Coğrafya öğretimi için stratejiler

Ayşe Dürdane Erduran · #21 10.05.08, 19:04

1 Sınıfınıza, aşağıdaki haritalara benzer, bir veya daha fazla hava durumu haritası gösterin. Öğrencilerinize TRT’de hava durumunu sunan spikerin hasta olduğunu ve kendilerinin onun yerini almaları gerektiğini söyleyin.

2 Öğrencilerinizden ikili gruplar oluşturmalarını ve gün içinde hava durumunun nasıl gerçekleştiği ve yarın nasıl olacağı tahminlerinin yazılı olduğu birer metin hazırlamalarını isteyin.

3 Gruplardaki her iki öğrenciye de, günlük gazetelerdeki hava durumu haritalarını kesip getirmelerini ve aynı metinleri bunlar için de hazırlamalarını isteyin.

Ayşe Dürdane Erduran · #22 10.05.08, 19:04

Örnek öğretim etkinliği 2: Burada, sınıfınızdaki her gruptaki öğrencilere, coğrafya dersinde temel harita becerilerinin öğretilmesi amacıyla hazırlanan bir ‘ beceri’ alıştırması yapmalarını istiyoruz. Öğrencilerinizin, dünyanın kendi ekseni etrafında bir tur dönüşünü bir günde tamamladığını ve dünyanın iki ucunun Kuzey ve Güney Kutupları olduğunu bildiklerini var sayıyoruz. Aynı şekilde, kutuplardan dünyayı iki parçaya bölen sanal bir çizgi olduğunu, ekvatordan kutuplara doğru uzanan dairesel yay parçalarının 90 derecelik enlemler oluşturduğunu ve enlem kelimesi hakkındaki diğer temel gerçekleri de bildiklerini varsayıyoruz. Yine aynı şekilde, boylamlarla ilgili benzeri gerçekleri de bildikleri varsayılmıştır. Öyleyse daha şimdiden haritalarla ilgili, size üzerine temel atma şansı verecek birtakım gerçekleri biliyorlar demektir.

Dersi öğretirken kullanacağınız ortak birtakım bilgiler, sınıfınızdaki tüm gruplara önceden verilecektir. Burada belirtilen her ifadeyi dikkatlice okuyun ve zihninizde oluşacak soruları yönetici öğretim elemanınıza danışın.

1 Dünyanın en iyi şekilde temsili küredir; aslında bu, mümkün olabilecek tek gerçek yaklaşımdır, çünkü kendisini, aynı şekilde gösteren bir anlatımdır - yuvarlaktır. Haritaların tümü, öyle veya böyle, dünyanın gerçek yüzey şekli hakkında yanıltıcı bilgi vermektedir.

2 Harita tasarımcılarının, gerçekten de büyük bir problemi vardır : dünyanın eğimli yüzeyini yatay düzlem üzerine, mümkün olan en az çarpıklıkla yansıtmayı nasıl başaracaklardır? Bu, onların hiçbir zaman üstesinden gelemeyecekleri bir problemdir, çünkü bunu yapmak mümkün değildir. Bu durumu, kendi kendinize bir portakalı soyup, kabuk parçalarını, yatay bir düzlem üzerine yerleştirmeye çalışırak deneyebilrsiniz. Parçaların yırtılacağı çok açıktır.

3 Öyleyse, harita tasarımcılarının, mümkün olabilecek en az çarpıklıklığı sağlamak için yapmak zorunda oldukları şey, gerçeğe olabildiğince yaklaşmaya çalışmak olacaktır. Tasarımcıların yansıtmalarının (yansıtma kelimesi, üç boyutlu küresel yer küresi modelini, düz bir kağıda aktarmanın bir yolu olarak verilmiştir) tamamı bazı hataları içerecektir. Fakat bazı yansıtımlar, bazı durumlar için diğerlerinden daha iyi olabilecektir.

4 Öyleyse şimdi de ileriki sayfalarda göreceğimiz bazı yansıtmalara bir göz atalım. Şekil 1, yer küresi üzerinde yer aldığını varsaydığımız enlem ve boylamların yerleştirilme şekillerinin sadece tekrar gözden geçirilmesi için verilmiştir. Grubunuz bu şemayı derse iyi bir başlangıç noktası olarak değerlendirebilir.

5 Şekil 2, harita tasarımı yapabilmenin bir yolunu göstermektedir; bu yolun adı görüntüsünden anlaşılacağı gibi ‘konik’ tir. Konik yansıtmanın altında yatan temel fikir, çok basit olarak bir koni oluşturulması ve bunun kürenin tepesine koyulmasıdır; daha sonra yarı küreyi koninin iç kısmına önce yansıtır, sonra keserek açarsınız ve bunu bir düzlem üzerine yayarsınız. Eğer ışıklandırılabilen bir küreniz varsa, konik yansıtmayı daha kolay gerçekleştirebilirsiniz Konik yansıtmalarla en çok nerelerde daha sağlıklı bir sonuç alınır? büyük bir ihtimalle öğrencileriniz bu sorunun yanıtını söyleyebilir.

6 Şekil 3, çok ünlü yansıtma yöntemlerinden birini göstermektedir. Merkatör yansıtması, denizciler ve dünya gezgincileri tarafından yıllarca kullanılmıştır. Silindirik bir yansıtmadır. Silindirik olarak adlandırılmasının nedeni, yer kürenin etrafına, katlanarak hazırlanan ve yer kürenin etrafında sadece ekvator çizgisi ile temas sağlayan bir silindirin üzerine meridyenler ve paralellerin yansıtılmasından kaynaklanmaktadır. Merkatör, kalıpsal yansıtma diye de adlandırılır, çunkü harita üzerinde gösterilen her küçük yöre, yer küresi üzerindeki şekillerin bir kalıbını oluşturur. Fakat haritaya bakarak da anlatabileceğiniz gibi, ekvatordan uzaklaştıkça çarpıklık gerçekten de giderek artmaktadır. Bu yüzden, yüksek enlemlerdeki düz alanlar (Greenland ve Kuzey Rusya, örneğin) olduklarından daha büyük görünmektedir. Merkatör niçin denizciler tarafından kullanınmıştır? Çünkü, bu haritaların üzerinde bütün pergel açılımları düz bir çizgi oluşturmaktadır. Bu da denizdeyken, harita üzerinde bir konumu işaretlemek için büyük kolaylıklar sağlar.

7 Bir sonraki yansıtma, Şekil 4 Lambert Azimut (Yıldız Açısı)’dır. Bu konik yansıtma, yerleri, gerçek boyutlarında gösterir. Elbette, bu karakteristik özelliği yer kürenin her bölümü için geçerli değidir. Niçin değildir? Şekillerin çarpıklığı haritanın sınır uçlarında daha belirgindir. Bu haritanın ortak kullanım sebebi nedir?

8 Robinson Yansıtmas - Şekil 5, kalıpsal ve eşit alan yansıtmalarının bazı avantajlarını birleştirmektedir: dünyanın tamamını, şekil ve boyut açısından kabul edilebilir bir yakınlıkta göstermektedir. Neden bunu yapabilecek niteliktedir?

9 Son yansıtma - Optimal Kalıpsal, Şekil 6 şekil ve boyut olarak belkide günümüzde var olan en iyi haritadır. Tahmin edebileceğiniz gibi, bu bilgisayar çağının bir ürünüdür ve bunu üretmek geliştirilmiş bir yazılım programını gerektirmektedir. Haritanın hemen altındaki tablo, bu yansıtmanın, alanların gerçek boyutlarına ne derece yaklaşıldığını göstermektedir.

10 Şekil 7, karton bir yüzün çeşitli değişik şekillerde yerleştirilmesiyle neler olduğunu göstermektedir. Bu yüzleri, öğrencilerinize uygulamalı bir çalışma yaptırmak için kullanın.

Şimdi dersi oluşturmaya başlamanın tam zamanıdır. İzleyeceğiniz adımlar şunlardır:

a Dersinizde kazandırmanız gereken temel kavramlar nelerdir?
b Oluşturduğunuz malzemelerden öğrencilerinizin öğrenebileceği çeşitli genellemeleri liste halinde yazın.
Daha sonra, tüm bu bilgileri, belirli bir öğrenci grubunuza aktarma şeklini açıklayın.

Ayşe Dürdane Erduran · #23 10.05.08, 19:10

7.2.3 Genellemeler oluşturmak için harita kullanımı

Bu dersin amacı, öğrencilerin fiziksel ve sosyal olaylar arasındaki ilişkiyi inceleyerek, yerleşim birimleri arasındaki genellemeleri oluşturabilmelerı için, onları eğitmenin yollarını araştırmaktır. Coğrafya konusunun işlenmesinin temel hedeflerinden bir tanesi de veri analizi yapmayı ve bunların ne anlam taşıdığı hakkında bir sonuca varmayı öğretmektir. Bu becerileri öğrencilerin kendi başına öğrenemeyeceklerinin farkına varmak çok önemlidir; mutlaka öğretilmelidir. Bu da sizin görevinizdir.

Bu ders yapılacak iki görevi içermektedir. Bunlardan ilkinde, yanlız başınıza çalışarak aşağıdaki soruları yanıtlamanız istenecektir. İkincisinde, genel coğrafya, seviye 1 kitabından, öğrencilere genelleme yapma becerilerini öğretecek bir ders hazırlayacaksınız.

Görev 1 Bir önceki sayfada, Amerika Birleşik Devletleri’nin fiziksel ve siyasi dağılımını gösteren, üç farklı harita yer almaktadır. Bu haritaları inceleyin ve sonra:

1 Florida, Texas ve Maine eyaletlerini bulunuz; her eyaletteki refah, nüfus dağılımı ve bölgeye düşen yağmur miktarlarını açıklayın. Diğer bir deyişle, bu üç özelliğin birbirleri ile olan ilişkisini gösteren genellemeler oluşturun.

Görev 2 Daha sonra dersinizi hazırlayın.

1 İşlenen konularla ilgili haritaları görüş için hazırlayıp, öğrencilerinizle bunlar üzerinde çalışın. Haritaları önce kendiniz çizdikten sonra sınıfa dağıtılmak üzere çoğaltabilir veya öğrencilerinize aktaracağınız bilgiler doğrultusunda, haritaların öğrenciler tarafından çizilmesini isteyebilirsiniz. Ya da elinizdeki malzemeyi, bir tepegöz yansıtıcısı yardımıyla öğrencilerinize aktarabilirsiniz.

2 Daha sonra öğrencilerinizden, bu üç özelliğin birbirleriyle olan ilişkisini anlatacak birçok ifade hazırlamalarını isteyin Dersi tamamlamak için, öğrencilere, öğrendiklerini, farklı bir diğer durum için kullanmaları talimatını verin. Örneğin, farklı olgular taşıyan veya farklı bir yerin haritalarını gösterip, sınıfa, bunların birbirleriyle olan ilişkisi hakkında fikirlerini sorunuz. Bu fikirleri sınıf ile eksiksiz tartıştığınızdan emin olun. Diğer durumlar için, öğrencilerin hangi farklı ilişki tiplerini tahmin ettiklerini sorun. Örneğin, toprağın yapısı ile yetiştirilen ürün arasında ne tip bir ilişki olmasını bekleyebilirler?

7.2.4 Veri analizi yapmak için harita kullanımı

Burada, haritaların çeşitli profesyonel insanlar tarafından işlerinin bir parçası olarak nasıl kullanıldığını anlatan, öğrencilerinize göstermek için kullanabileceğiniz gerçek hayattan alınmış bir örnek çalışma yer almaktadır. Olay, on dokuzuncu yüzyılın ortalarında, Londra-İngiltere’de tıp hekimliği yapan Dr. John Snow’u ele almaktadır.

1848 yılında Londra’nın her tarafına yayılan çok kötü bir kolera salgını, büyük ölçüde açlığa ve yüzlerce insanın ölmesine neden olmuştur. Tam olarak nasıl patlak verdiği ve nasıl yayıldığı halen gizliliğini korumaktadır, fakat Dr.Snow ‘ın bir kuramı vardı. O, kolera mikrobunun suya karıştığını ve insanların bu kirli suyu kullanmaları sonucunda yayıldığını düşünmekteydi.

Bu fikrini nasıl test edecekti? Tabii ki bilimsel olarak. İlk iş olarak, Londra’nın Soho kesiminde koleradan ölen her insanın ismini topladı ve bir harita üzerine her kurbanın yaşadığı evi nokta olarak işaretledi. Haritası üzerine ayrıca, Soho kesiminde kullanılan su pompalarının yerlerini tek tek işaretledi.

Haritanın tamamlanmasıyla birlikte, Dr. Snow haritaya bakınca, hazırladığı harita bir sonraki sayfada yer almaktadır çok ilginç bir dağılımı farketti. Broad caddesi üzerindeki pompa, haritadaki noktaların çok fazla yoğunlaştığı yerin merkezinde kalıyordu. Dr.Snow, bu pompa suyunun kirlendiği sonucuna vararak, yetkilileri pompanın kapatılması gerektiği konusunda yazılı olarak uyardı. Çok kısa bir süre içinde yeni kolera vakaları hemen hemen sıfır noktasına geriledi. İyi bir tıp hakiminin kuramı, kendi haritasının kullanımı ile kanıtlanmıştı.

Bu kısa örnek çalışmayı birçok farklı şekilde kullanmanız mümkündür. Öğrencileriniz noktalı haritaları daha önce geniş ölçüde kullanmamışsa, sınıfınızın yukarıda belirtilen örnek açıklamayı okumalarını ve sonra da bir harita üzerine, kendi gözlemlerini belirten noktalar yerleştirerek alıştırma yapmalarını isteyebilirsiniz. Öğrenciler, Dr.Snow’un haritasını kendi başlarına incelemeli; bir haritayı incelerken sorulması gereken üç sorunun neler olduğunu sormaları lazımdır. ( Harita ne hakkındadır? Harita bu konuda ne diyor? Harita ne anlama geliyor?)

Londra’nın Soho kesimindeki kolera ölümleri, 1848

Dr.Snow’un haritası üzerinde yapılan tartışmada, haritayı kullanacakların her zaman için, bir haritayı ilk kez ele aldıklarında, haritanın isim başlığını, ölçeğini ve hikayesini ayrıtılarıyla incelemeleri gerektiğini belirtin. Bu üç özellik, harita gözlemcisine, haritanın ne olduğu hakkında herşeyi anlatacaktır. Harita okumanın ikinci adımı, haritanın ne dediğini görmektir. Bu gerçekten de, konu maddesinin ya da gerçeklerinin harita üzerinde düzenlenmesinin en geçerli yoludur - bunlar hikayeyi anlatacak ve bir şeyin neden doğru olduğunu akla getirecektir. Üçüncü adım haritanın ne demek istediğini belirlemektir. Bu işlem,bir hipotez başlatmayı ve ardından bir test uygulamayı gerektirir. Örneğinde Snow, noktaların bir pompa etrafında yoğunlaşmasıyla, ölümlerin su ile ilişkili olduğu sonucunu tahmin etmiştır.

Öğrencilerinize coğrafya dersini işlerken, haritaları verimli şekilde kullanarak uygulamalı bir öğretim imkanı verecek, çok sayıda benzeri dersler oluşturmak mümkündür. Öğrencilerinizin, üç farklı harita sorusunu yanıtlamaya çalışarak, haritaların gizemini çözmekten zevk aldıklarını farkedeceksiniz.

7.2.5 Eşit - çizgi (izolin) haritaları

Öğrencilerin bilmesi gereken diğer bir harita çeşidi ise izolindir. ‘İso’, İngilizce’de eşit anlamına geldiği için, izolin haritanın eş değer noktaların birleştirildiği bir harita olduğunu kolaylıkla tahmin edebiliriz. Örneğin, yükseklik ve hava durumu haritalarının çoğu izolin haritalarıdır. Bu gibi haritalarda, çizgiler, deniz seviyesinden yüksekliğe veya aynı sıcaklığa sahip noktaların birleştirilmesi ile oluşturulur.

İzolin haritaları üzerinde her çeşit veri gösterilebilir. Bir sonraki sayfada, A.B.D’nin tamamında yüksek hava kirliliği potansiyelini gösteren bir izolin haritası yer almaktadır. Örneğin, 0 çizgisi boyunca uzanan yerlerde, bütün bir yıl boyunca hiçbir gün kayda değer bir hava kirliliğine rastlanmamıştır. Eğer, temiz havaya ilgi gösteren bir insansanız, 50 çizgisi boyunca uzanan yerleşim bölgeleri, herhalde sizin için yaşanacak en ideal yerler olmayacaktır.

Bu haritayı veya farklı bir bölgeye ait bir başkasını sınıfınızda kullanacak olsaydınız, hangi soruları yöneltirdiniz? Öğrencilerinizin bu haritayı inceledikten sonra ne gibi ilişkiler bulabileceklerini tahmin ediyorsunuz?

Aşağıda, Arap Yarımadası’nın yağış ve nüfus yoğunluğunu gösteren birkaç izolin haritasını bulacaksınız. Öğrencilerinizden, bu haritalar arasında var olan hangi ilişkileri bulmalarını isteyeceksiniz? Başka hangi diğer ilişkiler hakkında tahminler yürütmelerini isteyeceksiniz? Aynı şekilde, toprak kullanımı hakkında durum nasıl olacak? Öğrencileriniz, hipotezlerini sınamak için nerelere gidebilirler?

Aşağıda bir başka izolin harita yer almaktadır. Bu harita, yüksek nüfus yoğunluğunun iklim üzerine bir etkisi olduğunu belirtmenin bir şeklini göstermektedir. Bu harita, gerçekten de metropolitan bir şehir olan Londra’nın sıcaklık haritasıdır. Londra’nın merkezinin, kendisinden sadece 15-20 km uzaklıktaki yerleşim birimlerinden, altı derece daha sıcak olduğunu not edin. Öğrencileriniz için, bu harita hakkında hangi soruları hazırlarsınız

Ayşe Dürdane Erduran · #24 10.05.08, 19:11

7.2.6 Haber kaynaklarının coğrafyası

Öğrencilerinizin, güncel kaynaklardan veri toplamalarını ve analiz yapmalarını sağlayacak ilginç basit bir örnek burada yer almaktadır. Sınıfınızın yarısını ikili gruplar oluşturarak, aralıksız yayınlanan ardışık aynı haber dergilerini veya gazeteleri okumakla görevlendirin. Kullandıkları kaynakta adı geçen ülkeler için sürekli kayıt tutmalarını isteyin. Daha sonra, grafik kağıt kullanarak, ülkelerinin kaynaklarda geçen adlarının toplam sayısının alanlarına olan orantısını kurarak bir harita yapın. Sınıfınızın diğer yarısından da, televizyonda yayınlanan haber programlarını arka arkaya birkaç gün seyretmelerini, adı geçen ülkeler için sürekli kayıt tutmalarını ve buna göre haritayı çizmelerini isteyin. Bu etkinliği bir sınıfa uygulamadan önce, size ilerde yöneltilebilecek soruları rahatça yanıtlayabilmeniz için, önce kendinize uygulayın. Reklamları da sayacak mıyız? Hayır. Bir ülkenin, aynı hikaye içinde defalarca adı geçtiğini varsayalım; her seferinde saymaya devam mı edeceğiz? Hayır, Her hikaye için bir kez sayılacak. Çizilen bu haritaları sınıfta karşılaştırın. Öğrencilerinizin, haritaları analiz etmesine yardımcı olmak için, onlara hangi soruları yöneltirdiniz? Aşağıda, örnek olarak kullanabileceğiniz, Turkish Daily News gazetesinden bir hafta süreyle alınan birtakım verilere dayanılarak oluşturulmuş bir harita yer almaktadır.
7.3 Grafik kullanımının öğretilmesi

Grafikler değişik tipte verileri göstermek için geniş ölçüde kullanılır. Sosyal bilimlerdeki kullanımlarına ek olarak, gazetelerde, dergilerde, raporlarda ve resmi belgelerde yapılan işleri belirtmek için kullanılır. Grafik kullanımı çok yaygındır, çünkü içeriğinde kullanılan kelime sayısı çok azdır, farklı dillerde konuşan ve farklı kültüre sahip insanlar tarafından kolaylıkla anlaşılabilirler ve hepsinden önemlisi bilgileri net olarak aktarırlar.

Grafikleri okumak, hazırlamak ve yorumlamak önemli coğrafi becerilerdir.

Grafikler, çeşitli farklı tiplerde olabilirler. Her parçasının birbirleri ya da bütünü ile olan orantısını gösteren dairesel grafikler vardır. Sürekli değişimleri gösteren çizgi grafikler vardır. Ayrıca, farklı tipteki bilgileri aktarmakta en iyi gösterime sahip sütun grafikler de vardır. Öğrencilerin, tüm bu şekillerdeki grafikleri okumayı ve kullanmayı bilmeleri öğretilmelidir.

7.3.1 Çizgi, daire ve sütun grafikleri

Aşağıdaki örnek öğretim uygulamaları, hem size hem de öğrencilerinize, farklı tüm şekillerdeki grafiklerin okunması ve kullanılması hakkında biraz deneyim kazandıracaktır.

Örnek öğretim etkinliği 3 Bu ders, bir çizgi grafiğinin kavranmasına yönelik becerilerin oluşturulması için tasarlanmıştır. Aynı zamanda yorumlama becerilerini oluşturmak için de kullanılabilir.

Ayşe Dürdane Erduran · #25 10.05.08, 19:12

1 Öğrenciler, önceki grafiği inceledikten sonra, onlara aşağıdakilere benzer sorular sorun :

2 Bu grafikte hangi zaman aralığı ele alınmıştır?

3 1100 yılında dünya nüfusu ne kadardı?

4 1500 ile 1900 yılları arasında en büyük artış hangi yüzyılda olmuştur?

5 1300 ile 1400 yılları arasında nüfus belirgin bir düşüş eğilimi göstermiştir. Bu düşüşün ardındaki sebepler hakkında neler düşünebilirsiniz?

6 1800 yılından günümüze kadar olan zaman aralığındaki nüfus değişimi hakkında bir genelleme oluşturun.

7 Nüfustaki büyüme eğrisi, 2000 yılına karşılık gelecek şekilde uzatılırsa, 2000 yılı için yapılacak en iyi tahmin ne olabilir?

Örnek öğretim etkinliği 4 Bu ders, öğrencilerinize, dairesel grafiklerdeki malzemelerin anlaşılması yönünde bazı deneyimler kazandıracaktır.
Öğrencilere, bunlara benzer sorular sorun :

1 Daireye doğru yüzdelik parçasını yerleştirin.

2 Hangi yarı küre daha fazla petrol rezervine sahiptir, kuzey mi güney mi?

3 Bu grafikten ne gibi sonuçlar çıkarabilirsiniz?

Örnek öğretim etkinliği 5 Aşağıda, patates ve mısır üretimini gösteren iki sütun grafiği yer almaktadır. Öğrenciler, bu şekilde, verileri kavrayabilme ve yorumlayabilme becerilerini uygulayabilmek için bu grafikleri kullanabilirler. Öğrenciler, grafiği inceledikten sonra, onlara, aşağıdakilere benzer sorular sorun:
1 Her ürün için hangi ülkeler en fazla üretimi yapmışlardır?

2 Yıl içerisinde, Çin kaç metrik ton mısır yetiştirmiştir?

3 Çin ve ABD’nin yetiştirdiği toplam patates miktarı Polonya’nın üretiminden fazla mıdır?

4 Bu grafikler mısır ve patatesin hangi tür iklim şartları altında daha iyi yetiştirileceği hakkında neler anlatmaktadır?
Örnek öğretim etkinliği 6 Aşağıdaki grafikler, aynı şekil üzerinde iki farklı tip veriyi göstermektedir. Öğrenciler, grafiği inceledikten sonra, onlara, aşağıdakilere benzer sorular sorun:

1 Bu grafiklerde gösterilen iki farklı veri tipi nelerdir?

2 Singapur yılda ne kadar yağış almaktadır?

3 Her bir şehir için yağış ve sıcaklık dağılımlarını birer cümle ile açıklayın .
Örnek öğretim etkinliği 7 Bu uygulamalı çalışmada, öğrencilerden, tablodan alacakları birtakım verilerle grafik oluşturmaları ve grafiğin hangi ülkeye ait olduğu konusunda destekli tahminlerde bulunmaları istenmektedir.

Yağış miktarı(mm) Pirinç üretimi (milyon ton)
1960 1005 750 1 Her yıl için, yağış miktarını ve toplam
1962 892 500 üretimi gösteren bir çizgi grafiği
1964 1005 770 oluşturun. Her veri çeşidi için aynı
1966 505 635 ölçeği kullanınız, fakat her birini
1968 630 915 birbirinden farklı renklerde işaretleyin.
1970 885 1120 2 İki değişken arasında ne gibi bağlantılar
1972 505 1010 kurulabilir? Başka hangi etmenler ürün
1974 450 960 boyutunu etkileyebilir?
1976 750 1140 3 Tabloyu ve grafiğinizi inceleyiniz. Bu
ülke sizce ne tip bir iklime sahiptir? Böyle düşünmenize neden olanlar nedir ?
4 Sözü edilen ülke sizce neresidir? Böyle düşünmenize neden olan şeyler nelerdir?

7. 3. 2 Nüfusbilimsel (demografik) verilerin grafiksel gösterimi

Nüfus piramiti pek sık rastlanmayan tipte bir sütun grafiği şeklidir. Bu grafikte, merkezi sıfır noktasından yatay olarak her iki yöne de sütunlar uzanmaktadır. Grafik, ele alınan bir ülkede, her yaş grubundaki erkek ve kadın sayısını göstermektedir.
Bu grafiklerden hangisi, nüfusu hızla artan bir ülkeyi göstermektedir? Grafiklerden hangisi, nüfusu hızla azalan bir ülkeyi göstermektedir? Nüfusunun yapısal şekli bakımından bu ülkelerden her biri ne tip problemlerle yüz yüze kalabilirler? Bu iki grafikten her birinin hangi ülkeye ait olduğu konusunda mantıksal tahminlerde bulunun.

Ayşe Dürdane Erduran · #26 10.05.08, 19:13

7.4 Coğrafi kavramların ve genellemelerin öğretilmesi

İyi bir coğrafya öğretiminin önemli bir sonucu da bir yerin kişilik özelliklerinin anlaşılmasıdır. Bu anlayışı yerleştirmeyi başarmak için öğrenciler, coğrafi kavramları eksiksiz oluşturmak ve genelleme yapma becerisi kazanmak ve kavramların ilişki yolları hakkında sonuçlar çıkarmak zorundadır.

Kavramları ve genellemeleri öğretirken, tamamen yeni ve farklı bir şeyi öğrettiğimizi kesinlikle düşünmemeliyiz. Çocuklar büyürken de kavramları informal olarak edinirler. Mesela, bazı insan gruplarını kızlar, erkekler, yetişkin erkekler ve kadınlar diye katagorilere ayırmayı öğrenirler. Ayrıca genellemeler de yaparlar. Bazı insanların teyze, bazılarının amca olduğunu ve hepsinin birbirleriyle ve büyük ebeveynleri ile benzeri bir ilişkileri olduğunu öğrenirler.

Yakın ilişkilere dayanan öğrenim, konular çocuğun doğrudan deneyim edinmesine yakın olduğu sürece mükemmel bir öğrenme yoludur. Fakat konular karmaşık olmaya başladıkça, çocuklar öğrendiklerini denerken, bazı yanlışlar ve hatalı yorumlar yapmaya başlarlar. Örneğin, okyanus ile nehri birbirine karıştırabilir ya da (çocukken önceki insanların da yaptığı gibi) dünyanın, güneşin etrafında değil-güneşin, dünyanın etrafında döndüğü sonucuna varabilirler. Gördükleri şeylerin onları rahatlıkla yanıltabilmesi gerçeği, coğrafya öğretimi gereksinimi için iyi bir sebeptir. Öğrenciler, dünyada uygun bu şekilde işlev yapabilmek için doğru kavramlar ve sonuç çıkarma yeteneğine sahip olmalıdır.

Bu konu kapsamında, kavramların ve genellemelerin nasıl öğretilebileceği hususunda örnekler veriyoruz. Bu dersin başlarında (Ünite 3), coğrafya öğretimi için Kuzey Amerika’da hazırlanan bir şema vermiştik. Bu proje, coğrafyanın çeşitli dallarından ana öğrenimleri tanımlamış ve bunları gerekli öğeler diye adlandırılan altı grupta toplamıştır. Elemanlardan ikisini ele alarak, kavramları ve genellemeleri öğretmenin yollarını araştıracağız : Yerler ve yöreler, fiziksel özellikler

Öncelikle, kavram ve genelleme yapma yollarının nasıl öğrenildiği hakkında birtakım olgulardan söz edeceğiz. Kavram oluşturma, verilerin kategorilerine ayrılıp sınıflandırılması işlemidir. Karmaşık bir işlemdir, fakat hepimiz bunu yaptığımız için rahatlıkla öğrenilebilir. Coğrafya öğretmenleri olarak görevimiz, yapılan işlemi geliştirmek ve öğrencilerin eksiksiz kavramlar oluşturmalarına yardımcı olmaktır. Bunu yapmak için, üç şeyi aklımızdan çıkarmamamız gerekir:
1 kavramların gerekli öğeleri üzerine dikkatlice eğiliniz;
2 kavramları açıklamak için basite indirgenmiş örnekler, yöntemler ve simulasyonlar kullanınız ve
3 daha sonra kavramların açıklamalarını basitten daha karmaşık yapıya doğru kaydırın.

Bildiğiniz gibi, genelleme yapmak, olgular ve deneyimlerden sonuçlar elde etmek ya da, yaşanan veya yaşanacak olaylar hakkında anlamlar çıkarmaktır. Öğrencilerinizin, coğrafyada, genel ifadelerin nasıl oluşturulacağını öğrenmelerine yardımcı olmak için öğretmenin tutarlı bir şekilde, Bloom taksonomisinin üst seviyelerinden yararlanılan (Ünite 4’e bakın.) sorgulama stratejilerini oluşturması gerekir. Böylece öğretmenler şu soruları soracaklardır: Bu verilerde ne görüyorsunuz? Bu derste neler öğrendiniz? Bu olay sizce neden olmuştur? Bu insan, sizce o işi neden yapmıştır? Bu size _________ hakkında ne anlatıyor? Dünya ısısının bir derece artması halinde, İstanbul’a, Antalya’ya ve Trabzon’a ne olacaktır? Türkiye’de daha düşük bir doğum oranı olsaydı, bunun sonuçları neler olurdu?

Birbiri ardına devam eden bu öneriler ve örnekler, öğrencilerinizin daha doğru kavramlar oluşturmaları ve genelleme yapma kabiliyetlerini geliştirmeleri için yapacağınız yardımlar konusunda, size yardımcı olacaktır. Fakat daha önce gördüğümüz gibi, iyi öğretme hususunda başarılı olma garantisi veren hiçbir tarife yoktur. Öğrenme oldukça bireyselleşmiştir ve öğrenciler de, kullanılan aynı öğretim tekniğine farklı tepkiler gösterecektir. Bü yüzden, geniş kapsamlı öğretim etkinlikleri oluşturmalı ve her zaman öğrencilerinizin size anlattığı şeylere karşı duyarlı olmanız gerekmektedir.

7.4.1 Yerler ve yöreler

Yöre, ortak özelliklere sahip yer veya yerlere verilen addır.Yöreler iki tip olabilir. Muntazam bir şekli olan yöre, ortak insan değerlerine örneğin, aynı hükümete sahip ya da ortak fiziksel değerlere örneğin, benzeri bir iklime göre nitelendirilebilir. Fonksiyonel bir yöre ise, insanların üzerinde faaliyet gösterdikleri konuların birbiriyle bağlantılı olduğu yerdir; bunlardan en sık rastlananı metropolitan yörelerdir. Buralarda, büyük bir şehrin etrafındaki yer birimleri ulaştırma yöntemleri, seyahat rotaları, mesleki düzenleri ve bunlara benzer değerleri ile birbirine bağlıdır.

Bu fikirleri nasıl öğretebileceğimizi anlatmak için Akdeniz iklim yöreleri konusunu örnek olarak ele alalım.

1 İlk olarak, öğrencilerimizden gerekli öğeleri incelemelerini isteyeceğiz. Alt tropikal, yağış miktarlarında -25- 100+ cms gibi büyük değişimler gösterir ve genelde 35 derece kuzey veya güney enlem kuşağında yer almaktadır. Kuşkusuz, tüm bu elemanları tebeşir tahtası üzerinde liste halinde sıralayabiliriz. Bunlardan bir keşif çalışması yapmak istersek, öğrencilerin çeşitli iklim kuşaklarından verileri alarak araştırmalarını ve daha sonra da benzeri iklim verilerine sahip yerleri incelemelerini isteyebiliriz.

2 Bundan sonra, Akdeniz yörelerinin dünya üzerindeki konumunu göstermek için basit haritalar kullanmalıyız. Bu yöreye ait kırsal manzaraların resimlerini göstererek, bunları karasal ve nemli bozkır iklimlerinden alınan resimlerle karşılaştıracağız.

3 Son olarak, öğrencilerin, Akdeniz iklim yörelerini gösteren haritalar ile aynı yerlerin bitki örtüsü ve ürün-mahsül düzenini gösteren haritaları karşılaştırarak, konuyu daha iyi anlama temelleri üzerine oturtmaya çalışacağız. Bu kavramın oluşturulması için başka hangi önerilerde bulunabilirsiniz?

Gördüğünüz gibi, kavram oluşturulması, bir yörenin sadece ne gibi ortak elemanlara sahip olduğunu anlatmaktan daha fazla şey içerir. Ayrıca, öğrencinin, farklı bakış açılarından da kavram araştırması yapmasını gerektiren çeşitli teknikleri de içermelidir.
Şimdi, öğrencilere, iklim yöreleri hakkında genellemeler yapmaları ve sonuç çıkarabilmeleri için nasıl yardım edebiliriz?

Onlara, içeriğinde, aşağıdaki yaklaşımları gösterecekleri kısa bir yazı yazmalarını söyleyebiliriz.

a Bu iklime sahip bir yerin toprak kullanımı hakkında tahminlerde bulunmaları;
b bu iklimlerin neden ortaya çıkmaları gereken yerde meydana geldiğini açıklamaları; ya da
c yöre içindeki farklılıkları açıklamaları

Genelleme yapabilmelerine yardımcı olabilmek için başka ne gibi önerileriniz olacaktır?

Ayşe Dürdane Erduran · #27 10.05.08, 19:14

7.4.2 Fiziksel sistemler

Bu örnekte, coğrafyanın fiziksel sistem elemanlarını kullanacağız. Fiziksel sistemlere atmosferde, litosferde, hidrosferde ve biyosferde rastlanır. Seçtiğimiz kavram, litosferde yaşanan bir olay olan tektonik plakalardır. Tektonik plakalar kuramı, dünyanın katı bir kaya parçası olmadığını, aslında sıvı plastik alt yüzey şekli üzerinde yüzen, açıkça tanımlanmış plakalardan oluşan bir birleşim olduğunu belirtir. Bu kavramı oluşturmak için öğrencilerimize nasıl yardım edeceğiz?

1 Öğrencilerinizden her kıtanın taslağını keserek poster panosuna yerleştirmelerini isteyin. Kıtaları tek bir kara parçası haline gelecek şekilde bir araya getirip, uygun şekilde yerleştirmelerini söyleyin. Öğrencileriniz, Güney Amerika ile Afrika’nın benzerliklerini göreceklerdir. Kesim işlemi ile yapılacak küçük bir çalışma, Avustralya’nın ters çevrilmesi ile, bu kıtanın Madagaskar ve Afrika kıtası kıyı sınırlarına yerleştirilebileceğini gösterecektir.

2 Kıtaların nasıl ayrılıp sürüklendiğini açıklamak için, şişirilmemiş bir balon üzerine dünyanın bir şemasını çizin. Balonu şişirerek, kıtaların ayrılıp sürüklenmesini seyredin. Biraz daha şişirdiğinizde, kıtaların birbirinden daha da uzaklaştığını göreceksiniz! Balonun havasını boşalttığınızda kıtaların eski düzenine kavuştuğunu görürsünüz.

3 Şimdi, öğrencilerden, üzerinde her plakanın hangi yönde hareket ettiğinin oklarla gösterildiği, yedi ana plakanın taslak haritalarını kesmelerini isteyin. Aşağıdaki şeklin, plakaların birbirleriyle temas ettikleri noktalarda nasıl hareket ettiğini de belirten genişletilmiş bir kopyasını öğrencilerinize gösterin. Şeklin öğrencileriniz tarafından anlaşıldığından emin olmak için sınıfınızla üzerinde tartışın.
Şimdi bu veriler hakkında genellemeler yapmalarına nasıl yardımcı olabiliriz?

1 Onlara, bu plakalar hareket etmeye devam ettiği sürece, dünyanın nasıl bir görüntü alacağını tahmin ettiklerini sorabiliriz. Plakalar, senede sadece bir ila birbuçuk inç (2.5 - 3.75 cm arasında) kadar hareket ettiğine göre, öğrencilerin herhangi fark edilebilir bir değişimin kaç yüzyıllık bir süre alacağını hesaplamaları gerekecektir.

2 Volkanik patlamalar çoğu zaman bu çizgi üzerinde gerçekleşmektedir ve bunlar da çevrelerine ve atmosfere muazzam boyutta zararlar vermektedir. Öğrencilerinizden plakaların birleştiği hatlar boyunca, özellikle ünlü bir fay hattını araştırmalarını isteyin. St.Helen Tepesi, Kuzey Amerika ve Pasifik plakaları arasında birkaç yıl önce kopan çizgide, San Andreas fay hattı üzerinde yer almaktadır. Öğrencileriniz, yaşanan bu doğal afetle ilgili, herkesi güldürecek bir televizyon programı hazırlayabilir.

3 Avrasya ve Hindistan Plakaları uzun yıllar önce çarpışmıştırlar. Bunun etkisi Himalaya Dağları üzerinde görülmüştür. Yüzey kısımlarında bombeler oluşmuştur. Öğrencilerinizden Himalaya Dağlarının oluşumu üzerine bir araştırma yapmalarını ve sınıf arkadaşlarına anlatacakları bu konuyu, öğretilecek bir ders olarak hazırlamalarını isteyin.

Öğrencilerinize yapmaları için hangi etkinliği ödev olarak verirseniz verin, Bloom taksonomisinin üst seviyelerinden alınan sorularla uğraşmalarını isteyiniz. Tartışmalarınızı sınıf içerisinde yaparken ve öğrenmelerini değerlendiren sınama yöntemlerini oluştururken, öğrencilerinizin varmış oldukları sonucun kesinlikle doğru olduğunu nereden bildiklerini sormayı unutmayın. Örneğin, şöyle sorun: Bir milyon yıl içerisinde Arap Yarımadası’nın Asya’nın bir parçası haline geleceği sonucuna nereden vardınız? Kaliforniya’nın bir ada olacağı sonucuna varmanıza ne sebep oldu? Dünya yüzeyinin sert, hareket eden plakalar üzerine oturduğunu kanıtlayacak bilimsel delil nedir?

Şemalar ve ayrıntılar için Kaynak PDF

Seçenekler
Yazdırılabilir şekli göster Sayfayı E-Mail olarak gönder
Stil
Normal Hybrid-Şeklinde gösterime geç Ağaç şeklinde gösterime geç