Çağatay edebiyatı ;
XV. yy.'da Ali Şir Nevai ile Orta Asya şairlerinin temsil ettikleri edebiyattır.

Bu edebiyat XVI. yy. sonlarına kadar klasik dönemini yaşadı. XVII. yy.'dan, XX. yy.'a kadar duraklama ve gerileme dönemini sürdürdü. Yerini yeni Özbek edebiyatına bıraktı: Ali Şir Nevai'nin "Türki gûy" ("Türkçe söyleyen" diye andığı Haydar Harizmi" nin (Haydar Tilbe) Mahzen ül-esrar'ı Çağatay edebiyatının ilk ürünlerindendir.
Onunla iki yüzyıl kadar süren hazırlık dönemi tamamlandı. Nevai'nin başlattığı klasik dönem öncesinde Sekkâki (öl. 1472) Divan'ında sevgilisinin güzelliği ve kayıtsızlığı, kendisinin umutsuz aşkı gibi iran şiirinin geleneksel konularını işlerken türk haik edebiyatının anlatım özelliklerinden ve haik dilinden yararlandı.
Divan'ı kadar Gül ü nevruz mesnevisiyle de tanınan Lutfi, gerçek başarısını gazellerinde gösterdi: ancak tuyuğlar da yazdı. Yusuf Emiri, Divan'ından başka Dihname ve Beng ü çağır mesnevilerinin de sahibiydi. Yesevi dervişlerinden Atayi'nin şiirleri bu dönemde Orta Asya Türkleri arasında yaygın olarak okunuyordu.

etafetname adlı mesnevisiyle tanınan Hocendi, Taaşşukname adlı yapıtıyla tanınan Seyit Ahmet Mirza, yalın bir dil ve doğal bir söyleşiyle âşıkane gazeller yazan Gedayi, Ok ve yay adlı mesnevisiyle ün kazanan Yakıni dönemin önde gelen yazarlarıdır.

Klasik çağatay edebiyatı XV. yy.'ın ikinci yarısında. Timurlu sarayı çevresinde gelişti. Hüseyin Baykaranın yönetimde bulunduğu yıllarda (1469-1506) başkent Herat, gelişmiş bir kültür merkezi oldu.
Bu merkezin Horasan, Mavera-ünnehir, iran, Irak ve Anadolu ile sürekli ilişkisi vardı. Çağataycanın yanı sıra farsçayla da ürün veren çağatay şairleri, bu merkezlerdeki edebiyat olaylarını yakından izliyor ve inceliyorlardı. Aynı dönemde, bazı osmanlı şairlerinin de çağatay dilinde şiirler yazdıkları, çağatay şairlerine nazireler kaleme aldıkları görülür.

Bu dönemin en büyük temsilcisi Ali Şir Nevai'dir (1441-1501).
Nevai hemen her konuda, her türde, her biçimde zengin ve değerli ürünler verdi; yeteneğiyle hem kendi döneminin, hem de çağatay edebiyatının önderi ve aşılmaz bir sanatçısı oldu.
Çocukluk, gençlik, olgunluk ve yaşlılık dönemlerinin türkçe şiirlerini dört ayrı divanda topladı:

Garaib üs-sıgar, Nevadir üşşebap, Bedayi ül-vasat, Fevaid ül -kibar. Bir de farsça Divan'ı vardır. Nevai, hamse türünün türk edebiyatında ilk örneğini de verdi: Hayret ûl-ebrar, Ferhat û Şirin, Leylî vû Mecnun, Seb 'a-i seyyare, Sedd-i İskender!. Türk edebiyatında ilk tezkire örneği olan mecalis ün-nefais'te (1491) XV. yy. çağatay ve iran şairleri konusunda önemli bilgiler verdi. Sayısı 29'u bulan yapıtları içinde en önemlilerden biri de, türkçenin farsçadan çok daha zengin ve üstün bir dil olduğunu göstermek amacıyla yazdığı Muhakemet ül-lugateyn adlı yapıtıdır (1498).

Sanatı, sanatçıyı seven, koruyan bir devlet adamı olan Sultan Hüseyin Baykara, Hüseynî mahlasıyla yazdığı şiirlerini küçük bir Divan'da topladı. Hüseyin Baykara'nın 1506'da ölümünden sonra, Horasan'ı ele geçiren Özbekler döneminde, Herat eski önemini yitirdi.

Çağatay edebiyatı. Şeybanlılar'ın egemenliği altındaki Buhara ve Semerkand gibi kültür merkezlerinde gelişti. Sultan Muhammet Şeybani (1451 -1510) gerek aruzla, gerekse heceyle yazdığı şiirlerini bir Divan'da topladı. Kardeşi Ubeydullah Han da Kul Ubeydi adıyla, Ahmet Yesevi'nin "hikmefleri tarzında ürünler verdi. Muhammet Salih, Şeybani Han'ın savaşlardaki başarılarını Şeybaniname adlı mesnevisinde anlattı. Muhammet Salih'in oğlu Mirza Uluğ farsça ve Çağatayca şiirler yazdı.

Başlangıcından beri saray çevrelerinde gelişen çağatay edebiyatı, Özbek saraylarında toplanan şairlerin yapıtlarıyla yaşatıldı. Kaşgar hanı Ahmet Han'ın oğlu Sait Han (öl. 1533) ve onun oğlu Raşit Han, bu çevrede yetişen çağatay şairlerindendir. Bu şairlerin en önemlisiyse, Cihannüma yazan Haydar Mirza'dır.
Babür Şah'ın (1483-1530) imparatorluğu zamanında Kuzey Hindistan'da kültür dili olarak önem kazanan Çağatayca, farsçanın yanı sıra resmi dil olarak kullanılmaya başlandı. Çağatay edebiyatı bu dönemde de saray çevresinde toplanan bilim ve sanat adamlarınca sürdürüldü.

Ali Şir Nevai'den sonra çağatay edebiyatının en büyük temsilcisi olan Babür Şah, lirik şiirlerinden başka Babürname adıyla bilinen Vekayiname'siyle bu edebiyatın en güzel düzyazı örneğini verdi. Oğulları Hümayun, Kâmran Mirza, ayrıca emir Hoca Kalan ile Bayram Han ve oğlu Abdürrahim Han çağatay edebiyatının klasik dönemindeki son temsilcilerindendir.
Çağatayca, XVII. yy. sonlarında kültür dili olarak etkinliğini sürdürmekle birlikte, bu dildeki edebiyat eski üstünlüğünü yitirdi. Bu dönemin önde gelen temsilcisi, Şeybanlı soyundan olan Ebülgazi Bahadır Han'dır (1603-1663). Çağataycanın en güzel örneklerinden sayılan Şecere-i türk yapıtında, XV. yy.'ın ikinci yarısından başlayarak Şeyban-Özbek hanlarının tarihini anlattı. Şecere-i terakime adlı tarihsel destansı bir yapıtı daha vardır.

XVIII. ve XIX. yy.'larda çağatay edebiyatı varlığını sürdürdüyse de, büyük sanatçılar yetişmedi. Geçmiş dönemlerin ürünlerine öykünen yapıtlar arasında sanat değeri yüksek ürünler yoktur.
Çağatay edebiyatı XX. yy.'da yerini Özbek edebiyatına bıraktı.



kaynak 2
4.cilt / s.2538