Ahmed Paşa'nın;

Gül yüzünde göreli zülf-i semen-sây göñül
Kuru sevdâda yeler bî-ser ü bî-pây göñül
Dimedüm mi sana dolaşma ana hây göñül
Vay gönül vay bu gönül vay gönül ey vây göñül

kıt'ası ile başlayan murabba'ı çok meşhurdur. Fatih de Ahmed Paşa'nın çok sevdiği bu manzumesine aşağıya ilk kıt'asını aldığımız muhammes şeklinde bir nazire yazmıştır.


Sevdüñ ol dilberi söz eslemedüñ vây göñül
Eyledüñ kendüzüñi âleme rüsvây göñül
Sana cevr eylemede kılmaz o pervây göñül
Cevre sabreyleyemezsin nideyin hây göñü


Necâtî, dile ve tekniğe hâkim bir şâirdir. Sade, samimî, külfetsiz, âşıkâne gazelleri gerçek değerini ortaya koyar. Türkçe mazmunları ve atasözlerini kullan-mak bakımından da devrinin en büyük şâiri sayılmıştır. Fuzulî'yi, Bâkî'yi ve hatta Nedîm'i etkilemiştir. Söyleyiş ve sanat kudreti bakımından kendisinden sonra gelen şâirlerden pek de geri kalmaz. Divan'ı vardır.

Çıkalı göklere âhum şereri döne döne
Yandı kandîl-i sipihrüñ ciğeri döne döne
Ayağı yer mi basar zülfüne ber-dâr olanuñ
Zevk u şevk ile virür cân u seri döne döne
*
Lâle-hadler yine gülşende neler etmediler
Servi yürütmediler goncayı söyletmediler
Taşradan geldi çemen mülkine bî-gâne diyü
Devr-i gül sohbetine lâleyi iletmediler

İstanbul'un ilk kadısı Hızır Bey'in oğlu olan Sinan Paşa, Fatih devrinin hem ilimde hem de edebiyatta yüksek şahsiyetlerinden biridir. Fatih, Sinan Paşa'yı ken-disine hoca tayin etmişti. Bir aralık bu değerli âlim ve şâirle arası açılan padişah, Sinan Paşa'yı azledip ardından hapsetmiştir. İstanbul âlimleri, kabahatsiz olan Si-nan Paşa serbest bırakılmazsa hep birlikte memleketi terk edip gideceklerini söyle-yince Fatih, Sinan Paşa'yı hapisten çıkarıp Sivrihisar kadılığına tayin etmiştir. Si-nan Paşa, 15. asır Türk nesrinin en güzel edebî eseri sayılan Tazarru-nâme isimli kitabından başka muhtelif ilmî eserler de yazmıştır.

Sinan Paşa gibi büyük bir âlimin öğrencisi, Kemal Paşazade gibi eşi az bu-lunur bir bilginin de hocası olan Tokatlı Molla Lutfî -nam-ı diğer ile Deli Lutfî- çok ilginç bir kişiliğe sahip olup bu devrin önemli isimleri arasında yer almaktadır. Devrinde kırıp geçirmediği, hicvetmediği adam neredeyse yoktur. Eleştirel bir ba-kış açısına sahiptir ve bu sayede üstün bir âlim olmuştur. Görüş ve düşüncelerini pervasızca herkese söylediği rivayet edilir. Ali Kuşçu ile matematik bahislerinde münakaşa edebilen tek Osmanlıdır. Fatih Sultan Mehmed, sohbetinden hoşlandığı arkadaşlarından biri olan Lutfî'yi Topkapı Sarayındaki hususî kütüphanesine me-mur olarak tayin etmiştir. Lutfî, hadis, mantık, belâgat gibi bilimlerle alâkalı eserler yazmıştır. Sinan Paşa gibi Lutfî de serbest düşünceli, geniş görüşlü, rind ve şâirdir. Kaynakların bildirdiğine göre, kütüphane memurluğu sırasında padişah onunla şakalaşmaktan hoşlanır, Molla Lutfî de padişahın sözlerine serbest eda ile cevaplar verirmiş. Fatih'in ölümünden sonra Fatih Medresesine müderris olan Lutfî, birgün dar kafalı hocaların teşvikiyle ve derste söylediği bir sözden dolayı Et Meydanında boynu vurularak öldürülmüştür.

Adnî mahlası ile şiirler yazan Mahmut Paşa, Osmanlı devletinin ilk veziri olup yumuşak huylu bir insandır. Devlet işlerini ve siyaseti iyi bilir. Ancak ne var ki dost bildiklerinin gadrine uğrayarak, âdetâ;

Rûyına hâil olan dîde-i hûn-âbımdır

Bana düşmanlık eden yine ahbâbımdır

beytinin işareti üzere 1474’te idam edilecektir.

Fatih devri şâirlerinden olup İran'da eğitim gören ve ünlü İran şâiri Molla Câmî'nin sınıf arkadaşı olduğu söylenen Melîhî, çağının üstat tanınmış şâirlerin-dendir. Ayrıca Cemâlî; Nişânî mahlasıyla şiirler yazan Karamanlı Nişancı Mehmed Paşa; genç yaşta ölmesine rağmen şöhretini duyuran Nizâmî, Sultan Cem'in kâtibi ve nişancısı Sirozlu Sa'dî, Bursalı Nakkaş Sâfî, Priştineli Mesîhî devrin şöhret ka-zanmış şâirleri arasındadır.

Bunlardan Karamanlı Nizâmî Konya'da doğmuştur. Babası çevresinde ün kazanmış müderrislerden Molla Veliyüddin'dir. Genç yaşta İran'a gitmiş, orada bilgisini artırmış ve Farsça’yı öğrenmiştir. Fatih'in çağrısı üzerine İstanbul'a gider-ken, genç yaşta iken, yolda hastalanıp ölmüştür. Nizâmî'nin gerçek kişiliği gazelle-rinde görülmektedir. Nazirelerinin büyük bölümü Ahmed Paşa'ya söylenmiştir. Divanındaki şiirlerin üçte biri nazirelerden oluşan Nizâmî bunlarda bir taklitçi du-rumunda kalmamış, sanat gücünü ortaya koyarak ustalığını kabul ettirmiştir. Nizâmî'nin gazellerine içlerinde Zâtî, Bâkî, Necâtî, Hayâlî, Cafer Çelebi, Sultan Cem gibilerinin de bulunduğu 78 şâir tarafından 176 adet nazire yazılmıştır.

15. yy.ın ikinci yarısında yaşayan ve 1512'de yoksulluk içerisinde ölen Mesîhî, usta bir hattat olarak da tanınır. Divan'ından başka Şehrengiz'i ve Gül-i Sad-berg adlı mensur bir eseri vardır.

Devrin mesnevî şâirlerinin en tanınmışlarından biri Hamdullah Hamdî'dir. Hacı Bayram-ı Velî'nin halifesi ünlü bilgin Ak Şemseddin'in oğludur. Anadolu sahasının hamse sahibi ilk şâiridir. Hamsesi, Leylâ vü Mecnun, Yusuf u Züleyhâ, Kıyafet-nâme, Mevlid ve Tuhfetü'l-Uşşâk adlı eserlerden meydana gelir. 1508'de ölmüştür.

Fatih devri Türk edebiyatının dikkati çeken bir başka yönü kadın şâirleri-dir. Zeynep Hatun ve Mihrî Hatun yüzyılın şöhret kazanmış iki kadın şâiridir. An-cak, kaynaklarda belirtildiğine göre, kendilerinden sonra 19. yy.'ın sonuna kadar yetişen bütün kadın divan şâirlerinde olduğu gibi bunlarda da kadınca duygular görülmez. Bunlar genellikle erkek şâirlerin duygu ve edalarıyla şiirlerini kaleme almışlardır. Tabiatıyla bu davranışlarında, yaşadıkları çağın değer ölçülerinin etkisi büyüktür.13 Ancak F. Babinger Mihrî Hatun ile Zeynep Hatun’u erkek çağdaşlarından üstün görür ve buna sebep olarak da bu iki şâirenin “üsluplarında Acem model-lerini kullanmamış, içlerinden geldiği gibi yazmış olmalarını” gösterir.14 Mihrî Hatun'un bir gazelinden üç beyti aşağıya alıyoruz:

Ben umardım ki seni yâr-ı vefâdâr olasın

Ne bileydim ki seni böyle cefâkâr olasın
*
Hele sen kâ'ide-i cevrde eksik komadın
Dostluk hakkı ise ancağ ola var olasın
*
Reh-i aşkında neler çekdüğüm ey dost benüm
Bilesin bir gün ola aşka giriftâr olasın

Tekke şiiri içinde ele alınması gereken Eşrefoğlu Rûmî, Rûşenî, Kemâl-i Ümmî gibi mutasavvıf şâirler burada ele alınmamıştır. Ancak dinî konuların, dinî mesnevilerin 15. yy.da rağbette olduğunu söylemek gerekir. Fatih devrinde yetişen âlim ve şâirler arasında tarihçileri de kaydetmek lâ-zımdır. Osmanoğulları saltanatına ait ilk tarihler


Fatih Sultan Mehmed zamanında yazılmaya başlanmıştır. Behiştî, Enverî, Oruç Bey bu devrin tanınmış tarihçilerin-dendir.

kaynaklar:

şkun: Şair Padişahlar, Kültür Bakanlığı Yayını, Ankara 2001. Ali Asgar Hikmet: Camî Hayatı ve Eserleri, Milli Eğitim Bakanlığı Yayını, İstan-bul 1991. Babinger, Franz : Fatih Sultan Mehmed ve Zamanı, (Çev. Dost Körpe) (4. baskı) Oğlak Yayınları, İstanbul 2002.

Cengiz, Halil Erdoğan: Divan Şiiri Antolojisi, Bilgi Yayınevi, İstanbul 1983. İsen, Mustafa: Sehî Bey Tezkiresi Heşt-Behişt, Akçağ Yayınları, Ankara 1998. Kınalı-zade Hasan Çelebi, Tezkiretü’ş-şuarâ (Yay. Dr. İbrahim Kutluk), 1. C., TTK, Ankara 1978. Pala, İskender: Şiirler, Şairler, Meclisler, Ötüken Neşriyat, İstanbul 1997. Sevengil, Refik Ahmed: Fatih Devrinde Alimler, Sanatkarlar ve Kültür Hayatı, Nebioğlu Yayınevi, İstanbul tarihsiz. Tulum, A. Mertol: Sinan Paşa Tazarru'nâme, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, Ankara 2001. Uzunçarşılı, Ord. Prof. Dr. İsmail: Osmanlı Tarihi, II. C., Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1983. Ünver, Ord. Prof. Dr. Süheyl : İlim ve Sanat Tarihimizde Fatih Sultan Mehmed, Türkler Ansiklopedisi, 11. C, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara 2002.