Çağatayca

remşit · #1 25.12.07, 23:31

Çağatayca, bugünkü uygurca ve özbekçenin eski biçimidir.

Kültür dili olarak Orta Asya türk devletlerinde (Oğuz grubu dışında), XIX. yy. sonlarına değin kullanılmıştır.
Çağatayca ürünlerin büyük bir kısmı arap, çok azı da uygur abecesiyle yazılmıştır.

Batı türkçesinden ayrılan başlıca özellikleri şunlardır:

Sesbilgisi

• Ünlü değişmeleri:

1 e > (Genellikle sözcük başında ve ilk hecede görülür): kel- > kil- (=-gelmek), sev->siv-. bedük>biyik (=büyük), ne>ni vb.

2 a>o, e>ö (ikinci hecedeki u,ü etkisiyle acun>ocun (=dünya), çeküç>çöküç
(=çekiç), esrük>ösrük (=esrik, sarhoş) vb.

3 i>ü: inçü>ünçü (=inci), tilkü > tülkü (=tilki) vb. Ünsüz değişmeleri: 1. -p->-l-;-b->-v- (sözcük ortasında): toprak>tofrak, yapurgak>yafurgak (=yaprak); seb->siv- (=sevmek). Eski çağataycada "toprak, yaprak" biçimleri de kullanılmıştır. 2. k>h: yakşı>yahşı (=yakışıklı, güzel), okşa->ohşa- (=benze-mek), uyku>uyhu vb. 3. t->d- (sözcük başında 've birkaç örnekte görülür): takı>dağı (=dahi), ti->di- (=demek), turur>durur (=-dır).

4 k,k ünsüzleri korunmuştur: köz (göz), kör- (görmek), kit -(gitmek), kök (gök), köngül (gönül) vb.

5 Sözcük sonu -g ve -ğ'ları korunmuştur; kuduğ (kuyu), uluğ (ulu), kamuğ (kamu), arığ (arı, temiz), türlüg (türlü), ölüg (ölü) vb.
6 Adıl n'leri genellikle düşer: ortası-dın (ortasından), bular (bunlar), arasıda (arasında), alarga (onlara) vb.

7 ikizleşme: k, t ünsüzleri kimi sözcüklerde ikizleşir: iki > ıkki, yiti > yittı ( = yedi), teke > tekke ( = teke), sakız > sakkız vb.

Çağatayca - Ünlü uyumu
Çağatayca - Ünsüz benzeşmesi
Çağatayca - iyelik ekleri

» Nüve Forum » kütüphane » Kültür » Diller » Dil Aileleri » Altay Dil Ailesi

remşit · #2 26.12.07, 19:58

• Ünlü uyumu:

Kimi örnekler dışında, büyük ünlü uyumu vardır;
Küçük ünlü uyumu ise kararsızdır (oglı, onınçı, keltürmek= getirmek; ögey=üvey, kurtka=ihtiyar vb.

remşit · #3 26.12.07, 20:01

•Ünsüz benzeşmesi:

Kimi sözcüklerde görülmüyor:
sokdı, bıçakdın (=bıçaktan), bagka (=bağa) vb.

II. Biçimbilgisi: Ad durum ekleri:

1. Tamlayan durumu, -nirı, -niıj, -nu7[, -nün: teıjiz niıjp(=denizin), kuyaş-nnj(=güneşin); -nı, -ni: yıglamakı^-nı (=ağlamanın); -n: okı-n (okun).
2. Yönelme durumu: -ga,-ge/-ka, -ke, manga (bana), bilin-ge (=beline), konuk-ka (konuğa), kök-ke (göğe); a, -e, boynum -a (boynuna), kirpiklerime.
3. Yükleme durumu: -nı, -ni, adakım-nı (ayağımı), bitig-ni (kitabı); 3. kişi iyelik ekinden sonra, çoğunlukla yalnız -n, başı-n (başını), közi-n (gözünü).
4. Bulunma durumu: -da, -del-la, -te; iyeliklerden sonra ve bağlantı ünsüzü "n"ile -nda, -nde, öıjüm-de (önümde), bağ-da (bağda), baş-ta, yürek -te; yolı-nda.
5. Çıkma durumu: -din, -din/ -tın, -tin: iyelikli-nd/n, kamug-dın (tümünden), ot-tın (ateşten), yüzi-ndin (yüzünden), saçı-ndın (saçından); -dan, -den, kutratıdan (kudretinden).
6. Araçlık durumu: -n/-ın, -in, -un, -ün, kündüz-ün (gündüzle), barçalar-ın (bütünüyle); -la, -te, tanla; -n, tili birle-n (diliyle), kulakı birle-n (kulağıy|a).

remşit · #4 26.12.07, 20:02

İyelik ekleri, Batı türkçesindeki gibidir.

Fiillerde basit zamanlar:

1. Belirli, belirsiz geçmiş zaman ve geniş zamanlarda, bir değişiklik yoktur. Yalnız , geniş zamanın olumsuzu -maz, -mez değil, -mas, -mes'tir: kılmaz>kılmas, bilmez>bilmes vb.
2. Şimdiki zaman: -a (dur), -e (dur), tapa dur min (=buluyorum), kil-e dur min (=geliyorum), kör-e biz (=görüyoruz); 1. ve 2. kişilerde -a min, -a sin biçimleri de yaygındır. Olumsuzu -may (dur), -mey (dur) biçimindedir: tap-may dur min (»bulmuyorum).
3. Gelecek zaman: -gay, -gey, kılgay (=yapacak), kıl-gay-men (=yapacağım), kel-gey-miz (=geleceğiz); -ğa/-ge, bol-ğa (=olacak); -ğul-gü, ur-ğu (=vuracak), kurban kıl-ğu (= kurban edecek).

Bugün, Batı türkçesi yazı dilinde kullanılmayan -ğıl/-gil emir eki, çağataycada çok yaygındır: yu-ğıl (=yıka), kıl-ğıl (=yap), sakın-ğıl (=düşün), kör-gil (=gör) vb. ( -» Kayn.)

kaynak 2
4.cilt / s.2538-2539

yasemin altun · #5 30.03.08, 23:41

'tarıyu' kelimesinin fonolojik ve morfolojik incelemesi nasıldır? teşekkürler

Seçenekler
Yazdırılabilir şekli göster Sayfayı E-Mail olarak gönder
Stil
Normal Hybrid-Şeklinde gösterime geç Ağaç şeklinde gösterime geç

remşit kullanıcısının bu bilgilendirici iletisine teşekkür eden üye :
wakan (31.03.08)