızlı ve adil yargıyı gerçekleştirebilecek biçimde yeniden yapılandırılmalı; sivil-askeri yargı ikiliği terk edilmeli.
Değişik sektörlerdeki uzman-özerk nitelikli düzenleyici ve denetleyici kurumlar, amaçları doğrultusunda yeniden yapılandırılmalı; resmi ama gönüllü çalışan, ne var ki Hükûmet'çe dağıtılan İH kurulları, Anayasal güvenceye kavuşturulmalı. Üniversiteler, özerklik temelinde demokratik bir şekilde yapılandırılmalı.
Üniter devlet şekli korunarak, katı merkeziyetçi yapıdan uzaklaştırıcı ve yereli güçlendirici bölge yönetimini de öngören düzenlemelere gidilebilir. Bu konudaki yetki kullanımlarının -Avrupa devletlerindeki gibi- anayasallık denetimine bağlanması ise olası kaygı ve saptırmaları ortadan kaldırır. Merkezi iktidar için önemli bir denge mekanizması olarak bu tür bir yapılanma, devletin 'ülke' öğesinin de anayasa yoluyla korunmasına katkıda bulunacaktır.
Ulusal ve ulusal-üstü hukuk ilişkisi açıkça düzenlenerek, HD, 'hukukun üstünlüğü' boyutuyla pekiştirilmeli. Böylece HD, iç barışa katkısı yanında; 'ulus-devlet'in milliyetçi saplantılardan sıyrılarak yeniden yorumlanmasını sağlayan bir çatı olarak tasarlanabilir.

IV) Bilgi-zihniyet-inanç
Belli temel değerler (İH) ve bunu gerçekleştirmeye en elverişli siyasal sistem (demokrasi) üzerinde devleti inşa etmek için, değinilen kurallar, kurumlar ve usuller vazgeçilmez; ama uygulamaya geçirmek için, zihniyet reformu da gerekli. Bunun ilk koşulu ise, okul-öncesinden başlayan nitelikli bir eğitim ve bilgilenme süreci. Seçilmişler başta gelmek üzere, kamu yararı ereğinde konan kurallara ayrım gözetmeksizin herkesin uyması, aksi halde hiç kimsenin hukuki yaptırımdan sıyrılamayacağı yönünde 'güçlü ve genel bir inanç' yaratılmalı. Özetle, 'hukuki güvenlik' yoksunu bir toplumda, diğer bütün eksikler, 'yoksulluk' ve 'yoksunluk'lar göreceli kalır. Unutmayalım ki, HD'nin kurulamadığı bir ülkede, 'hukuk toplumu' yalnızca bir özlem olarak kalacaktır...
Raportör: İbrahim Ö. Kaboğlu; Üyeler: Aydın Cıngı, Aziz Çelik, Başar Yaltı, Haluk İnanıcı, İbrahim Betil, Nazar Büyüm, Nuray Mert, Tavit Köletavitoğlu, Ümit Boyner, Yusuf Engin.

* * * * *
5 - Ekonomi Dönüşümü-İstihdam-Vergi Sistemi-Rekabet

Ekonomide sihirli formüller olmaz
Katma değer artışını sağlamak için bilim ve teknolojiye ve 'inovasyon'a ağırlık vermeli. Yöresel rekabet ve üretim merkezleriyle, köyden kente göçün sosyal maliyeti azaltılabilir. Kapsamlı vergi reformu şart, vergi ombudsmanlığı oluşturulmalı. Mali disiplin sürmeli, iç tasarruf artırılmalı.

Türkiye ekonomisi bundan beş veya on yıl öncesine göre farklı meydan okumalarla karşı karşıya. Ülkemizin onlarca yıldır geliştirmeye çalıştığı sanayileşmesinde bir tıkanıklıkla karşı karşıyayız. Üretim ve yönetimde bilgi ekonomisine dönüşememek geleceği kısıtlıyor. Son yılların başlıca makroekonomik tehdidi, yükselen cari açıklar. Bu açığı güvenli sınırlara çekmenin sihirli formülü yok, bunu başarmanın ve sürdürmenin yolu yaratılan katma değeri artırmaktan geçiyor.
Katma değer artışı, hele hele milli gelirimizin yüzde 7'sini aşan cari açığı azaltacak ölçüde katma değer artışı bugünden yarına bir günde başarılabilecek bir şey değil. Bunun için ciddi bir stratejiye ve yatırım alanlarının farklılaştırılmasına ihtiyaç var.
Bilim-Teknoloji: Katma değer artışını sağlamak için bilim ve teknolojiye, yeni teknolojiler geliştirmek ve yeni patentlere sahip olmak anlamında 'inovasyon'a ağırlık vermek şart.
Bu amaçla, grubumuz ilk olarak 'inovasyon' alanında yapılması gerekenleri tartıştı.
Başlangıç olarak Türkiye'nin hem ülke genelinde hem de şehir şehir mukayeseli rekabet avantajına sahip sektörleri belirlemesi ve her sektör için ayrı ayrı stratejiler oluşturması şartı üzerinde duruldu. Bu amaçla halen başlangıç aşamasında olan ve Avrupa Birliği ile açılan 'Sanayi Politikaları ve İşletmeler' başlığının kapanış kriteri olarak belirlenen rekabet avantajı strateji belgesi konusunun önemi üzerinde duruldu. Aynı şekilde inovasyonu ve yeni teknolojileri destekleyen Avrupa Birliği 7. Çerçeve Programı'na katılımın daha fazla teşvik edilmesi tartışıldı. Türkiye'nin ulaşılabilir hedeflere odaklanmasının önemi üzerinde duruldu ve örnek olarak da, 10 yıl içinde Türkiye'nin bir teknolojide dünya lideri olması ve/veya 10 yıl içinde en az bir Türk şirketinin kendi sektöründe dünyada ilk beşe girmesi önerildi.
İleri teknolojilere sahip olmak için kamu desteği şart. Bu desteğin, başlangıçta büyük yatırım gerektiren ve kârlı olmayabilen ama gelecekte büyük katma değer sağlayacağı kesin olan nano teknoloji, biyo teknoloji ve bilişim teknolojileri gibi alanlara, kurulacak araştırma enstitüleri aracılığıyla aktarılması konuşuldu.
Bu araştırma enstitüleri başta olmak üzere, her türlü Ar-Ge faaliyeti için yurtdışında yaşayan veya çalışan genç Türk bilim insanlarının Türkiye'de veya Türkiye için çalışmasını sağlayacak aktif teşvik önlemlerinin alınması gereği üzerinde duruldu.
Önce bir 'teknoloji yoğun yatırım' tarifi yapılarak, bu tarife giren her türlü (kamu veya özel sektör) yatırımında yerli katkı için bir minimum oran belirlenerek bu oranın artırılması için aktif önlemler alınması önerildi. Kamunun halen yapmakta olduğu Ar-Ge katkısının başlangıçta söylenen rekabet avantajlı sektörler stratejisiyle ve daha da önemlisi eğitim politikalarıyla uyumlu hale getirilip daha yüksek verim alınmasının sağlanması konuşuldu.
İstihdam politikaları: Türkiye, son beş yılda hatırı sayılır bir ekonomik büyümeyi yakalamış olsa da, bu büyümenin yeterince istihdam yaratmadığı, işsiz sayısında belirgin bir düzelme olmadığı gözleniyor. İşsizliğin azalmamasının sebepleri yakından incelendiğinde, iki temel etmenin bu gelişmeyi engellediği görülüyor. Bunlardan ilki, köyden kente göçün son yıllarda hızlanmasıyla, nüfus artışının getirdiğinin ötesinde bir istihdam baskısının oluşması. İkincisi ise kayıt dışı veya kaçak istihdamı teşvik eden veya kayıtlı çalışmayı engelleyen yasal ve mali zorluklar.
Burada en önemli konu olarak; başta, toplam istihdam içinde yüzde 10'un üzerinde bulunan ücretsiz aile işçileri olmak üzere, tarımdan kopan nüfusun, yine kendi yöresindeki cazibe merkezi haline getirilecek kentlerde istihdam edilebilmesi öne çıktı. Kurulacak veya geliştirilecek yöresel rekabet ve üretim merkezleri, köyden kente göçün sosyal maliyetini azaltır.
Mutlaka hayata geçirilmesi gereken bir diğer öneri, Türkiye'deki her Organize Sanayi Bölgesi'nin (OGSB) özellikle kırdan kente göçenler için ama onun ötesinde mesleksiz kitleler için, birer 'Yetişkin Meslek Edindirme Okulu' açmakla yükümlü tutulması. Bu okulların maliyetinin yarısı OGSB'ler, geri kalan yarısı ise İşsizlik Sigortası Fonu tarafından karşılanabilir. Bu yolla her yıl bir milyondan fazla insan meslek sahibi yapılabilir. Benzer şekilde, özellikle Anadolu üniversitelerinin, kendi bulundukları yörenin özelliklerine ve önceliklerine uygun yöresel eğitim verebilmesinin önündeki engeller de kaldırılmalı. Bu da yetişmiş insan gücü potansiyelini artıracaktır. Konunun diğer ayağında, istihdam üzerindeki sosyal güvenlik primleri dahil vergi yükü yer alıyor. Bu vergi yükü mutlaka ve mutlaka azaltılarak kayıt içi çalışma özendirilmeli, kayıt dışılık ise caydırılmalıdır. Bu caydırıcılık için, örneğin sosyal güvenlik prim kaçakları çok ağır biçimde cezalandırılabilir ve işverenlerin bu primi kaçırmaya teşebbüs etmeleri anlamsızlaştırılabilir.
Vergi reformu gereği: Kapsamlı bir vergi reformu birincil öncelikli bir hedef olmalıdır. Toplumdaki gelir dağılımının düzeltilebilesimesi için; yoksul kesimlere başta eğitim ve sağlık gibi yeterli sosyal destek sağlanabilmesi için, sürdürülebilir bütçe olanaklarına ihtiyaç vardır. Bunun sürekliliğinin sağlanabilmesi için, adaletsiz vergi yapısı değiştirilmelidir. Toplumdaki tüm bireyler, kazançları ölçüsünde vergi ödemeli, istisna ve muafiyetler azaltılmalıdır. Dolaylı vergilerin ağırlığı azaltılmalıdır. Böylelikle, üretimde, kamu kesiminden gelen dolaylı vergiler gibi ilave maliyetlerin azaltılması ve uluslararası düzeye çekilmesi de olanaklı hale gelecektir.
Türk ekonomisinin çok uzunca bir zamandan beri en önemli yapısal sorunlarının başında kamunun gelirleri ile giderleri arasındaki dengesizlik geliyor. Geçmiş yapısal reformlarda kamunun giderlerini sınırlayıcı ve ekonomik akla uygun yapılmasını sağlayıcı bir dizi önlem alındığı halde kamu gelirlerini artırıcı sürdürülebilir önlemlerin alınamadığı bir gerçek.
O yüzden vergi sisteminde, kayıt dışılığı azaltacak, hatta zaman içinde marjinalize olmasını sağlayacak önlemler şart. Vergi tabanının yayılması hemen hemen her siyasi iktidar tarafından vaat edildi ama bir türlü gerçekleşemedi. Oysa, toplam vergi gelirleri içinde KDV ve ÖTV gibi dolaylı ve haksızlık yaratan vergilerin payının azaltılıp yerine gelir vergisi gibi doğrudan vergilerin payının artmasını sağlamanın yegâne yolu bu. KDV ve ÖTV oranlarını düşürebilmenin yegâne yolu da bu. Vergi sisteminin yeterince şeffaf olmaması önemli bir sorun. Sistem şeffaflaşmalı. Vergi ile ilgili kuralların herkese eşit uygulanması sağlanmalı. Bir vergi ombudsmanlığı oluşturulmalı, ombudsmanın işlemleri şeffaf olmalı.
Rekabetin önündeki engeller: Gerek ekonomik gelişme ve gerekse enflasyonla mücadele için hayati önemdeki konuların başında rekabetin önündeki engellerin kaldırılması geliyor. Geçmişe göre çok mesafe kaydedilmiş olmasına, son 12 yıl içinde ülkemizde bir rekabet hukuku oluşmuş olmasına rağmen bu alanda hâlâ ciddi eksiklerimiz var.
Devletin tam rekabet koşullarının oluşması için aktif katılımcı olması ve bunu aktif düzenleyici kurumlar yardımıyla yapması şart. Küçük ve orta ölçekli işletmelerimizin rekabetçi bir yapıya sahip olabilmesi için de aktif önlemler alınmalı. Rekabetçiliğin özendirilmesi, küçük ve orta ölçekli işletmelerin uluslararası rekabete hazır hale gelmesi, katma değerli üretim boyutuna geçiş için temel bir zorunluluktur.
Kaynakların verimli kullanımı: Kamunun toplam borç yükünün milli gelire oranı azalıyor olsa bile Türkiye hatırı sayılır bir iç borç yüküyle ve daha da önemlisi hatırı sayılır bir reel faiz yüküyle karşı karşıya.
Borç yükünü ve buna ödenen reel faizi azaltmak için kimsenin sihirli bir formülü yok. İşin bir bölümü kamu mali dengesinin açık vermemesini sağlamak kuşkusuz. Bu amaçla mali disiplinin kesintisiz devamı gerekiyor. Bunun yanı sıra sosyal güvenlik açıklarının kontrol altına alınması için aktif önlemler almak da şart. Ama madalyonun öteki tarafında da iç tasarrufların yetersizliği yer alıyor. İç tasarrufları özendirecek yeni yöntemler üzerinde mutlaka durulması gerekiyor.

* * *
Bu yazı, İsmet Berkan, Hamdi Akın, Oğuz Kaan Salıcı, Faruk Eczacıbaşı, Attila Karaosmanoğlu, Uğur Gürses, Yusuf Işık, Ahmet Buldam, Türkel Minibaş'tan oluşan ekonomi çalışma grubundaki görüş ve öneriler doğrultusunda, İsmet Berkan tarafından kaleme alındı.

* * *
'Radikal Fikir Platformu'nun tamamı CNN Türk'ten izlenebilecek. Platformdan konular ve konuklar bugün saat 15.00'te CNN Türk'te.

* * *
'Radikal Fikir Platformu'nda tartışılan alanlara ilişkin görüş ve yorumlarınızı 100 kelimeyi geçmemek kaydıyla yorum@radikal.com.tr adresine gönderebilirsiniz.

* * *
Düzeltme Radikal Fikir Platformu'nun ilk gününde Markar Esayan'ın adı hataen Markar Ersayan olarak; dünse Dr. Mehmet Kabasakal'ın adı, sayfadaki fotoğrafın altında 'Orhan Kabasakal' olarak yer aldı. Düzeltir özür dileriz.

Radikal Fikir Platformu

Reform tasarlamak ve uygulamak sadece kanun ve yönetmelik hazırlamak değildir. Kamu yönetim reformların yönetilmesi gereken bir süreç olduğunu dair bir anlayış siyasetçide reformu yönetecek bir beceri de bürokraside yoktur
18/07/2007 (928 kişi okudu)

Devlet reformu: Süreci yönetecek politikacı gerek
HEDEF 1: Kuvvetler ayrılığı ilkesinin kurumsallaşması
Sorun: Devleti oluşturan yasama, yürütme ve yargı erklerinin birbirini dengelemesi ve denetlemesini öngören kuvvetler ayrılığı yeteri kadar kurumsallaşmadığından, anayasa seçilenler -politikacılar- üzerinde atananların (cumhurbaşkanının koordinasyonunda) vesayetini öngörmüştür. Siyasi temsilin kısıtlandığı, yürütmenin göreli olarak çok güçlendiği ve fren ve denge mekanizmalarının etkisizleştiği rejim demokratik bunalım üretmektedir.
Yeni dengeyi bazı siyasi partiler cumhurbaşkanını halka seçtirerek oluşturmaya çalışmaktadır. Bu, yanlış değil ancak eksik bir yaklaşımdır. Asıl çözüm otoriter yöntemlerle tepki anayasaları yazmak değil demokratik platformlarda katılımcı ortamlarda yeni bir anayasa oluşturmaktır.
Çözüm önerileri: Yeni anayasa kuvvetler ayrılığı ilkesini kurumsallaştırmalı ve etkin fren ve denge mekanizmaları oluşturmalıdır. Bir tarafta yargı erkini idari ve mali olarak yürütme erkinden bağımsızlaştıracak diğer tarafta yasama erkininin yürütme erkini etkin bir şekilde denetleyebilmesini sağlayacak anayasal ve yasal değişiklikler toplumsal uzlaşma ile hayata geçirilmelidir.
Yasama ve yürütme erklerini birbirinden biraz daha ayrıştırmak için aşağıdaki öneriler tartışılabilir:
Başbakan ve Bakanların Millet Meclisi üyelikleri hükümetin güvenoyu alması ile düşürülerek yürütme ve yasama erkleri arasına bir mesafe koymak.
Milletvekilini parti başkanına sadakatten kurtarıp temsil ettiği vatandaş kitlesine yakınlaştıran düzenlemelere siyasi parti ve seçim kanunlarında yer vermek.
Yasamanın yürütme üzerindeki mali denetimini şeklen değil gerçekten sağlayabilmek için kılmak için Plan ve Bütçe Komisyonu Başkanlığı'nı anamuhalefet partisine verecek ve Sayıştay denetimini etkinleştiren düzenlemeler.

HEDEF 2: Devleti milletin hizmetinde bir yapı olarak tanımlayan ve devletin kamu hizmetini en etkin biçimde sunmak üzere örgütlenmesine elverecek şekilde Anayasa'yı değiştirmek
Sorun: Mevcut Anayasa devleti millete hizmet veren bir kurum olarak öngörmemekte ve ağırlıkla milletin devlete itaatini amaçlamaktadır. Haliyle, son derece merkezi ve katı bir devlet yapısı kurulmuştur.
Çözüm Önerileri: Yeni bir anayasa ile vatandaş-devlet ilişkisi yeniden tanımlanmalı ve hizmetin yerinden sunulması ilkesine göre yerel ve ulusal yönetim katmanlarının görev ve yetkileri yeniden belirlenmelidir.
Yerinden hizmet ilkesine göre hangi hizmetin hangi katman tarafından nasıl sunulacağını, hizmet/işlev analizi sonucunda belirlenebilir. Bu analizi yapma becerisi DPT'de inşa edilir ve en geç bir sene içinde tüm hizmetler için yapılır ve kamuoyuna sunulur. İkinci sene bu tartışılır ve üzerinde anlaşılan hizmetler merkezi birimlerden yerel yönetimlere devredilir, gerekiyorsa bölgesel yönetimler oluşturulur ve bununla birlikte yerel yönetimlere idari ve mali özerlik sağlanır.
Merkezde yerel yönetimleri hem yönlendiren ve destekleyen hem de onların kurallara uygunluğunu ve performansını izleyen ve denetleyen etkin bir yapı oluşturulmadır. İçişleri Bakanlığı maalesef bu görevi hakkıyla yapamamaktadır.
Merkez tarafından yapılan 'dikey' denetim ve izlemenin yanısıra hizmet alanlar tarafından da "yatay" denetim veya kamuoyu denetimi de katılım mekanizmaları oluşturularak teşvik edilmelidir.

HEDEF 3:Yolsuzlukları azaltmak için yargı içinde yolsuzluklarla mücadeleye odaklanmış etkin bir yapı oluşturmak ve yürütme erkinin denetim ve teftiş mekanizmaları yeniden düzenlemek.
Sorun: Her ne kadar devlet çok çeşitli denetim, teftiş ve kontrol mekanizmaları ile örülmüş olsa da, bu mekanizmalar yolsuzlukla mücadelede etkin olmamakta ve kol kırılıp yen içinde kalmaktadır. Kamu görevlilerinin dokunulmazlık zırhı, teşhis edilen az sayıdaki yolsuzluğunun soruşturulmasını ve yargı erkinin yavaşlığı ve siyasi etkilere maruz kalması yargıya intikal eden nadir yolsuzluk davalarının sonuçlanmasını engellemektedir. Böylece her iktidar dönemi boyunca yürütme erkini kontrol eden partilerin örgütleri ve onların işbirlikçileri yolsuzluklardan elde edilen rantları yönlendirmeye ve paylaşmaya odaklanmaktadır.
Çözüm önerileri:
Yargı erki içinde, tercihen Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı başkanlığında (Yargıtay Genel Kurulu tarafından seçilen beş üyeden oluşan) bir Yolsuzlukla Mücadele Kurulu kurulmalı ve bu kurul yargı erkini bu mücadelede etkin kılacak önlemleri almalıdır.
Seçilenlerin ve memurların dokunulmazlığı sınırlandırılmalıdır.
Sayıştay içinde, özellikle ihale denetimi yapan birimlerin yolsuzluk denetimi de yapacak şekilde yönlendirilmeleri ve Sayıştay'ın Yargıtay'da oluşturulan kurulla yakın işbirliği içinde olması çok yararlı olur.
Başbakanlık Teftiş Kurulu yürütme içindeki denetim ve teftiş birimlerini yolsuzlukla mücadeleye odaklayacak bir koordinasyon birimi haline gelmelidir. Yargıtay ve Sayıştay ile yoğun işbirliğinde olmalıdır.
Belediyelerin ve işletmelerinin ciddi bir dış denetim altına alınması gerekmektedir. Her ne kadar mevcut yasal çerçeve Sayıştay'ı bu konuda görevlendirse de, Sayıştay'ın bunu yapacak kapasitesi yoktur, inşa edilmelidir.
KİT'ler ve kamu bankaları üzerinde sağlıklı ve bağımsız bir dış denetim yoktur. Sayıştay'ın bunu yapacak kapasitesi yoktur, inşa edilmelidir.
Halk denetçiliği (ombudsman) kurumu yeni anayasada yer almalıdır.

HEDEF 4: Yürütme erki içinde politika (siyasa) tasarımı, etki analizi, fayda-maliyet analizi, uygulama izleme ve politika değerlendirme becerilerini geliştirmek.
Sorun: Yürütme erkinin merkezinde bu beceri ve yetenekler maalesef olmadığından, siyasa tasarımı gibi bir devletin ana becerisi olması gereken anahtar işlevler Avrupa Birliği ve Dünya Bankası gibi kuruluşların iteklemesi ile ve onların güdümünde pek de anlaşılmadan isteksizce yapılmaya çabalanmaktadır. Bu şekilde oluşan siyasalar bir taraftan reform diye vatandaşa yutturulmaya çalışılmakta diğer taraftan ne siyasetçi ne de bürokrasi tarafından benimsenmedikleri için hiçbir zaman amaçlanan sonuçlarına erişmemektedir. Bu beceriler geliştirilmeden ne hükümetler milletin sorunlarına özgün çözümler oluşturabilir, ne de uygulayabilir.
Çözüm önerileri: Politika (siyasa) tasarımı, etki analizi, fayda-maliyet analizi, uygulama izleme ve politika değerlendirme gibi beceriler devlette olmadığı gibi maalesef Türkiye'nin üniversitelerinde, özel sektöründe ve sivil toplum kuruluşlarında da yoktur. Ama bu alanda dünyada bilgi, yöntem ve deneyim vardır, bunların Türkiye'ye (kamu sektörüne, üniversitelerine ve sivil toplum kuruluşlarına) akması kurumsallaşmalıdır.

HEDEF 5: Mali disiplini sağlayan, kamu kaynaklarının ulusal önceliklere yönlendiren, kamu hizmeti sunanlardan yüksek performans bekleyen, saydamlık ve hesap vermeyi sağlayan bir mali yönetim sistemin devletin bünyesine yerleştirmek.
Sorun: 2001 krizi sonrasında uluslararası kuruluşların iteklemesi ile 2003 yılında yukarıdaki hedefleri kurumsallaştırmak üzere yeni bir yasal çerçeve hazırlandı: 5018-Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu. Mecliste neredeyse oybirliğiyle kabul edilen bu kanunun uygulanması savsaklandı. Durmadan kırpılan, bu haliyle kırtasiyeciliği artıran yasanın ruhu unutturuldu.
Çözüm önerileri:
Temel ilke gerek yerel gerekse merkezi yönetimde kaynak dağılımı sürecini etkin kılmaktır. Bunun başında kaynak dağılımı kararlarını oluşturan, izleyen, yöneten ve raporlayan birimleri mümkün olduğunca birleştirmektir.
Meclis (Plan ve Bütçe Komisyonu) kanunun hemen ve şeklen değil ruhen uygulanmasını hükümetten talep etmeli ve uygulamanın takipçisi olmalıdır.
Bu kanun yürütmenin tüm birimleri etkilemektedir, dolayısıyla uygulama yürütmenin merkezinde Başbakanlık tarafından koordine edilmelidir.
2008 yılında uluslararası kabul gören muhasebe ilkelerine uygun bir devlet bilançosu yayımlanmalı ve Sayıştay uluslararası kabul gören denetim ilkelerine göre bu bilançoyu denetlemelidir.
Yeni yönetim şekli için bürokraside yeni bilgi ve beceriler geliştirilmelidir.

HEDEF 6: Başbakanlıkta kamu yönetimi reformlarını tasarlayan, tüm ilgili kesimlere anlatan, uygulanmasını yöneten, izleyen ve destekleyen bir birim oluşturulmalı.
Sorun: Reform tasarlamak ve uygulamak sadece kanun ve yönetmelik hazırlamak değildir. Kamu yönetim reformların yönetilmesi gereken bir süreç olduğuna dair bir anlayış siyasetçide reformu yönetecek bir beceri de bürokraside yoktur.
Bu yazı Şerif Sayın, Fikret Toksöz, Fikret Ünlü, Tarhan Erdem, Emin Dedeoğlu ve Bekir Ağırdır'dan oluşan çalışma grubundaki tartışma ve öneriler ışığında, üyelerin de katkılarıyla Şerif Sayın tarafından kaleme alındı.

Devletin Yeniden Yapılanması
Radikal Fikir Platformu'ndaki çalışma gruplarından biri de 'Devletin Yeniden Yapılanması' başlığı etrafında toplanmıştı. Grupta sunumu yapan Şerif Sayın (ortada), tartışmalar ışığında sonuç raporunu da kaleme aldı.
FOTOĞRAF: MUHSİN AKGÜN



AB-Dış Politikalar

Dış politikada da katılımcılık esas olmalı
Merkeziyetçi değil, katılımcı bir dış politika gerekli. Klişeleşmiş yaklaşımlar bitmeli. Uluslararası örgütlerde etkinlik artırılmalı. AB tercihinin bir uluslararası örgüte üye olmaktan ziyade çoğulculuk, demokrasi, şeffaflık ve insan hakları ilkeleri doğrultusunda bireylerin yaşamlarını etkileyeceği Türk toplumuna en iyi şekilde aktarılmalı

Dünyamız ve özellikle bölgemiz son derece çetrefilli, zor ve kaygı verici bir süreçten geçmektedir. Bu süreç içerisinde uluslararası hukuk ilke ve prensipleri yerine, güce ve 'de facto' yaklaşımlara dayalı yöntemlerle çözüm üretmek isteyen zihniyetler arasında ciddi bir kutuplaşma yaşanmaktadır. Kuşkusuz bu yeni durum, ülkemizi hem içeride hem dışarıda olumsuz etkilerle karşı karşıya bırakacaktır. Bundan dolayı Türkiye, dış politikasında yıllardan beri benimsenen barış, diyalog, hakkaniyet ve ahde vefa gibi prensip ve ilkeleri sürdürmek ve bu denklemin içerisindeki yerini uluslararası hukuktan yana belirlemek zorundadır.
'Radikal Fikir Platformu' bünyesinde 10 Temmuz 2007 Salı günü gerçekleştirilen çalışmalar sonucunda 'Dış Politika' masası Türkiye'nin değişen dünyadaki dış politika hedeflerini birkaç şemsiye başlık altında ortaya koymuştur. Gerek dünya ülkeleriyle olan ilişkileri ve uluslararası örgütlerdeki üyelikleri açısından; gerekse sekiz tane sınır komşusuna sahip ve bölgesinde etkinliği olan bir ülke olarak Türkiye'nin değinilecek pek çok dış politika konusu mevcuttur. Ancak bu çalışma birincil olarak Türkiye'nin küresel dış politika hedefini, ikincil olarak da AB ile ilişkilerinde ve bölgesel stratejilerinde yenilik ve gelişim ortaya koyabilecek dış politika hedeflerini ve nasıllarını masaya yatırmıştır.
Bu bağlamda Türkiye, küresel gelişmeleri takip ve teşhis ederek bu gelişmelere gerekli uyumu sağlayabilen reaktif değil proaktif, istikrarlı, süreklilik arz eden ve güven veren bir dış politika hedefine sahip olmalıdır. Bu noktada Türk dış politikasının gelişmeler karşısında statik ve reaktif kalmasının önüne geçilerek, esnek ve gelişmelere duyarlı bir politika kurgulanması temel bir amaç olarak benimsenmeli.
Bu ana hedefe ulaşmak Türk dış politikasının ve bu politikaya etki eden tüm unsurların tartışılacağı platformların artırılması ve katılımcı bir dış politika ortamının oluşturulmasıyla mümkündür. Katılımcı Dış Politika, dış politikayı belirleyen devletin klasik öğelerinin yanı sıra sivil toplum kuruluşlarının, stratejik araştırma merkezlerinin, think tank'lerin aktif katılım ve katkıları ve lobi faaliyetlerinin artırılması ile sağlanabilir. Ayrıca bu faaliyetlerin etkinliğinin çoğaltılması ve mali anlamda desteklenmesi katılımcı dış politikayı güçlendir eceği gibi Türk dış politikasına daha geniş vizyonlu bir perspektif ve proaktif bir yapı kazandıracaktır.
Küresel boyuttaki ilişkilerinin yanında Türkiye'nin dış politikasında öncelikle yer alması gereken iki ana mesele: Cumhuriyetimizin kuruluşundan bugüne muasır medeniyetler seviyesine ulaşma projesi de denilebilecek olan Avrupa Birliği üyeliğimiz ve içinde bulunduğumuz coğrafyada tarih, kültür, dil ve soy bağlılıklarımızın olduğu bölgesel ilişkilerimizdir. Bu iki meseleye şu aşamada ilişkileri güçlendirme ve genişletme bağlamında somut olarak ne yapılabilir önerileriyle yaklaşacağız.
Tam üyelik
AB ile ilişkilerimizde ilk hedef AB'ye tam üyeliğin gerçekleşmesi olmalıdır. Bu noktada her ne kadar ülkemize yönelik birtakım dayatmalardan bahsedilmekte ve konu dış politika süreci içerisinde değerlendirildiğinde ulusal çıkar ve egemenliğe yönelik kaygılar gündeme gelmekteyse de AB üyeliğinin ortak arayışları ve ortak yaşam standartlarını beraberinde getireceği tartışılarak bu sürecinin salt bir dış politika meselesi olmaktan çıkartılıp toplumsal süreçteki yeri dikkate alınmalıdır. Bu bakımdan söz konusu hedefin gerçekleştirilmesi ve AB'nin toplumsal ilerleme ve gelişim sürecinin bir aracı olarak kabul edilmesi şarttır. Bu amacın hayata geçirilmesi için öncelikli önerimiz 50 yıldan beri inişli çıkışlı bir süreçten geçmesi ve yaşanan yetki karmaşası da dikkate alınarak hem ikili ilişkilerde hem de kurumlar arasında ortaya çıkan koordinasyon eksikliğinin giderilmesi için bir Avrupa Birliği Bakanlığı kurulmasıdır.
Bilindiği gibi AB'ye üyelik hedefi çevre politikalarından, tüketici haklarına kadar çok geniş bir alanı dolayısıyla bireylerin hayat standartlarını doğrudan etkileyen bir konudur. Özellikle Türkiye'nin AB'ye aday ülke statüsünden katılımcı ülke statüsüne geçmesiyle başlayan süreçle Avrupa Birliği, bir dış politika hedefi olmaktan çıkmış ve toplumsal kalkınma projesinin bir aracına dönüşmüştür. Bu bakımdan söz konusu hedefin salt dış politika aktörleriyle değil toplumun geniş kesimlerine anlatılabilmesi için yeni bir yapılanma ile başarılması gerekmektedir. Bu bağlamda kurulacak olan AB Bakanlığı, Birliğin ülkemizde, ülkemizin ise söz konusu teşkilatın tüm platformlarında ve Avrupa kamuoyunda tanıtılmasını ve daha doğru bir biçimde anlatılmasını sağlayarak, karşılıklı korkunun kırılması, başta egemenlik ve toprak bütünlüğü olmak üzere duyulan kaygıların giderilmesine karşılıklı olarak güven inşasının tesisine hizmet edecektir.
Belirtmiş olduğumuz tüm bu hedefler büyük bir önemi haiz olmakla birlikte, Türkiye'nin bölgesindeki gelişmelere duyarsız kalması ve komşularıyla olan ilişkilerinde etkisiz kalması düşünülemez. Bu bakımdan ülkemizin bölgedeki lider rolüne ters düşecek çekimser adımların yerine daha aktif bir dış politika izlemesi büyük önem taşımaktadır. Diğer bir ifadeyle ülkemizin tüm dış önceliğinin Batı eksenli olduğu yönündeki eleştiriler dikkate alınarak jeopolitik ve jeostratejik konumundan kaynaklanan büyük avantajlara sahip olduğu; bu çerçevede başta komşu devletler olmak üzere bölge ülkeleriyle olan diyaloğunu geliştirerek bu ülkelerle arasındaki tarihsel husumetleri bir an evvel çözüme kavuşturması gerektiği kanaatindeyiz. Böyle bir hedefe ulaşmanın yolu kısa vadeli günlük dirsek temasları ile sağlanamaz. Bu hedefe ulaşmanın yolu daha derin politikalar gerektirmektedir. Yüzyıllardır sahip olduğumuz tarihi ve kültürel bağlarımız, akrabalık ve dil bağlarımız bölgedeki hedeflerimiz açısından büyük bir avantaj sağlamaktadır. Ve bölge ilişkilerimizde hem kalıcı çözümler üretmeye hem de lider rolü üstlenmeye katkı sağlayacak uzun vadeli hedefler bu bağların güçlendirilmesiyle mümkündür. Bunun yolu ise, ticari ve ekonomik ilişkilerin, akademik temasların, ortak proje ve faaliyetlerin, kültür ve sanat alışverişinin geniş kapsamlı bir düzeye oturtulması suretiyle ilişkilerin çeşitlendirilmesinden geçmektedir.
Bu hedefin gerçekleştirilmesinde atılabilecek en somut adım önerimiz Dışişleri Bakanlığı'nda bölge ülkelerinin dillerine ve kültürlerine hâkim uzman personelin sayısının ve bakanlık bünyesindeki ülke masalarının çoğaltılmasıdır. Özellikle Avrupa dilleri ve bölgelerine hâkim çok sayıda meslek uzmanına sahip olan Dışişleri Bankalığı'nda Ortadoğu, Kafkasya ve Orta Asya bölgelerinin uzmanların arttırılması hem diplomatik, hem siyasi hem de kültürel bağların güçlendirilmesine katkı sağlayacak önemli bir çalışma olacaktır. Ayrıca bölge ülkeleriyle aramızda oluşturulacak kültür-sanat faaliyetleri, akademik temaslar, sivil toplum örgütlerinin ilişkilerine devlet tarafından yapılacak teşvikler bu çalışmalara ivme kazandıracaktır. Bu teşvikler mali destekler, kültür ve sanat alanlarının kullanılmasının ve vize işlemlerinin kolaylaştırılması gibi teşvikler olabilir.
Sonuç itibarıyla:

Geniş vizyonlu hedefler doğrultusunda merkeziyetçi değil, katılımcı bir dış politika izlenerek ve geçmişten beri süregelen birtakım klişeleşmiş yaklaşımlara son verilerek çıkarlarımızı temel alacak bir biçimde, uluslararası etkinliğimizi artırma fikrinin ön plana çıkarılması,
BM başta olmak üzere ülkemizin uluslararası örgütlerdeki etkinliğinin artırılması,
AB tercihinin bir uluslararası örgüte üye olmaktan ziyade çoğulculuk, demokrasi, şeffaflık ve insan hakları ilkeleri doğrultusunda bireylerin yaşamlarını etkileyeceğinin Türk toplumuna en iyi şekilde aktarılması,
Suriye, Irak, İran ve Ermenistan gibi ülkeler olmak üzere komşu devletlere ilişkin politikaların değişen dünya konjonktürü göz önünde bulundurularak yeniden düzenlenmesi,
Önümüzdeki dönemde Türkiye'nin önünde duran ve ivedi olarak çözüm bekleyen Akdeniz ve Ege'deki kıta sahanlığı, Karadeniz Ekonomik İşbirliği Teşkilatı'nın daha aktif bir kuruluş haline getirilmesi, uluslararası su sorunlarının çözülmesi ve Kyoto protokolü dahilinde bir dış çevre politikası oluşturulması,
Elçilikler ve konsolosluklardan azami verim sağlanmasına önem verilerek ve yurtdışında yaşayan Türk vatandaşlarının sorunlarına sahip çıkılarak ülkemizin tanıtımının yapılması ve etkinliğinin artırılması gerekmektedir.
Bu yazı Samir Salha, Özgür Başyiğit, Can Buharalı, Funda Özkan, Nejat Tuğcu ve Ayşe Sözen'den oluşan çalışma grubundaki görüş, öneri ve tartışmalar ışığında, Samir Salha tarafından kaleme alındı.

'Radikal Fikir Platformu'nun tamamı CNN Türk'ten izlenebilecek.
Platformdan konular ve konuklar bugün saat 15.00'te CNN Türk'te.

'Radikal Fikir Platformu'nda tartışılan alanlara ilişkin görüş ve yorumlarınızı 100 kelimeyi geçmemek kaydıyla yorum@radikal.com.tr adresine gönderebilirsiniz.