Tarihi materyalizm mi teolojiyi yönetir,teoloji mi tarihi materyalizmi yönetir?
Irak’taki etnisitenin girişimi
Başlıktaki felsefi yöntem, bir ikilemi ele alıyor gibi görülmektedir. Gerçekte bu ikilem çözülebilir mi? “Bu ikilemlerden biri esas alınabilir mi?” sorununu, Irak’taki gelişen son olayları test ederek sorgulayacağız.
Vulgar, Marksizm sınıf mücadelesinin tarihi belirlediğini esas alıp, etnik ve dinsel öğeleri idealizm olarak dışlamaktadır. Bu kaba materyalist anlayış, dini temel alan idealist bir yaklaşıma kapı açmaktadır. Bu ikilemin dışında etnik temelli ırkçılık da, tarihin gelişimini etnik gelişime indirger.
Başlıkta vurguladığımız tarihi materyalizm verilerinin bir satranç oyununda satranç taşlarını hareketlendiren teoloji cüceleri tarihi materyalizmi yönetmektedir. Bunun tersi, bir masada satranç oynayan devler tarihi materyalizm devlerini masanın altındaki teoloji cücesi yönetmesidir. İronik olarak tanımlanabilecek bu durumu girişte de belirlediğimiz perspektifte Irak’a ve hatta İran’a uyguladığımızda hangi olasılık gerçek olabilir?
Günümüzde Irak’ta Türkmenler, Kürtler, Şii Araplar, Sünni Araplar gibi etnik veya dinsel özellikleriyle tanımlanan bir karmaşa söz konusudur. Yakın tarihsel sürece baktığımızda Irak, Arap ve onun kuzeyinde El-Cezire bölgesi olarak tanımlanan bölge bu analizde esas alınacaktır. Günümüze değin süren etnisite girişimi, Bağdat’ın Sultan Süleyman ve Sultan Murat tarafından yani Osmanlı tarafından alınması ile başlatılabilir. Bu süreç öncesi Güneydoğu Anadolu ve Irak bölgesine etnik olarak egemen olan topluluklar Kızılbaş Türkmenlerdir (Safeviler). Safeviler öncesi Akkoyunlu ve Karakoyunlu Türkmenleridir. Ondan önceki dönemde İlhanlı Tatarları Celayirler, Oyratlardır. Onun öncesi ise Artuki ve Selçuklu Türkmenleridir.
Osmanlı’nın Güneydoğu bölgesini İran ve Doğu Anadolu Türkmenlerinden alması ile, İran Türkmenlerinin (Kızılbaşların) iktidarı ve etnik girişimi yıkılmıştır. Bunun yerine Güneydoğu Anadolu’da Türkmenlere tabi uruklar olan Kırmançlar Şafi (Müslüman) oldukları için Yavuz Sultan Selim tarafından rakip Kızılbaş Türkmenlere karşı kollanmış ve bunlar Güneydoğu Anadolu bölgesine yerleştirilmiştir. Daha önce Türkmen olan Güneydoğu Anadolu, bu süreçte giderek Kırmançlaştırılmıştır. Güneydoğu Anadolu’da 1500’lerde başlayan bu süreç, Sultan Süleyman’ın Bağdat’ı almasıyla 1600’lü yıllarda Irak’ta yaşanmaya başlanmıştır. İranlı Türkmenlere bağımlı olan Irak’taki Purnaklı ve Doger Türkmen ulusları da Sultan Süleyman tarafından Kızılbaş oldukları için bölgeden sürülmüştür. Kızılbaş Türkmenlerin yönetimine tabi kabileler olan İranlı Yezidi Goranlar bu süreçte İslamlaşarak Sorani Kürtlere dönüşmüştür.
Bugünkü Talabani ve Süleymani Kürtleri, 17. ve 18. yüzyılda Şafileşerek Soranilere dönüşen Goranilerdir. Süleymani Kürtleri olarak tanımlanırlar. Cezire ve Hakkari bölgesindeki Kırmançlar ise bugün bu bölgede Barzani’ye bağımlı bir politik birliğe dönüşmüştür. Bölgenin esas sahibi olan Türkmenlerin bir bölümü Sünnileşerek Osmanlı’nın baskılarından kendini korumuş, buna karşılık diğer Kızılbaş Türkmenler ise günümüzdeki Şii Türkmenleri oluşturmuştur. İran ve Irak sınırındaki Zagros dağlarında ise Nurlar ve Bahtiyari etnileri yer almaktadır. Bunlardan Bahtiyariler 18. yüzyılda etnik bir bütünlük kazanmıştır. Nurlar, İran dilini konuşan Farslardan farklı bir etnik gruptur. Güneydeki Arapların Sünni ve Şii olarak ayrılması ise Saddamcılar ile Sadırcılar arasında bugünkü mücadelenin temelini oluşturmaktadır. Basra Körfezi çevresindeki Huzistan’da bulunan Şii Araplar ise İrani etkiye açık olup, İngilizlerin 1920 politikalarıyla İran’a bağlanmıştır.
Bu etnik grupların ayrıntılı tarihsel analizini yaptıktan sonra bunların bugün ve öncesi dönemde yaşadıkları alanları petrol açısından göz önüne aldığımızda, bugünkü etnik yer değiştirmelerin ve zoraki göçlerin sebebi ancak anlaşılabilir.
Zagros-Mezopotomya bölgesinin önemi
Bu sebebi kavramamız için İran ve Irak petrollerinin jeolojik sınırlarını çizmemiz gerekmektedir. Bu jeolojik sınırları daha iyi anlamamız için haritaya bakmamız gerekmektedir. Dünyanın en büyük petrol yataklarından birine sahip olan Zagros-Mezopotamya bölgesinde dünya petrolünün neredeyse dörtte birlik kısmı yer almaktadır. Bu yataklar da jeolojik olarak faylarla sınırlanmış belirli çanaklarda bulunmaktadır. Bu anlamda Kerkük ve Desful çöküntü alanları, petrol içeren tabakaların kalınlıkları ile birlikte haritada görülmektedir. Kerkük’teki 15 bin fite (5 bin kilometre) varan kalınlıktaki petrollü tabakalar doğudan ve batıdan iki belirgin fayla sınırlanmıştır. Kerkük’ü doğudan sınırlayan Hanikin Fayı, petrolsüz Luristan ile petrollü Kerkük’ü birbirinden ayırmaktadır. Batıdan büyük Zap Suyu boyunca uzanan Hail Gara Fayı ile ise petrolsüz Musul ile petrollü Kerkük birbirlerinden ayrılmaktadır. Yani Musul ve Kerkük’ün doğu kesiminde Kırmançlar, Soranlar, Goranlar ve Lurların yaşadığı bölge bütünüyle petrolsüz starelidir.
Yapay bir Kürt tarihi yazanlar, Arapların İran’ı fethettikleri 7. yüzyılda Kerkük’te ve Musul’da Kürtlerin Araplara karşı direndiğini anlatan Sorani dilinde papirüs kâğıt üzerine yazılmış sahte belgeleri bundan dolayı üretirler. Soranice 17. yüzyılda ortaya çıkmış bir dil olduğu halde, bu uydurma şiirin bu dilin doğuşundan bin yıl evvel önce yazıldığını göstermeleri gerçeğin ne derece çarpıtılabileceğini bize göstermektedir. Türkmenlerin tarihsel şehirleri olan Musul ve Kerkük’ün önce Araplar sonra da günümüzde de Kürtler tarafından sahiplenilmek istenmesinin temel nedeni, beş bin metrelik kalınlıklara varan petrollü tabakalara egemen olma isteğindendir. Bu petrollü tabakaları takip ettiğinizde Desful Çanağı batıdan ve doğudan Zagros Dağları cephe faylarıyla sınırlıdır. Bunun anlamı, petrollü Huzistan bölgesi kuzeyden ve batıdan petrolsüz Luristan bölgesi ile sınırlıdır. Dört bin metre kalınlıklara varan Desful petrol alanı doğudan ise Kuzeran Fayı’yla sınırlıdır. Bu fayın doğusunda yer alan Fas bölgesinde petrol yoktur. Basra petrollerinin devamı olan Desful petrollü alanında Ahvas ve Buşehr petrol şehirleri yer almaktadır. Yeni Ortadoğu haritasında Desful, Basra ve Buşehr petrol alanları, kurulması planlanan yeni Şii Arap devleti sınırları içinde gösterilmektedir. Önemli bir petrol rezervi olmayan Bağdat ile Basra arasındaki kesim ise Sünni Araplara bırakılmaktadır.
Petrol bölgeleri Kürtlerin denetimine veriliyor
Suriye-Irak-Türkiye sınırında yer alan Sincar Çanağı petrol yüklü bir bölgedir. Ve yeni Ortadoğu haritasında bu bölge de Kürtlere bırakılmaktadır. Bütünüyle Türkmenlere ait olan bu bölgede, Türkmenlerle karşı en büyük kıyım Telafer’de yapılmıştır. Görüldüğü gibi etnik ve dinsel çelişkileri coğrafya belirlemektedir. Bu olgunun klasik Marksizm dışında ele alınması gerekmektedir. Bu konuyu daha iyi kavrayabilmemiz için jeolojik bir analize girmemiz gerekmektedir.
Günümüzde Bağdat çevresinde en şiddetli çatışmalar Saddamcı (Baas Partisi) Sünni Araplar ile Mukteda El-Sadrcı (Dava Partisi) Şii Araplar arasında geçmektedir. Güneydeki Basra Şiilerinden farklı olan Sadr’ın eylem ve ideolojik tavırlarının arkasında, yakın tarihsel dönemdeki politik mücadele anlayışı yatmaktadır. Mukteda El-Sadr’ın babası olan Bekir El-Sadr, Şii Arap tabanına dayanan Dava Partisi’ni Baas’a karşı örgütlemiştir. Şii teolojisinden çok Müslüman Kardeşler’in militan yapısını örnek alan Dava Partisi, Saddam’a karşı en büyük mücadeleyi vermiştir. Dava Partisi’nin geleneği, geçmişte Komünist Parti’ye militan veren Şii Arap başkaldırısından gelmektedir. Güneydeki Sistani ise Farsi özellikleri ağır basan, geleneksel Şia tarzında teolojik bir örgütlenmedir. Sistani’den önceki iki Ayetullah da cinayete kurban gitmiştir. Bu cinayetlerden Dava Partisi üyesi Şiiler sorumlu tutulmuştur.
ABD’nin temel hedefi Desful petrolleri
Günümüzde Huzistan sorunu İran ve Irak arasındaki temel sorundur. Bu bölgede yani İran ve Irak’ta İran’ın politik olarak kuvvetlendiğini ileri süren tezleri sorgulamaktadır. Şöyle ki, günümüzde Huzistan’daki Şii Arapların Araplığı vurgulanarak İran’dan koparılmak istenmektedir. Amerika’nın ve İngiltere’nin İran’a yapması muhtemel operasyonun temel hedefi ve coğrafi alan bu Desful petrol sahasıdır. Bu petrol sahası 200 km genişlikte ve 400 km uzunlukta bir alanı kapsamaktadır. İran’ın bütününde ise petrol söz konusu değildir. Bu yüzden de İran’ın tümü Amerikalıların hedefi olarak görülmemektedir.
Tarih boyunca Türk olan İran, Şii dinsellik öne çıkarılarak 1925 yılında Farslaştırılmış ve Huzistan petrolleri İran’a bağlanmıştır. Bu dönemde İran’da egemen olan İngilizlerin çıkarı bu doğrultudadır. 1925 yılından geriye gidersek Türkmen Kaçarlar, daha önce Afşarlar, ondan önce Safeviler, ondan önce Akkoyunlular, Timurlular, İlhanlılar, Selçuklular bu bölgede bin yıllık bir Türk iktidarını pekiştirmişlerdir. Buna karşılık 1925 yılında Kaçar ordusunda bir subay olan Rıza’yı iktidara getiren İngilizler “Siz Sasani soyundan geliyorsunuz.” diyerek kehdisine Pehlevi soyadını vermişlerdir. Oysa bin yıllık süreçte ne Pehlevilik ne de Sasanilik kalmıştır; bölge bütünüyle Türkleşmiştir. Oysa Şia Türklüğü Osmanlı Sünni Türklüğü tarafından dışlandığı gibi İran Türklüğü Osmanlı tarafından Türk bile sayılmamıştır. Osmanlı, Şia kökenleri nedeniyle Güney Anadolu ve Irak’taki Türkmenlerin kökünü kazımıştır. Şia Türkmenlerin yerine ise Şafi oldukları için Türkmen kabilelere tabi Kırmanç, Goran ve Miskin gibi toplulukları bu bölgede kendine bağımlı sancak ve livalarda egemenleştirmiştir.
Tarihsel jeolojik ve etnik analizler
Yukarıda yaptığımız çoklu analizimizde tarihsel materyalizmi sınıfsal anlama indirgeyecek modernist bir yorum gerçekten uzak kalmaktadır; ama buna karşılık tarihsel materyalizmin analizi içine coğrafi üretici güçleri ve tarihsel üretici güçleri almanın gerçeği kapsamak yolunda atılmış önemli bir adım olduğu Irak ve İran örneğinde görülmektedir. Coğrafi yönetici güçlerin yanında jeolojik potansiyeller yani yerüstü yanında yeraltı olanakları bu yer üstünde yaşayan toplulukların toplumsal formasyonları bu toplulukların birbirleri ile olan çıkar ve dayanışma ilişkileri en ince ayrıntılarıyla analiz edilmeden bir süreci açıklamak olanaklı görülmektedir. Gerçek, çoklu karmaşıkların oluşturduğu bir bütündür. Bu karmaşıklar, basit bir algılamaya indirgenerek açıklanamaz. Daha gerçekçi ama zor olan ise, olguların arkasındaki çoklu çelişkilerinin ve bu çoklu çelişkilerin içindeki başatlaşan çelişkinin seçilmesidir. Bu, sürecin gelişiminin anlaşılması için temeldir.
Bu anlamda Irak ve İran gerçeğini günümüzdeki yapısalcı-konjektürel analizle kavramak mümkün olmamaktadır. Tarihsel süreçte bu konjektürel tarihsel bir süreçle aydınlatılmak zorundadır. Bu süreçte etnik ve dinsel öğeler tarihi materyalizmin objeleri olmak durumundadır. Yalnız sınıfsal ilişkiyle bu olguları açıklayamadığımız gibi, Şii-Sünni çatışması da Türk-Arap, Türk-Kürt çatışması basitliğine indirgenemez. Irak örneğinde test ettiğimiz tarihsel materyalizm yaklaşımımız ve yöntemimiz tüm sorunlu bölgelerin çözümlemesinde ele alınması gereken bir yoldur. Bu yolun zorlukları ve karmaşası bizi kolaycı bir biçimde analize sevk etmemeli; tersine, zorluklar ve karmaşıklar labirenti içine dalarak gerçeği bu süreç içinde araştırmak, tarihi materyalizmin ve devrimci stratejinin bir gereğidir.
Prof.Dr.Şener Üşümezsoy
http://ahmetdursun374.blogcu.com/2033193/