Çağatayca, bugünkü uygurca ve özbekçenin eski biçimidir.

Kültür dili olarak Orta Asya türk devletlerinde (Oğuz grubu dışında), XIX. yy. sonlarına değin kullanılmıştır.
Çağatayca ürünlerin büyük bir kısmı arap, çok azı da uygur abecesiyle yazılmıştır.

Batı türkçesinden ayrılan başlıca özellikleri şunlardır:

Sesbilgisi

• Ünlü değişmeleri:

1 e > (Genellikle sözcük başında ve ilk hecede görülür): kel- > kil- (=-gelmek), sev->siv-. bedük>biyik (=büyük), ne>ni vb.

2 a>o, e>ö (ikinci hecedeki u,ü etkisiyle acun>ocun (=dünya), çeküç>çöküç
(=çekiç), esrük>ösrük (=esrik, sarhoş) vb.

3 i>ü: inçü>ünçü (=inci), tilkü > tülkü (=tilki) vb. Ünsüz değişmeleri: 1. -p->-l-;-b->-v- (sözcük ortasında): toprak>tofrak, yapurgak>yafurgak (=yaprak); seb->siv- (=sevmek). Eski çağataycada "toprak, yaprak" biçimleri de kullanılmıştır. 2. k>h: yakşı>yahşı (=yakışıklı, güzel), okşa->ohşa- (=benze-mek), uyku>uyhu vb. 3. t->d- (sözcük başında 've birkaç örnekte görülür): takı>dağı (=dahi), ti->di- (=demek), turur>durur (=-dır).

4 k,k ünsüzleri korunmuştur: köz (göz), kör- (görmek), kit -(gitmek), kök (gök), köngül (gönül) vb.

5 Sözcük sonu -g ve -ğ'ları korunmuştur; kuduğ (kuyu), uluğ (ulu), kamuğ (kamu), arığ (arı, temiz), türlüg (türlü), ölüg (ölü) vb.
6 Adıl n'leri genellikle düşer: ortası-dın (ortasından), bular (bunlar), arasıda (arasında), alarga (onlara) vb.

7 ikizleşme: k, t ünsüzleri kimi sözcüklerde ikizleşir: iki > ıkki, yiti > yittı ( = yedi), teke > tekke ( = teke), sakız > sakkız vb.


Çağatayca - Ünlü uyumu
Çağatayca - Ünsüz benzeşmesi
Çağatayca - iyelik ekleri


» Nüve Forum » kütüphane » Kültür » Diller » Dil Aileleri » Altay Dil Ailesi