GİRİŞ
Akrepler karasal ekosistemin en önemli unsurlarından biridir (Polis ve ark. 1981, Benton 1992). Yangın gibi büyük tahribat yapan felaketler sonrasında bile hayatta kalabilen ve ortama uyum sağlayabilen ender hayvanlardandırlar (Smith ve Morton 1990). Böcek başta olmak üzere eklembacaklı populasyonlarmm dengede kalmasında büyük önem taşımakla beraber predatör olarak besin zincirinde en üstlerde yer alırlar.
Çalışmanın konusunu teşkil eden Mesobuthus gibbosus (Brullé)'un Türkiye'deki dağılışı kesin olamamakla beraber, Karadeniz ve Marmara Deniz'i kıyı kesimleri hariç, Anadolu Diyagonolü'nün batısında dağılış göstermektedir (Karataş ve Karataş 2003). Koç (2004), Manisa İl sınırları içinde çok sayıda lokaliteden M. gibbosus örneklemesi yaparak, bu türün Manisa'da geniş bir yayılış sahasına sahip olduğunu göstermiştir.
Birçok yabancı araştırıcı çukur tuzak yöntemini kullanarak akrep faunasını, populasyon dinamiğini, yoğunluğunu ve lokomotor aktivitelerini içeren çalışmalar yürütmüştür (Hadley ve Williams 1968, Fet 1980, Polis ve ark. 1981, Bradly ve Brody 1984, Smith ve Morton 1990, Benton 1992, Höfer ve ark. 1996, Stathi 1998). Türkiye'de akreplerle ilgili yapılan bilimsel çalışmalar biyocoğrafik, taksonomik ve faunistik çalışmalardan ibaret olup ekolojileri ile ilgili bilimsel çalışma mevcut değildir.
Bu çalışma ile tuzaklarla toplanan materyal değerlendirilerek yöredeki akrep türünün yüzey aktivitesi ve habitat tercihi gibi ekolojik konulara katkı sağlanması amaç edinilmiştir.

MATERYAL VE METOT
Çalışma, Manisa İli Turgutlu İlçesinin Dağmarmara yöresinde (Şekil 1), 2003 yılının Mayıs-Ekim ayları arasındaki altı aylık periyotta, değişik yükseltilere sahip çam (Pinus brutia Ten., 950 m), meşe (Quercus infectoria Olivier, 980 m), kestane (Castanea sativa Mili., 620 m), yanmış, orman (hakim bitki türleri: Polypodium vulgare L., Trifolium boccond Savi, Salvia fruücosa Mili., Anthemis tinctoria L., Rubia tinctomm L., Medkago xvaria Martyn ve Prımetta vulgaris L., 960 m) ve mera (880 m) olmak üzere beş farklı biyotoplarmda gerçekleştirilmiştir.
Çalışmanın yürütülmesi için her biyotopu temsil edecek şekilde yaklaşık 0,5 hektarlık alan seçilmiş ve bu alanda her 1000 m2'ye bir adet gelecek şekilde, sırayla(transekt) beşer adet çukur tuzak yerleştirilmiştir. Çalışmada kullanılan çukur tuzaklar için 250 mL'lik cam kavanozlardan faydalanılmış olup bu kavanozlar ağız kısmı toprağın üst seviyesiyle aynı hizada olacak şekilde toprak içine yerleştirilmiş ve 1:1 oranında etilen glikol ve su karışımı ile yarıya kadar doldurularak taş ve bitki parçalarıyla kamufle edilmiştir. Yerleştirilen tuzaklar ikişer haftalık aralıklarla düzenli olarak kontrol edilmiş ve tuzaklardan yakalanan materyal ayrıldıktan sonra eksilen sıvısı tamamlanmıştır. Materyal %70'lik alkol içinde etiketli kaplarda laboratuvara getirilmiştir. İncelenen akreplerin vücut ölçümleri Sissom ve ark. (1990); tamlanması, Kinzelbach (1975, 1982), Kovarık (1999) ve Gantenbein ve ark. (2000) esas alınarak yapılmıştır. Morfometrik ölçümler Mitutoyo marka, 0.02 mm duyarlılıktaki dijital kumpasla; morfolojik bulgular ve tarak organı diş sayımı Prior S2026 marka stereo mikroskop ile yapılmıştır. Bitki tayinleri Ege Üniversitesi Fen Fakültesi, Biyoloji Bölümü, Botanik Anabilimdalı, Botanik Bahçesi ve Herbaryum Araştırma ve Uygulama Merkezi'nde görev yapan Araş. Gör. Salih GUCEL tarafından yapılmıştır. Değerlendirilen akrep materyali Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi, Bitki Koruma Bölümü'nde bulunan LEMT'de (Lodos Entomoloji Müzesi, Türkiye) korunmaktadır.

BULGULAR
Üzerinde çalışılan akrep türü, Buthidae familyasına bağlı Mesobuthus gihbosus olup tanısı şu şekildedir:
Vücut sarımsı kahverengi; tarak organı beyazımsı krem renginde; telson açık sarımsı kahverengi; iğne kızıhmsı kahverengidir. Hareketli parmak 12, sabit parmak 11 eğik granül sırası taşır; IV kuyruk segmenti 10 karinalı; tarak organı diş sayısı dişilerde 19-23, erkeklerde 26-32 arasındadır; boyları 27,9 -71,05 mm arasındadır.
Yanmış orman biyotopu içlerinde geniş açıklık alanlar mevcuttur. Bu açıklık alanlarda karstik ve çabuk aşınabilen kayaçlarm yanı sıra toprağın kumlu toprak olması dikkati çekmektedir. Meşe biyotopunda çok az açıklık alanlar bulunmaktadır.
Beş biyotopdan sadece yanmış orman (N= 26) ve meşe (N= 1) biyotoplarmdan toplam 27 akrep örneklenmiştir. Tuzağa düşen 27 akrep, yanmış orman biyotopunda %96,3'ü ve meşe biyotopunda tuzaklanan örneklerin ise %3,7'sini oluşturmaktadır.
Tuzağa düşen akreplerin aylara göre dağılımları Şekil 2'de verilmiştir. Tuzaklarda, kurulduğu Mayıs ayından, kaldırıldığı ekim ayma kadar akrep örnekleri yakalanmıştır. Geçen 6 aylık süreçte tuzaklara düşen erkek birey sayısı dişilere oranla daha fazladır (Erkek/Dişi= 19/8). Tuzaklarda Haziran ayında hiç örnek yakalanmamış olup, en fazla yakalanma ağustos ayında gerçekleşmiştir (toplam %51,8).
Erkek ve dişi bireylerin aylara göre aktiftik durumları da incelenmiş olup, aralarında farklılıklar belirlenmiştir. Buna göre, dişilerin aktifliği erkeklere oranla daha erken başlamaktadır. Ağustos ayında her iki eşeyin de yüksek aktiviteye ulaştığı ve erkeklerin dişilere oranla bu ayda daha bol bulunduğu saptanmıştır.
Ayrıca yanmış orman biyotopunda gündüzleri yapılan aramalarda taş altlarında ve yanmış kütük altlarında da akreplere rastlanılmıştır.

TARTIŞMA VE SONUÇ
Tuzak kurulan biyotoplardan sadece yanmış orman ve yakınındaki meşe biyotopundaki tuzaklara akrep düşmesi; özellikle yanmış orman habitatmda akreplerin yaşamasına olanak verecek geniş açıklık alanlar mevcudiyeti, kayaç ve toprak yapılarının da uygun olması ile açıklanabilir. Ayrıca akreplerin gündüz saklanabileceği taş, kütük altları ve kaya çatlakları gibi yerler, beş biyotop içinde en uygunu yanmış orman biyotopunda bulunmaktadır. Yanmış orman biyotopunda yangından önceki baskın bitki türleri çam (P brutia), meşe (Q. infedoria) ve katran ardıcı (Juniperus oxycedrus L.)'dır. Yangın sonrası süksesyon gerçekleşmiş ve önce otsu bitkiler daha sonra çalı formu bitkiler yangın yerlerinde yıldan yıla çeşitlenmeye başlamış ve P vulgare, T. bocconei, S. fruticosa, A. tinctoria, R. tinctorum, M. xvaria ve P vulgaris bitki türleri hakim olmuştur ki bu bitkilerin aralarında büyük açıklıklar mevcuttur. Tuzaklama çam, meşe, kestane, yanmış orman ve mera biyotoplarının iç kısımlarında yapıldığından yanmış orman dışında kalan diğer biyotoplarda, biyotop içlerinde açıklık alan mevcut değildir. Yağmur (2005), söz konusu türün daha çok çam ve sedir ormanları arasında kalan açık arzilerde tespit edildiğini belirtmiştir. Bu bakımdan diğer biyotopların ekotonlarmda ve kenarlarında yer alan açıklık alanlarda bulunması mümkündür.
Diğer biyotoplarda kaya çatlakları, taş altları, kabuk altı gibi saklanabileceği yerlerin azlığı akreplerin buraları tercih etmesine engel teşkil etmiş olabilir. Gözlemlerimizde yanmış orman biyotopunun böcek ve arhroplar bakımından zengin olduğu tesbit edilmiştir. Akreplerin böcekleri dolayısıyla besinin en fazla bulunduğu biyotopu tercih etmesi mümkündür. Besine ulaşmanın kolaylığı akreplerin biyotop seçmesini mümkün kılmaktadır. Ayrıca çalışma yapılırken yanmış orman biyotopundaki bitkilerin çalı formunda olması ve arada kalan geniş bölgede çok fazla otsu bitki bulunması sebebiyle daha yüksek bir oranda çekirge bulunduğu gözlemlenmiştir.
Tuzaklama yapılan biyotoplardan, yanmış orman biyotopunda örneklerin %96,3'ünün yakalanması bir başka açıdan önem taşımaktadır. Şöyleki; akreplerin yaşadığı alanlar yangın gibi felaketlerle tahrip olsa bile akrepler karasal ekosisteme çok iyi uyum sağladıklarından bu alanlarda yine de hayatta kalabilmektedirler (Polis ve ark. 1981). Smith ve Morton (1990), özellikle kaya ve toprak çatlaklarının derinliklerine saklanan akreplerin yangın gibi felaketlerin sonrasında hayatta kalabildiklerini bildirmiştir. Ayrıca akrepler çok miktarda besin tüketip metabolizmalarını yavaşlatarak enerjilerini uzun süre koruyabilirler (Polis 1988). M. gibbosus'un besin verilmeden yedi ay yaşayabildiği saptanmıştır (Karataş 2000, Koç 2004). Bu özellikleri akreplerin yangın gibi felaketler sonrası neden hayatta kaldıklarını açıklayabilir.
Tuzağa düşen M. gibbosus türünün erkek birey sayıları, altı aylık tuzaklama periyodunda dişilere oranla daha fazladır (Erkek/Dişi= 19/8). Polis ve ark. (1998), birçok arthropod grubunun erkeklerinin kopulasyon aylarında dişilere oranla toprak üzerinde daha fazla aktiviteye sahip olduğunu ve bu yüzden çukur tuzak yöntemiyle erkek bireylerden daha fazla örnekleme yapıldığına dikkati çekmişlerdir. Erkeklerin, dişilerle karşılaşmak amacıyla hareketli olmaları onların dişilere oranla predatörlerle daha sık karşı karşıya kalmalarına neden olmaktadır.


devamı