Toplumsal ve iktisadi bir birim

tikel kabileler, yanında başka birimlerin bulunması durumunda da aileyi, bir toplumsal birim sayarlar. Lewis H. Morgan'ın belirttiği gibi, her kabile, akrabalık konusunda hem baba, hem de ana soyu açısından özel terimler kullanır ve bu bakımdan, iki yardı akrabalığı benimserler, tikel kabilelerin çoğunda, belirli akrabalık tiplerine çeşitli işlevlerin ortak olarak yüklenmesiyle, iki yanlı akrabalık yalnızca terimler düzleminde değil, gelenekler hukuku bakımından da kabul edilir. Sözgelimi Hopiler (Arizona Kızılderilileri) ana adlıdır.

Bizim soyadı dediğimiz şey onlarda, çocuğa, anasından geçer. Ama"ilk ad", babanın akrabası olan bir kadının adıdır ve böylece, simgesel olarak, bu sonuncu grupla olan akrabalığı belirtir. Bu arada, ana ve baba yanlı akrabalıkların her ikisinin de kabul edildiğini ve babanın ya da ananın soyadını almanın, akrabalığın öteki dalıyla önemli toplumsal ilişkiler kurmayı hiçbir zaman engellemediğini unutmamak gerekir.

Aile, yalnızca toplumsal bir birim değil, aynı zamanda da iktisadi bir birimdir. Evlenmenin temel belirleyici nedeni (en azından geleneksel toplumlarda), kendine yeten bir iktisadi topluluk kurmaktır. Böylece, koca, karısı ve küçük yaştaki çocuk lar, topluluğun geri kalan bölümün den ayrı bir birim oluştururlar.

İnsanbilimci Radcliffe Brown (A.B.D.) Batı Avustralya'daki Karieralar konusunda şöyle der:
"Kariera kabilesinde, toplumsal yaşam birimi, bir erkek, karısı (ya da karıları) ve çocuklarından oluşan aileydi. Böyle bir birim, yerel gruptaki öteki ailelerin davranışlarından bağımsız olarak şuraya ya da buraya gidebilirdi. Bir yerde konakladıklarında da, her ailenin kendi özel kulübesi ya da barınağı, ocağı ve yiyecekleri olur, yiyeceklerini birlikte pişirip, birlikte yerlerdi. Erkek eti, kadın da sebzeleri, küçük memeli hayvanları ve kertenkeleleri toplar ve avlardı."

Evrensel ve özel yanlar

îki yanlı aile kavramının günümüzdeki genelliğine karşın, aile yaşamı dünyanın her yerinde, Batı uygarlığındaki biçime bürünmez.
Çok kocalılık ve çokkarılılık gibi gelenekler, kuşkusuz, ailenin yapısını etkiler. Ayrıca evü çiftin kalacağı yere ilişkin kurallar da aile yaşamına büyük ölçüde etki yapar; söz konusu kurallar akrabalığın bağlı olduğu soya, kocanın durumuna ve çocukların ana ya da baba akrabalarına bağımlı olmasına göre değişir. Bir başka deyişle, her şey evü çiftin kadın ya da erkek tarafında oturmasına bağlıdır. Genç evliler, belli bir süre, kocanın ya da karının ailesi yanında kalabilirler ya da bütünüyle bağımsız olabilirler. Ana ya da baba yanında kalmak, ara durumlardan oluşan bir dizinin iki ucudur.
Bazı gelenekler, ilkel aile yaşamına, bizimkinden çok farklı bir görünüm kazandırır. Sözgelimi, topluluk içinde, genç erkeklerin ve kızların, ergenlik sırasında, hattâ daha önceki yaşlarda aileden ayrılmalarına çok sık raslanır.

Nitekim, Güney Hindistan'da yaşayan Dravidler arasında erkek çocuklar, ana babalarının yanında değil, ayrı bir yerde yatarlar; genç kızların da yattıkları ayrı bir yer vardır.

Aileyi toplumsal birim olarak daha da belirginleştiren özellik, bazı etkinlikler açısından karı-koca arasında bir farkhlık bulunmasıdır. Bunun en belirgin örneği, kadınların, kamu işlerinden uzak tutulmasında görülür.

Erkek, çalışma ya da dinlenme saatlerinin çoğunu, karısından uzakta geçirebilir; ama çocukların bakımıyla ortaklaşa ilgilenme ve iktisadi işbirliği açısından, gene de karısına bağlı kalacaktır. Ailenin sağlamlığı ve sürmesi bakımından, çocuk bulunup bulunmaması büyük önem taşır.

Kısırlık, hemen her yerde, evli kadının bırakılması için yeterli bir nedendir.

Üç temel tip

Toplumbilimciler, ailenin üç temel tipini saptamışlardır:

Geniş aile;
Soykütüğü ailesi;
Karı-koca ailesi;

Soykütüğü ailesi birçok kuşağın (en azından üç) bir arada bulun
masıdır.
Ama her kuşakta yalnızca bir karı-koca vardır.

Karı - koca ailesi, bir öncekine benzer ve genellikle yalnızca, baba,
anne ve evlenmemiş çocukları kapsar. Erkek ve kadının evlenmesiyle
kurulur; çocuklarla tamamlanır; çocukların evlenmesiyle çözülmeye
başlar; kan ya da kocadan birinin ölümüyle ortadan kalkar.

Geniş ailede ve soykütüğü ailesinde, genellikle, ailenin iktisadi tabanını oluşturan bir mülk, bir "mal varlığı" bulunur. Bu durumda aile, hem bir üretim birimi, hem de bir tüketim birimidir (en iyi örneklerinden biri, topraklara ortaklaşa sahip olan ve bunları ortaklaşa işleyen Güney îslavlarının Zadruga'sında gözlenir).

Buna karşılık, karı-koca ailesinde, ana-babanın (erkeğin, bazen de kadının) geliri, öbeğin iktisadi gereksinimlerini karşılar. Günümüzde yaygın olan aile sisteminde, ana baba ve çocuklar arasındaki ilişki
ler, duygulara dayanır. Buna karşılık, geniş ailede, öbeğin işlerliğini sürdürebilmesi için, duyguların varlığı zorunlu değildir. Toplumsal uygunluklar, iktisadi çıkarlar ve akrabalık ilişkileri, eşin seçilmesinde doğrudan etkili olur. Karı-koca ailesinde, kuramsal olarak, yetki babada, geniş ailedeyse en yaşlı
üyede (babaerkil sistemde büyükbaba; anaerkil sistemde büyükanne)
ya da seçilen bir başkandadır.

Geniş ailede, çocukların eğitiminden, bütün aile sorumludur. Karı-koca ailesindeyse, eğitim, çocuklarına duygusal bağlarla bağlı ana-baba tarafından gerçekleştirilir. Karı-koca ailesine, yalnızca sanayileşmiş toplumlarda değil, birçok ilkel toplumda da raslanır ama ilkel toplumlar da çok güçlü bir akrabalık sistemi içinde yer alır, daha geniş bir sistemin yalnızca sınırlı bir birimidir.

Üretim ve tüketim yapan bölümlerin birbirine karıştığı köylü ve zanaatçı
topluluklarında, geniş aile ve soykütüğü ailesi gelişir ve aile, her şeyden
önce bir iktisadi birimdir (akrabalık ikinci derecede önemlidir).
Günümüzde, özellikle Batı toplumlarında „ sanayi uygarlığının aile yaşa
mını sarstığı konusunda sürekli tartışmalar yapılmaktadır. Bunlar bir ölçüde doğru da olsa, çocuklar arasındaki, karı ve koca arasındaki yasal bağlar ortadan kalkmış değildir.

Ne var ki, halkın çoğunluğunun kafasındaki aile ideali değişikliğe uğramış, kırsal alandan kentsel alana kayış, iktisadi etmenlerin günden güne daha çok önem kazanması ve bireycilik ideolojisi gibi nedenler, aile kavramının içerdiği ilişkilerin
de değişikliğe uğramasına yol açmıştır.

Geniş aile (bölünmemiş, babaerkil aile), çocuklarıyla birlikte birçok evli çifti kapsar.
Böyle bir aile, anneanne ve dededen, onların evü çocuklarından ve torunlar da evlenmişse onların da çocuklarından oluşur.
Bütün bu insanlar birlikte çalışır ve aynı "ocaktan ve sofradan" yerler.



kaynak 3
1.cilt / s.46-47