Kürtçe, Hint-Avrupa dil ailesinin Hint-İrani kolunun kuzey-batı İrani grubuna dahil dil. Dünyada tahminen 14-28 milyon insan tarafından konuşulur. Kürtçenin önemli özelliklerinden biri, hemen her cümlede "gerçek özne"nin yer almasıdır.

Sınıflandırma

Hint-Avrupa dil ailesi

Hint–İran dilleri

İran dilleri

Batı-İran dilleri

Kuzey-Batı İran dilleri

Kürtçe-merkez-iran dilleri

Kürt dilleri

Kelhuri

Kurmanci

Sorani




Lehçeler

Kürtlerin konuştukları lehçeler söyle sıralanabilir: Kurmanci, Kelhuri ve Sorani. Soranî lehçesi, daha çok Irak ve İran'da konuşulur. Klehuri lehçesi İranının batısında yaygindir. Kurmancî lehçesi ise dünyanın birçok ülkesinde konuşulur ve eğitimde esas alınabilecek bir lehçedir.

Kurmanci (Kuzey Kürtçe)

Kurmanci (Merkez Kürtçe, Kurdmanci) en yaygın kürt lehçesidir. 8-10 Milyon kişiden Türkiyede, Süriyede, Irakda, İranda, Ermenistan, konuşulmaktadır. 1930lu yıllardan itibaren Kurmanci kürt-latin alfabesi ile yazılıyor ve şu anda dil genişletme sürecini yaşıyor.
Cizredeki Botani şivesini standard lehçe etmeye çabalar vardır. Bu şive Kamuran Bedirxandan 1920de kürt grameri üzeri kitabı için temel olarak alınmışdi. Arapça kökenli sözcükleri obir şivelerin ve lehcelerin öz kürtce varyanteleriyle değistirmeye de gayret ediliyor.

Kurmancinin şiveleri:

• Sanjari, Judikani; Urfi, Botani, Bayazidi, Hakkari, Koceri, Jezire; Aqrah, Dahuk, Amadiyah, Zakhu, Surchi; Qochani, Erzurumi, Birjandi, Alburzi; Herki, Shikaki

Sorani (Orta Kürtçe)

Soraninin yazımı için çoğunlukla Arap-Fars alfabesi kulanılır, son zamanlarda Kürtçe Latin alfabesine geçme teşebbüsleri de olmuştur. Bu lehçede yazılı kaynak nispeten çoktur.
Soraninin dağılımı Süleymaniye'ye kadar uzanan Kürt Baban hanedanlığınla bağlıdır. Bu şehirin ticari gücü Soraninin yaygınlaşmasını sağlamışdır, böylece Kelhuri ve Havrami konuşanların sayısı azalmışdır.
Bugün Sorani, Kurmanci için saf sözcük türetme kökeni olarak görülüyor.

Şiveler:

• Erbili, Pişdari, Kerküki, Hanakini, Kuşnavi, Mukri, Süleymani, Bingirdi, Garrusi, Ardalani, Sanandaji, Varmava, Garmiyani, Cafi, Yahudi Kürtçesi.

Kelhuri (Guney Kürtçe)

Kurmanci ve Sorani ile birlikte Kelhuri jenetik kürt dil grubunu oluşturuyor. Kelhuri İranının batısında konuşulur. Kelhuriyi konuşanlar genelde Sia Kürtlerdir.

Şiveler:

• Kermanshahi, Feyli, Luri

Zazaki

Zazaki ; doğu Anadolu'da Dersim,Bingöl ve Elazığ çevresinde konuşulur. Ancak Zazaki'nin Kürtçe'nin bir lehçesimi yoksa kendi başına bir dil olup olmadığı siyasi bir nitelik kazanmamışır.

Şiveler:

• Kırmanciki, Dimiliki, Kırdki

Alfabeler

Mevcut yazılı kanıtlar, Kürtlerin geçmiş tarihlerinde birçok alfabe kullandıklarına tanıklık etmektedir. Buna rağmen Kürtlerin ilkin hangi alfabeyi kullandıkları henüz kanıtlanabilmiş değildir

Latin-Kürtçe Alfabesi

Latin harflerini temel alan Kürtçe alfabe 31 harften oluşur.

• A B C Ç D E Ê F G H I Î J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z
• a b c ç d e ê f g h i î j k l m n o p q r s ş t u û v w x y z

Bu alfabece karşılanan 31 sesten 8'i ünlü, 23'ü de ünsüzdür. Ünlüler a, e, ê, i, î, o, u, û'dir.

Karşılaştırma

Kurmanci-LatinKirilSorani Arap-Fars-Alfabesi
A aA aئا ـا ا
B bБ бب ـبـ ـب بـ
C cЩ щ ج ـج ـجـ جـ
Ç çЧ чچ ـچ ـچـ چـ
D dД дد ــد
E eӘ әە ـه ئە
Ê êE eێ ـێ ـێـ ێـ ئێـ
F fФ фف ـف ـفـ فـ
G gГ гگ ـگ ـگـ گــ
H hh hهـ ـهـ
I iЪ ъYokÎ î
И иى ئى ـيـ يـ
J jЖ жژ ـژ
K kК кک ـک ـکـ کــ
L lЛ лل ـل ـلـ لــYok
Yokڵ ـڵ ـڵـ ڵــ
M mM мم ـم ـمـ مــ
N nH нن ـن ـنـ نــ
O oO oۆ ـۆ ئۆ
P pП пپ ـپ ـپـ پــ
Q qQ qق ـق ـقـ قــ
R rP pر ـر
S sC cس ـس ـسـ ســ
Ş şШ шش ـش ـشـ شــ
T tT тت ـت ـتـ تــ
U uÖ öو ـو ئو
Û ûY yوو ـوو
V vB вڤ ـڤ ـڤـ ڤـ
W wW wو ـو
X xX xخ ـخ ـخـ خـ
Y yЙ йى ئى ـيـ يـ
Z zЗ зز ـز

Fonetik

Kürtçenin seslendirmesi yazılımla çoğu zaman aynı olan 31 harfinden, sekiz tane ülü vardır (a e ê i î o u û) ve 23 ünsüz (b c ç d f g h j k l m n p q r s ş t v w x y z).
Küçük harfler: a b c ç d e ê f g h i î j k l m n o p q r s ş t u û v w x y z
Büyük harfler: A B C Ç D E Ê F G H I Î J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z Bunun yanında "Xw" digrafıda vardır.


Dilbilgisi


Hint-Avrupa Dil Ailesinin İrani grubunda Kürtçe, Farsça ve Paştu gibi diller bulunur. Bu diller genel olarak aynı kökten doğmuştur ve zamanla ayrı gramer kurallarına sahip birer dil olmuşlardır. Örneğin Kürtçede bulununan "erillik-dişillik" Farsçada yoktur. Örnek olarak "Ap (Amca)" ve "met (hala)" kelimelerini ele alalım. Bu isimler akraba ismi olduğu için ve isimleri alan kişilerin de cinsiyeti belli olduğu için, cinsiyet belirten ek, rahat ve kolay bir şekilde gelir. Dişillik eki "a"dır, erillik eki de "ê"dir.

• Apê min - Benim amcam
• Meta min - Benim halam

Akraba isimlerinin dışında, varlık ve kavram isimlerine de gelen ekler bu kurala uyar. Varlık ve kavramlar, Kürtlerin yaşayışına, edindikleri deneyimlere bağlantılı olarak varlıklara bakış açısına göre şekillenir. Buna bağlı olarak bazı varlık ve kavramlar, birtakım özelliklerine göre eril yani erkek olur, bazıları da dişil yani kadın olur. 2 örnek verelim. Poz (burun) ve mal (ev) isimlerini ele alırsak, burun Kürtçe'de erildir yani erkektir, buna bağlı olarak gelen ek "ê" olur. Ev kelimesi de dişildir yani kadındır, buna bağlı olarak gelen ek "a" olur.

• Pozê min - Benim burnum
• Mala min - Benim evim

Bir kişi Kürtçede “arkadaşım” dediği zaman; dişil veya eril olduğu hemen belli olur. Arkadaş kelimesi "heval"dır.
Hevalê min (benim erkek arkadaşım)
Hevala min (benim bayan arkadaşım)

Kürt dilinin mantığı

Kürt dili, öncelikle toprağa bağlı bir Doğu dilidir. Dünyadaki birçok dilde, ilk kelimelerin nasıl oluştuğunu sorgulamak belki zordur; ama birkaç kelimenin yan yana gelerek oluşturduğu kelimeler hakkında görüş belirtilebilir. Kürtler, yaşayış özelliklerine göre gördükleri varlık ve kavramlara isim verirler. Bu bölümde, 3 kelimeyle, az da olsa, bu dilin mantığı hakkında bilgi vereceğim.
1) "xwêdan" (ter) : "xwê" , Kürtçede "tuz" demektir. "dan" ise "vermek, çıkarmak" anlamına gelir. Yani "tuz" ismi ve "vermek, çıkarmak" fiili yan yana gelerek xwêdan (ter) kelimesini oluşturur. Kişi terlerken vücuttan dışarıya tuz çıkar.
2) "kêrguh" (tavşan) : "kêr", Kürtçede "bıçak" demektir. "guh" ise "kulak" anlamına gelir. Burada kelime oluşurken verilen anlam, bıçağın sivriliğine göredir. Tavşan, kulakları sivrice olan bir hayvandır. Tavşanın kulağının sivri olma özelliğine bakılır ve isim ona göre şekillenir.
3) "xalxalok" (uğur böceği) : "xal", Kürtçede "nokta, ben" demektir. "ok" ise "ik" gibi bir ektir. Bu ekler, geldikleri kelimelere "sevecenlik ve küçültme" anlamı yüklerler.Uğur böceğinin sırtında noktalar vardır. Yani birden fazla nokta vardır.Bu kelimede de, gördüğümüz gibi, "xal" kelimesi iki defa tekrar edilmiştir. Sona gelen "ok" eki de, kelimeye sevecenlik ve küçültme katmıştır.



Kişi zamirleri

İrani dillerde kişi zamirlerinin bazı zamanlarda sözcük olarak birbirine benzemelerine rağmen gramer yardımınla ne kastedildiği anlaşılır.

İzafe

Çoğu irani dillerdeki gibi kürtçede sahiplik şekli bi izafe ek sistemi yardımınla kuruluyur.
Şimdiki zaman

Şimdiki zaman kürtçede "di / de" öneğinle (Türkçedeki "iyor" gibi) ve sonunda "im / em" soneğinle kuruluyor. Güney kürtçede ağız dilinde bu önek kaybolmuşdur, bu merkez ve kuzey kürtçenin bazi şivelerinde de mevcutdur.
"Gitmek" örneği, burda fiil kökü -ç- dir:


Buyrum zamanı


Kürtçede buyrum zamanı yalnızca "bi-" örneğinde bulunur. En başta bi- öneki gelir, sonra fiil kökü ve bir "e" soneki gelir.

• Here! - Git!
• Were! - Gel!

Gelecek zaman

Gelecek zamanda di-nin yerine bir bi- geliyor. Zamirden sonrada bir "-ê" yada "dê" ekleniyor.

Örnek:

• Gideceğim - Ezê biçim
• Gidecek - Ew dê biçe

Erjatif


Kuzey Kürtçe erjaktif sistemine sayip olan az sayıda dilden biridir. Bu da şu anlamına gelir: Geçmiş zamanda bir fiile "birşey" lafı koyulabiliyorsa, o fiildeki zamirler ters olur. "Görmek" fiilinde zamirler ters haline dönüştü, yani "ben" anlamı için "bana, beni" denilmeli, "seni" anlamı için ise "sen".

• "Açmak" fiilinde de aynı durum söz konusudur. Yani geçişlidir, nesne alabilir.
• "Gitmek" fiilinde ise her şey normal kuruldu. Çünkü "birşey gidemiyorsun", ama "birşeyi görebiliyor" ya da "birşeyi açabiliyor"sun.

Kelime Dağarcığı

• Kürtçede hayvanın yaşına göre farklı adlar verilebilir:

Erkek kuzuların isimleri Kürtçe'de 4 yaşına kadar 4 kez değişiyor. Birinci yıl "berx", ikinci yıl "kavir", üçüncü yıl "hogeç", dördüncü yıl "maz" olur. Koc ismi "Maz" ve "Mazman" şeklinde değişir. Türkçede : 1.yıl "kuzu", 2. yıl "toklu", 3.yıl "şişek", 4.yıl "öveç" ve sonrasında "koç"tur. Araplarda deve yavrusunun 7 değişik isimle adlandırılması ve Eskimolarda yirminin üzerinde kar yağışı şekli isimlendirilmesi gibi. Hatta Kürtçede süpürgenin yirminin üzerinde adı vardır. Bazi örnekler; gêzik, gêzî, havlêk, kinoşe, melkes, sivnik, sizik.

• Bazı dillerde "sürü" (çoğul anlamda) herhangi bir ismin önünde kullanılabilirken Kürtçe her cümleye değişik kelimeler kullanılıyor.

“Bir sürü kuş uçtu, bir sürü koyun otluyor, bir sürü kurt gördüm, bir sürü at geçti, bir sürü adam geçti.” Kürtçe'de bunların hepsi farklı ifade edilir: “Refê teyran, keriye pez, garrana dewar, exiriyê hespan, peranî yan jî zurbê guran, qeflê meriyan."

'Min kerî merî dît' ya da 'Min naxire merî dît” denilmez.

• Kürtçe'de bir şeye küçüklük anlamı yüklenmek istendiği zaman kelimelerin sonuna –ik eki getirilir.

Örnekler: Şiv “Sopa”, Şivik “Küçük sopa” demek. Law “Oğul”, Lawik “Küçük oğlan” demek. Bu kelime Türkçeye hakaret unsuru olarak geçmiştir.

• Kürtçede bir şeye “dahalık” anlamı yüklenmek istendiği zaman kelimelerin sonuna –tir eki getirilir. Örnek: Mezin “Büyük”, Mezintir “Daha büyük” demek.

Kaynak: wikipedia



» Nüve Forum » kütüphane » Kültür » Diller » Dil Aileleri » Hint-Avrupa dil ailesi » Anadolu Dilleri