1. BİLİŞİM ERGONOMİSİ YAKLAŞIMLARI
Bilişim alanında yürütülen faaliyetlerin standardizasyonunda çalışmalar, insan-
bilgisayar etkileşiminin (IBE) uygulamadaki standartlarından faydalanmak suretiyle
gerçekleştirilmektedir. Standartların geliştirilmesi konusunda yapılan çalışmalar [1]
göstermektedir ki; standartların geliştirilmesi genellikle aşağıda belirtilmiş olan
sekiz aşamayı kapsamaktadır:
• Projenin hedeflerinin belirlenmesi
• Beklentilerin yönetimi
• Kullanılacak standartların seçimi
• Standartların projeye uyarlanması
• Uygunluk yaklaşımının belirlenmesi
• Ara yüz tasarımında uyumlandırılmış standartların uygulanması
• Ara yüz tasarımının uygunluğunun değerlendirilmesi
• Kullanılabilirliğin değerlendirilmesi

1.1. Bilişim Ergonomisi Standartlarının/Ana Hatlarının Belirlenmesinde
Durumsallık Yaklaşımı
Ana hatların belirlenmesinde çok çeşitli değerlendirmeler söz konusu iken, İnsan-
Bilgisayar Etkileşimi Standartları Komitesi amaçlanan ergonomik tasarımın temel
probleminin belli bir şablonu çok sayıdaki değişkenler setine uyarlanabilmesi
olduğunu belirtmiştir. En genel değişkenler: kullanıcı tipi, tamamlanan görev,
kullanılan sistem konfigürasyonu ve çalışma çevresidir [1].
Durumsallık yaklaşımı standartların (ISO 9241, HFES 200) uygulanabilir olup
olmadığının belirlenmesinde kullanılır. ISO 9241 ile sağlanmış olan bilişim
parçalarından bazılarını durumsallık ifadelerinden şu şekilde çıkarmıştır [1]:
• Kullanıcı Karakteristikleri: İlgisiz veya ara sıra erişim sağlayan kullanıcılar
formlara veri giriyorlarsa, görüntü üzerinde direktifler sağlanmalıdır.
• Görev Karakteristikleri: Eğer görev kullanıcı tarafından hata yönetimi
gerektiriyorsa, diyaloglar yardımıyla kullanıcının göreve devam edebilmesini
sağlayacak anlatım sağlanmalıdır.
• Sistem Karakteristikleri: Eğer sistem veya uygulama kiplere sahipse, kullanıcı
mevcut kipi ayırt edebilmelidir.Eğer verilen komutun yerine getirilme süresi
uzunsa, sistemin kullanıcısına gösterge sağlanmalıdır.
• Ara Yüz Tasarım Karakteristikleri: Opsiyonlar, sütunlar, seçenekler ve seçenekler
grubu halinde yerleştirilmiş arama zamanını en azlamak için bu seçenekler görsel
olarak bir diğerinden ayırt edilebilecek şekilde düzenlenmelidir

1.2. Yazılımlar İçin Problemler ve Standartlarda “Uygunluğa” Geleneksel
Bakış
Çoğu standart, özellikle donanım standartları, objektif olarak ölçülmüş veya bir
şekilde direk gözlemlenmiş özellikleri tanımlar. Bu çeşit standartlara uygunluk
ürünün veya aracın standartta belirtilmiş olan ölçütlere uygunluğunun sağlanılıp
sağlanılmadığı ile ifade edilir.
Maalesef, yazılımın kullanıcı ara yüzü standartları nüfuz alanında, neyin gerekli
neyin de istenilen olduğunun, ortaya konulması hususunda sıklıkla belirsizlik söz
konusudur. Standartların geliştirilmesinde oybirliği ile karar veren organizasyonlara
da itibar etmek önemlidir (örneğin, ISO ve ANSI)

1.3. Kullanıcı Ara Yüzünü Ana Hatları ile Uyumlandırmada Pragmatik
Yaklaşım
Durumsal yaklaşımın kullanımı ve değerlendirme araçları ile, ISO üzerine yapılan
geniş çalışma temel alınarak bilişim ergonomisi standartları uygunluğunun
belirlenmesi için iki aşamalı bir süreç geliştirilmiştir.
Bu sürecin ilk aşaması standart veya ana hatların “uygulanabilirliğinin”
belirlenmesidir ve ikinci aşama uygulama geliştiriciler tarafından
gereksinimlerin/önerilerin, yani “uyumun” yerine getirilip getirilmediğinin
değerlendirilmesidir. Şekil 1’de ISO 9241’de uygunluğun değerlendirilmesi, sürecin akış şeması verilmiştir.
Uygulanabilirlik, tasarımcının ara yüzün elemanlarını belirlediği dizayn aşamasının başlangıcında belirlenebileceği gibi,
sonradan tasarımcı ve değerlendiriciler tarafından dizaynın sezgisel değerlendirilmesi aşamasında da sağlanabilir.
Değerlendirme yapılırken en detaylı metodun kullanılmasında çok büyük bir fayda vardır.
Pragmatik yaklaşımın eğilimi standartların ana hatlarına uygunluğu belirlemede organizasyon zamanını ve harcanması gereken eforu minimize etmektir.

.4. ISO 9241 Bilişim Standardına Uyumlandırma Yaklaşımı
Bu yaklaşım kullanıcıların örnek prosedürleri ve diğer süreçleri standartlaştırmada
kullanabilmesini sağlayan iki aşamalı bir süreci içermektedir (Uygulanabilirlik ve
Bağlılık). Burada uyumluluk kavramı zorunluluk içerirken, bağlılık kavramı öneri
niteliği taşımaktadır.
Standartların kullanıcısına iki aşamalı süreç şunu önermektedir; önerilerin
uygulanabilir olduğunu belirlemek, sonra da uygulanabilir olarak kabul edilen
önerilerin karşılanıp karşılanmadığını belirlemektir. ISO 9241’in yazılım
komponentleri değerlendiriciler gibi tasarımcılar için de dizayn ve geliştirme
safhalarında kullanılabilen bir yaklaşım sunmaktadır. Buraya kadar bahsedilmiş olan
tüm yaklaşımlar ISO 9241’de nitelenmiş olan uyumluluk kriterini sağlamaya
yönelik tasarım ve geliştirme yaklaşımı sunmaktadır

2. BİLİŞİM ERGONOMİSİ STANDARTLARI
2.1. Bilişim Ergonomisi Standartlarının Oluşturulmasında Başlıca Kriterler
İnsan-bilgisayar etkileşimi standartlarını kullanarak ulaşılmak istenilen proje
hedeflerinin belirlenmesi ilk aşamayı oluşturmaktadır. P.Reed ve arkadaşları [1]
hedeflerin belirlenmesinde kullanılan bazı kriterleri şu şekilde belirtmişlerdir:
• Tanıdık görünüş ve his uyandıran tasarım: Bildik görünüş ve his uyandıran bir
tasarım sağlamak sureti ile kullanıcıların bir yazılımdaki becerilerini diğer
yazılıma transfer etmesini sağlamış olursunuz. Eğitim maliyeti en azlanmış olur.
• Tutarlılık: Standardizasyon pek çok alanda meydana gelebilir. Örnekler
uygulamanın çeşitli bileşenlerini içerir, birlikte kullanılacak uygulamalar, işletim
sistemi ve diğer kullanılan tüm yazılımlar. Daha geniş bir alanda standartlar
uygulanırsa daha fazla fayda sağlanır.
• İnsan faktörleri bulgularının kullanımı: Standartlar insan faktörleri bulgularının
ve kabul edilmiş uygulamaların sonuçlarından yaralanarak geliştirilebilir
• Kullanılabilirliğin değerlendirilmesi: Ürünün kullanılabilirliğini ölçmek için bir
temel standart sağlayın. İnsan bilgisayar etkileşim standardını karşılayan ürün
daha kullanışlı iken diğerlerinin tamamı eşit düzeyde olabilir.
• Gereksinimlere uyumlandırma: Satın alan kuruluşun istekleri doğrultusunda veya
kanun tarafından belirlenmiş bazı standartlara, yazılımın uygunluğu zorunlu
olabilir

2.2. Beklentilerin Yönetimi
İkinci aşama proje beklentilerinin yönetimidir, pek çok işletmede olduğu gibi
standartların neler yapabileceği konusunda fikirler çok karmaşıktır. Standartların
bazı genel sınırlandırmalarından haberdar olunmalıdır ve bu doğrultuda beklentiler
belirlenmelidir.
Kullanıcı ara yüzü bilgisi ve teknolojisi sürekli gelişmekte ve ilerlemektedir ve pek
tabi ki standartlar da gelişmektedir. Buna rağmen, bazı insan karakteristiklerine
dayalı ana hatlar aynı kalmaktadır, diğerleri ise yeni gelişime ayak uydurmak
durumundadır ve yeni araştırmalara ve geliştirilen tekniklere uygun olarak
geliştirilmelidir. Öyle durumlar vardır ki standartlar oluşmadan önce tasarımcı
gelişime yönelik çözüm yöntemleri oluşturmalıdır.
• Kullanıcının eğilimleri ve görevleri için tasarıma yardım maksatlı olmamakla
birlikte standartlar geniş bir perspektiften yol gösterirler.
• Standartlar, tam olarak kabul edilmiş ve durağan ana hatlar sağlar. Öncülük
etmek gibi bir hedefi yoktur.
• Uzun geliştirme süreçleri tasarımın tamamlanmasından önce bazı standartların
eskimesi ile sonuçlanabilir. İnsan bilgisayar etkileşimi standardı gelişiminde
yıllar harcamak alışageldik bir durum değildir.
• Oybirliği süreci iyi düşünülmüş ve çoğu grubun ortak kanıya vardığı standart
geliştirme sürecidir. Bununla birlikte, pek çok amaçlanan standartlar tartışmalıdır
ve elemine edilmiştir, opsiyonel hale getirilmiştir veya niteliklendirilmiştir.
• İnsan-bilgisayar etkileşimi standartları, platformlardan bağımsız tasarlanmıştır.
Platformdan bağımsız olması sayesinde, standartlara patentsiz kullanım ve daha
geniş uygulama alanı sağlanmıştır; ancak, ana hatlar daha geneldir ve yorumlama
güç olabilir.
• Dizayn durumları çeşitlidir ve verilen bir öneri her durum için optimal değildir.
Standardın uygulanması tasarımcının kararına bağlıdır.
Beklentiler üzerine P.Reed ve arkadaşlarının [1] belirttiği standartların genel
sınırlandırmaları göz önünde bulundurulmalı ve beklentiler bu kısıtlar çerçevesinde
şekillendirilmelidir

Devamı İçin Kaynak PDF

akademik » Mimarlık Fakültesi » Endüstri Ürünleri Tasarımı Bölümü

2.3. Kullanılacak Standartların Seçimi
Hangi standartların kullanımının gerekli olduğu ve bunların izlenip
izlenilmeyeceğine projenin gereksinimlerine bağlı olarak karar verilir. İlk olarak,
organizasyonel anlaşmalar veya daha spesifik ana hatlar veya yüksek dereceli
prensipler ile başlanılıp başlanılmayacağı belirlenmelidir.
Prensipler, yani kullanıcı ara yüzünün karşılaması gereken yüksek dereceli amaçları
belirlenmelidir. Ana hatlar amaçları yerine getirecek teknikleri ve kullanılabilirlik
karakteristiklerinin uygunluğunu gösterecek uygunlukta tanımlı olmalıdır (örneğin;
her önemli menü nesnesi için klavye kısa yoları tanımlamak). Standartlar bazen
prensipleri sağlar (örneğin; ISO 9241 Bölüm 10) ve genellikle ana hatları belirler.
İkincil olarak hangi tür standartların kullanılacağını belirleyin:
• Uluslararası (örneğin, ISO, ITU) standartlar dünya çapında uygulanabilir.
• Bölgesel (örneğin, CEN) standartlar belirli bölgelerde uygulanabilir özelliktedir.
• Ulusal standartlar (örneğin, ANSI, DIN, AFNOR, SIS, BSI, CSA) sadece belirli
bir ülkede uygulanabilirler.
• Askeri veya devlet yönetimi standartları (örneğin, DoD, MIL, NASA, ESA)
askeri veya kamu kuruluşlarındaki sistem ve ürünlere uygulanabilecek
özelliktedir.
• Platform (örneğin, Mac OS, CUA, Windows, Motif) stili verilmiş olan işletim
çevresinde çalışabilecek uygulamalar için geçerlidir.
• Bağımsız (örneğin, bağımsız yazarların veya şirkete özel kitaplar) standartlar
genel veya yazıldığı yere uygulanabilir olabilirler.
Bu değerlendirmelerin ışığı altında Şekil 2’de kullanıcıları içeren faktörler, görevleri
ve çevreleri ile donanım ve yazılım uygulamasında projenin ana hatlarının
biçimlendirilmesi ve seçilmesinin yönetimi verilmiştir
. KULLANICI ARAYÜZÜ TASARIMI3.1. Ara Yüz Estetiği
İnsana ait işlerde estetiğin rolü geniş ölçüde ispatlanmıştır [2]. Bilgisayar
sistemlerine yaklaşımımızda da bu ilişki söz konusudur. Bununla birlikte kullanıcı
ara yüzü tasarımı yapanlar arasında bazı estetik elemanlara önem verme eğilimi
vardır [3]. Bunun nedeni, tasarımcıların kullanılabilirliği yeniden ölçeklendi-
rebilecek olmalarıdır. Aslında, bizim taktirimizin ötesinde; kullanıcı ara yüzü
estetiği, sistem kullanılabilirliği ve kabul edilebilirliği açısından daha büyük önem
taşımaktadır. Estetiklik uygulamalarının kapsamı:
• Kabul edilebilirlik: Çalışmalar da göstermektedir ki, kullanıcı ara yüzü
algılanması ve kullanılabilirliği ile kullanıcılar arasında çok yüksek oranda ilişki
tespit edilmiştir [4].
• Öğrenilebilirlik: Toh [5] göstermiştir ki; estetik olarak güzel çıktıların,
öğrencilerin öğrenme konusundaki motivasyonu üzerinde doğrudan bir etkisi
vardır. Aspillage [6], iyi grafik tasarım ve çekici gösterimin bilgi transferine
katkısını bulmuştur. Szabo ve Kanuka [7], iyi tasarlanmış bir grafik sunumuyla
çalışılmış ders konularında, daha az zamanda daha etkili bir öğrenimin
sağlandığını tespit etmişlerdir. Heines [8], zayıf tasarlanmış bir bilgisayar
ekranının iletişimi engellediğini bulmuştur. Grabinger [9] çalışmasıyla, gerçek
ekranlarda
okunabilirlik ve
çalışılabilirliği değerlendirme açısından
organizasyon ve görsel ilginin önemli bir kriter olduğunu göstermiştir. Düz, basit,
dengesiz ve çıplak olan ekranlar algıda arzulanmazlar.
• Kavranılabilirlik: Tullis [10]; telefon hatları sisteminde bir anahtar gösterimin
yeniden tasarlanmasıyla, kullanıcıların görüntüleri yorumlamasındaki zamanın
40% azaldığını tespit etmiştir. Tullis [11]; kullanıcıların, havayollarındaki
gösterge panelleri aracılığı ile görsel bilgi eldesinde en kötü sistem tasarımından
en iyisine kıyasla kavranılabilirlik yönünden %128’lik bir fark tespit etmiştir.
• Üretkenlik: Keister ve Gallaway [12], bir dizi ekranın yeniden tasarlanması
sonrasında toplam işlem zamanı ve hata oranlarında %25 lik bir azalma tespit
etmişlerdir. Üretkenliği bu sayede arttırmak mümkün olmuştur.
Tullis [13], alfanumerik gösterimler için 4 metrik geliştirmiştir. Bunlar, genel
yoğunluk, lokal yoğunluk, gruplama ve çıktı yoğunluğudur. Streveler ve Wasserman
[14], alfanumerik ekranlara mekansal özelliklerinin ölçümlerinin değerlendirilmesi
için bir objektif ölçü önermişlerdir. Sears [15], kullanıcı işlerinde mekansal çıktıların
uyuşum içinde olup olmadığını değerlendirmek üzere görev bağımlı bir metrik
geliştirmiştir. Çıktı uyuşumsuzlukları metriği butonlar, kutular, ve listeleri
değerlendirir
3.2. Estetiklik Ölçütleri
Kullanıcı ara yüzü tasarımında gerekli kılavuz ve ekran tasarımları için estetiklik
ölçütleri spesifik ve geniş bir liste sunar [17]. Bu ve buna benzer çalışmalar [18] göz
önüne alındığında, grafik gösterimlere ilişkin aşağıda verilmiş olan 14 estetik ölçüt
D.C.L. Ngo, L.S. Teo ve J.G. Byrne [16] tarafından türetilmiştir. Bunlar denge,
eşitlik, simetri, ardışıklık, uyuşma, bütünlük, orantı, sadelik, yoğunluk, düzenlilik,
ekonomiklik, homojenlik, ritm ve düzen ve karmaşıklık.
• Denge: Denge resimdeki optik ağırlığın dağıtımı olarak tanımlanabilir. Optik
ağırlık, bazı objelerin diğerlerinden daha ağır algılanmasıyla ilgilidir. Denge
ekran elemanlarının sağ-sol ve yukarı-aşağı ağırlıklarının eşitlenmesiyle
sağlanabilir. Şekil 3. denge çalışmasının iyi ve kötü uyarlamalarını
göstermektedir. Şekil 3(a)’da ağırlığın kabaca yarısının ekranın bir tarafına ve
diğer yarısının öbür tarafına verilmesi ile dengelenmiş ekran gösterilmektedir.
Şekil 3(b) dengelenmemiş görsel çıktıyı göstermektedir (görünüm ağırlığın sağ
tarafına devrilecek gibi durmaktadır
• Eşitlik: Eşitlik asılı duran ekranın ara kesit merkezini durağanlaştırmaktır.
Ekranda eşitleme çıktının kendisinin merkezileştirilmesiyle başarılır. Çıktının
merkezi çerçeve ile uyuşur. Eşitleme görsel merkezleri ele alır, dengeleme ise
görsel ağırlıkları ele alır. Şekil 4. eşitleme çalışmasının iyi ve kötü uyarlamalarını
göstermektedir. Şekil 4(a)’da eşitleme genel görünümün kendisinin merkezileş-
tirilmesiyle başarılır. Şekil 4(b)’de tasarım çerçeve merkezinden bir şekilde daha
aşağıda bulunmaktadır.
• Simetri: Simetri eksensel eşleştirmedir; bir tarafta bulunan bir birimin merkez
doğrusuna göre simetriği diğer tarafta da bulunur. Bu kopyalama aynı zamanda
dengeleme de yaratır fakat, dengeleme bunu simetri olmadan başarır. Düşey
simetri düşey eksende eşitlenmiş denge ayarlarını kapsar, aynı zamanda yatay
simetri yatay eksende oluşur. Radyal simetri bir merkezde iki ya da daha fazla
eksenle kesişen eşit elementlerden oluşur. Şekil 5. simetri çalışmasında iyi ve
kötü uyarlamaları göstermektedir. Şekil 5(a) da ekran orta çizgisinde simetri
oluşturulacak şekilde elementler kopyalanır. Şekil 5(b) asimetrik tasarımı
göstermektedir