Saraybosna

Balkanlar'da, güçlü Avusturya İm-paratorluğu'nun uyrukları olan Güney îslavları, Sırbistan Krallığı'na katılmak, onunla yeni ve bağımsız bir devlet meydana getirmek istiyordu. Viyana Hükümeti ise, bu bağımsızlık hareketini bastırmak ve «Sırp sorununu çözümlemek» için fırsat kollamaktaydı. Oysa, 28 haziran 1914 günü, Avusturya veliahtı arşidük Franz Ferdinand Saraybosna'da Sırp yanlısı gizli bir örgüt üyesi tarafından öldürüldü. Avusturyalılar bunu fırsat bilerek Sırbistan'a savaş açınca Rusya seferberlik ilân etti, ardından Almanya ve Fransa silâha sarıldı.
Bu korkunç gidişi artık hiç bir şey durduramazdı: 3 ağustos 1914'te Almanya, Fransa ve Rusya'ya karşı savaş ilân ettikten sonra Belçika'ya girince, İngiltere de savaşa sürüklenmiş oldu. Japonya, Almanya'nın U-zakdoğu'daki sömürgelerine ve çıkarlarına bu vesileyle elkoyabileceğini düşünerek 23 ağustosta Almanya'ya karşı savaşa katıldı. Yalnız İtalya tarafsız kaldı.

Osmanlı Devleti'nin durumu

Osmanlı İmparatorluğu o sıralarda savaşa girebilecek durumda değildi. Toplum sürekli huzursuzluk ve siyasî kaynaşmalar içindeydi. Ekonomi temelinden sarsılmıştı ve uzun yıllardan beri dış borçlanmalarla denge sağlanmağa çalışılıyordu. Ordu, Trab-Iusgarp ve Balkan savaşlarında yorgun düşmüş, üstelik siyasete karışma sonucu disiplin yönünden zayıflamıştı. Bununla birlikte başta bulunanlar, özellikle Enver ve Talât Paşalar öyle düşünmüyordu. Onların inancına göre savaş toplumun kendine çekidüzen vermesi için bir vesile olacaktı.
Gerçekten sonucun öyle olup olmayacağını düşünmeğe vakit kalmadan ortaya bir başka sorun çıktı. Çanakkale Boğazı İtilâf Devletleri'nin bütün gemilerine kapatıldığı halde (1 ekim 1914), o sıralarda Boğaz kapılarına gelen Alman Goeben ve Breslau savaş gemileri Marmara'ya, oradan da Karadeniz'e geçti. Bunların, İngiltere'de yaptırılan ve savaşın patlak vermesi üzerine tesliminden vazgeçilen iki savaş gemisinin yerini almak üzere Almanya'dan satın alındığı öne sürülüyordu. Goeben ve Breslau zırhlılarının peşi sıra Boğazlar'dan geç mek isteyen İngiliz ve Fransız gemilerinin karşısma böyle bir özürle çıkılmak istenmişti. Ama iki Alman gemisi bir Alman amiralinin komutasında Rusya'nın Odesa, Novorossiysk, Sivastopol, Feodosiya limanlarını bombalayınca söz konusu özüriin gerisine saklanmak imkânı kalmadı. T-ki Alman zırhlısının bu hareketinden sonra savaşa katılmak kaçınılmaz oldu ve 2 kasım 1914 günü Osmanlı İmparatorluğu da Rusya'ya karşı savaş ilân etti.
Osmanlı İmparatorluğu'nun da savaşa katılması cephelerin çok genişlemesi demekti. Çünkü imparatorluğun toprakları Balkanlar'dan Arap Yarımadası'nın güneyine kadar uzanan geniş alanlara yayılmıştı.
Buna karşılık Almanya Osmanlı Im-paratorluğu'nu sarına çekebildiği için çok memnundu. Çünkü Uzakdoğu'daki sömürgelerine giden yol böylelikle güven altma alınmış oluyordu. Üstelik savaş halinde bulunduğu "Rusya, kuvvetlerinin bir kısmını Kuzeydoğu Anadolu'da tutmak zorunda kalacak, üstelik Boğazlar üzerinden müttefikleriyle birleşebilmesi güçleşecekti. Bunun dışmda Osmanlı İmparatorluğu'nun insan ve hammadde kaynakları da bir anlamda Almanya'nın emrine girmiş olacaktı.

karşı karşıya gelen güçler


İtilâf Devletleri'nin gücü (180 tümen), Avusturya-Almanya gücünden (120 tümen) daha fazlaydı ama, Avusturya-Almanya ordusu daha hareketliydi, askerleri de modern biçimde donatılmıştı. Ayrıca Alman ordusu, güçlü topçu birlikleri ve yetenekli komutanlarıyla daha ürkütücü görünüyordu. Buna karşılık, denizde de İngilizlerle Fransızlar çok daha üstündü, ama yine de ele geçmez Alman denizaltılarını hesaba katmak zorundaydılar.

ilk harekât

Savaşın daha ilk haftalarında Almanlar duruma hâkim oldu. Tannen-berg'de ve Masures Gölleri'nde Rusları yenerek, batıya saldırıya geçti ve kısa zamanda Fransız ordusunu kuzeyden yararak 5 eylülde Paris'in 25 kilometre yakınma geldi. Ama mareşal Joffre'un soğukkanlılığı ve astları Maunoury ile Gallieni'nin enerjik davranışı (savaş alanına takviye kuvvetlerini çabuk göndermek için Paris taksilerini kullanmıştı), Fransızlara Marne Zaferi'ni kazandırdı ve durumu düzeltme olanağı sağladı. 1916'da general Petain, Alman kuvvetlerini Verdun önlerinde durdurdu.

Osmanlı cepheleri

Bu genel gelişme içinde Birinci Dünya Savaşı'nın en çetin çarpışmaları o yıl (1915) Çanakkale Boğazı'nda oldu. İngiliz ve Fransız donanmaları buraya bütün güçleriyle saldırdılar. Amaç, Çanakkale ve istanbul boğazlarını geçerek Müttefikler'i Rusya ile el ele verebilmek, Almanya'nın doğu ile bağlantısını kesebilmekti. Bunun için kendi aralarında birtakım özel anlaşmalara varmışlardı. Bu anlaşmaların hedefi Osmanlı tmparator-luğu'nu parçalamak, bölünecek toprakları kendi saflarında savaşa katılanlara dağıtmaktı. îtalya, Fransa, İngiltere ve Yunanistan'ın paylan kesinlikle belli olmuştu. Ancak, İstanbul üzerinde anlaşmazlık vardı. Ruslar da, İngilizler de bu şehri kendi payına aktarabilmenin yollarını arıyorlardı. Osmanlı İmparatorluğu yönünden durum hiç de parlak değildi. Alman komutanların yönetiminde başlayan Çanakkale Savaşları Mustafa Kemal'in burada ön plana geçmesin den sonra büsbütün çetinleşmiş, bazı noktalarda ağır kayıplar pahasına daolsa karaya çıkmayı ve köprübaşı tutmayı başaran düşman, Mustafa Kemal'in savaş taktikleri karşısında zaferden umudunu kesmek zorunda kalmıştı. Gerçi iki tarafın da kayıpları çok fazlaydı ama üstünlük Türkler-deydi. Bu nedenle, İngiliz ve Fransız kuvvetleri 1915 yılının sonlarına doğru Selânik'e çekilmek zorunda kaldılar.
1916 yılında Kafkasya cephesinde Ruslar Kuzeydoğu Anadolu'da ilerlemelerini sürdürürken İngiliz kuvvetleri de Irak cephesinde yeni yerler işgal ettiler. Bu arada Sina, Hicaz ve Yemen cepheleri de açıldı ve Çanakkale'de zafer kazanan kuvvetlerin yeni açılan Makedonya cephesine kay-, dırılması gerekti. Galiçya cephesinde Rusya'ya karşı Bulgaristan'ıysa-vunulması zor bir görev olarak üstlenildi.

Ayrı ayrı antlaşmalar

1917'de, İtilâf Devletleri ciddî zorluklarla karşı karşıya kaldılar. Her şeyden önce, Ekim Devrimi Rusya'yı ayrı bir barış antlaşması (Brest-Li-tovsk Antlaşması) imzalamak zorunda bıraktı. Sonra, 1915 yılında Müttefikler safında savaşa katılmış olan İtalya, Caporetto'da, Avusturyalılar karşısında ciddî bir bozguna uğradı.
Fransa'da savaşanların bıkkınlığı ve nisan saldırısının başarısızlıkla sonuçlanması, askerlerin yer yer ayaklanmasına yol açtı, hareket şiddetle bastırıldı. İtilâf Devletleri'nin yararına olarak, Almanların Atlantik'te yürüttükleri denizaltı savaşı Amerika Birleşik Devletleri'ni de 1917'de savaşa katılmağa zorladı.
Mevzi savaşı 1918'de sona erdi. Almanlar mart ile temmuz arasında Fransız cephesine karşı dört büyük saldırıya giriştiler. Ancak 8 ağustosta, itilâf Devletleri ordularının bütününe komuta eden Foch, şiddetli bir karşı saldırıya geçti ve merkezî imparatorlukları tamamen çökertti.

yenilgi

Savaşın sona yaklaştığı 1918 yılında Osmanlı İmparatorluğu hemen bütün cephelerde gerilemiş durumdaydı. Kafkas cephesinde Rusya'daki yeni rejimin kuvvetlerini geri çekmesi sonucu çarpışmalar durmuş gibiydi. Filistin cephesi tamamen elden çıkmıştı. Bu, Osmanlı İmparatoTluğu'-nun Arap Yarımadasından kopması demekti. Böyle bir ortamda derlenmenin, toparlanmanın yollarını aramak gerekirken Enver ve Talât Paşalar gibi Osmanlı yöneticileri Iran üzerinden Hindistan'a kaymak, kuzeyde Türkistan ile birleşmek gibi hayaller peşinde koşuyorlardı.
Bulgaristan daha önce savaşmaktan vazgeçmişti. Türkiye ve Almanya da ayrı ayrı ateşkes antlaşmalarıyla yenilgiyi kabul etmişti. Mondros Silâh Bırakışmasının yürürlüğe girdiği 30 ekim 1918'den itibaren Türkiye artık savaşın içinde değildi. Ama emperyalist güçlerin desteğinde harekete geçecek olan Yunanistan'a karşı başka bir savaşı, *Kurtu}uş Savaşı'nı yürütmek zorunda kalacaktı.
öte yandan savaşın başlatıcısı olan Avusturya-Macaristan İmparatorluğu da böylelikle sona ermiş oluyordu.

kaynak-meydan-larousse-gençlik ansiklopedisi
cilt-1
sayfa-432/435