BÖLÜM 1 ARAŞTIRMANIN AMACI VE YÖNTEMİ
1.1 Araştırmanın Amacı
Vadeli mevduat, yatırım seçeneklerinin en güvenilir olanlarından biridir. Temelde tassaruf sahibinin elinde bulunan tüketim ihtiyaçları sonrası artık gelirini; enflasyondan korumak veya reel getiri sağlamak amacıyla bir bankaya belli vade için ve önceden belirlenmiş kesin bir faiz oranı ile yatırması ve vade sonunda anaparasıyla beraber faiz geliri ile nemalandırılmış tutarı geri çekebilmesine olanak veren yatırım şeklidir.
Daha çok, riskten kaçan ve kazancı öngörülebilir bir yatırım stratejisini benimsemiş kişi ve kurumların tercih edebileceği bir yatırım türüdür. Ülkemizde faiz oranları uzun seneler boyu ithal ikameci kalkınma politikaları nedeniyle içerdeki üretken sermayenin korunması amacı güdüldüğünden hükümet kontrolünde kalmış ve düşük tutulmuştur. 24 Ocak 1980’den itibaren başlayan finansal liberizasyon sürecinde ülkemizde mevduat faizi oranları serbest bırakılmıştır. Bu dönemle beraber ülkemize geçmişten miras kalan sermaye birikim yetersizliğinin de etkisi ile faiz oranları hızla artmıştır. Bu dönemde vadeli mevduat hacmide bankacılık sistemi ile doğru orantılı olarak yükselmeğe başlamıştır. Vadeli mevduat hacmi bankalar için oldukça önemli bir büyüklüktür. Gerçek anlamda bankacılık faaliyeti tassaruf sahiplerinin fazla paralarının fon ihtiyacı duyan üretken sermayeye kiralanması denebilir. Banka bu ilişkide bir komisyoncu rolü üstlenerek fon arzı sahibi ile fon talep edenleri birleştirmektedir.
Şüphesiz ki, bankalar ne kadar çok mevduat çekebilirse, kredi verme olanakları o kadar fazla olacaktır. Bu çalışma 1970-2001 yılları arasında ülkemizdeki mevduat bankalarında bulunan toplam mevduatın hangi dinamiklerden etkilendiğini ekonometrik yöntemler kullanarak analiz etmeyi amaçlamıştır.
1.2 Çalışılan Dönemin Belirlenmesi
Türkiye her ne kadar dışarı açılma ve piyasasını liberalize etme çalışmalarına 1950lerde başlamış olsada ülkemiz bu yolda somut adımları 1960 yılından itibaren atmaya başlamış, bu tarihte DPT kurulmuş ve bir kalkınma stratejisi oluşturulması çalışmalarına başlanmıştır, ayrıca 1966 Ankara Antlaşmasıyla Türkiye AET’ye üyelik için başvurmuş ve kendisini Avrupa Ekonomisinin bir parçası olarak gördüğünün sinyalini vermiştir.
Analize reform çalışmaları sonucunda Türk Ekonomisinden tarım ekonomisi tarzından yavaş yavaş kurtulmaya başladığı ve sanayileşmenin başladığı 1970’li yıllardan itibaren başlanmasına karar verilmiştir. 1970 tarihi ekonomik bireylerin bankaya para yatırma, kredi kullanmak gibi bir takım kavramları bu dönemden itibaren benimseyeceği ve kabul edilebilir ölçüde mevduat ve kredi hacmine sahip bankaların bu dönemden sonra sermaye birikim sürecini belli bir aşamaya getirebileceği milad noktası olarak kabul edilmiştir. Analiz 2001 yılına kadar uzatılarak, Türkiye’nin bu 32 senelik dönem içerisinde geçirmiş olduğu uluslar arası petrol krizi, 24 Ocak kararları, finansal liberalizasyon, 1994 krizi, ve 2001 krizi gibi etkenlerinde vadeli mevduat hacmi üzerindeki etkisi incelenmeye çalışılmıştır.
1.3 Değişkenlerin Seçilmesi ve Modelin Oluşturulması
Araştırmada önsel olarak vadeli mevduat miktarını etkileyebilecek 5 adet değişken seçilmiştir. Bunlar;
Tüketici Fiyat Endeksi (TUFE): 1970 – 2001 yılı aralığı için, 1968=100 baz yıllı, DİE kaynaklı veriler kullanılmıştır.
Reel Döviz Kuru (REELDK): 1970 –2001 yılları aralığı için, yıl sonu nominal döviz satış, Birleşik Devletler ve Türkiye tüketici fiyat endeksleri değişim yüzdeleri kullanılarak, DİE, TCMB, Amerika Birleşik Devletleri Federal Çalışma Bakanlığı verileri kullanılarak hesaplanmıştır.
Faiz Oranları (FAIZ): 1970 – 2001 yılları aralığı için, yurtiçi mevduat bankaları tarafından verilen 12 aylık faiz oranlarının ortalaması alınarak, DİE kaynaklı veriler kullanılmıştır.
Kişi Başına Milli Gelir (KBGSMH): 1970 – 2001 yılları aralığı için, kişi başına gayri safi milli hasıla Amerikan Doları cinsinden, DİE kaynaklı verilerle modele katılmıştır.
Vadesiz Mevduat (VDZMEV): 1970 – 2001 yılları aralığı için, mevduat bankalarındaki vadesiz mevduat Amerikan Doları cinsinden, TCMB kaynaklı verilerle modele katılmıştır.
Sonuçta 1970 – 2001 yılı arasında Türkiye’de vadeli mevduat stoku üzerinde inceleme yapmak için aşağıdaki şekilde bir model oluşturulmasına karar verilmiş ve bu modele çeşitli istatistiksel testler uygulanarak klasik doğrusal regresyon varsayımlarından en sapması olan, en anlamlı model tahmin edilmeye çalışılmıştır.
VADEMEV = ƒ(C,TUFE, REELDK, FAIZ, KBGSMH, VDZMEV)

Değişkenlerin Seçilme Nedenleri


Tüketici Fiyat Endeksi(1968=100)
Belirli bir dönem içinde tüketicilerin harcama yaptığı ürün ve hizmetlerin fiyatlarında meydana gelen değişme tüketici fiyat endeksi değerleri üzerinden incelenebilir. Özellikle modelimizde tüketim – tasarruf ilişkisinde kapsaması nedeniyle tüketiciler üzerinde etkili olan tüketici fiyat endeksi değerlerinin kullanılmasına karar verilmiştir.
Reel Döviz Kuru

Reel döviz kuru TL’nin değerlenme ve değer yitirme durumunun bağımlı değişkenimiz üzerinde yaptığı etkinin incelenmesi için modele katılmıştır. Nominal döviz kuru yerine reel döviz kurunun kullanılmasının nedeni reel döviz kurunun nominal döviz kurunun aksine hem yurt içi hemde yurtdışı fiyat değişimlerinin etkisini taşıması nedeniyle dövizle para birimi arasında değer oranını daha gerçekçi bir tahminle vermesi ve ekonometrik modellerde daha iyi açıklayıcı işlevi görmesidir[1].
Reel döviz kuru değeri aşağıdaki denklemle 1970 – 2001 yılları arası için yıllık verilerle hesaplanmıştır.
Reel Döviz Kuru: R
Nominal Döviz Kuru: E
Yurtiçi Fiyat Değişimi: P(TUFE)
Yurtdışı Fiyat Değişimi: Pf(TUFE)
Faiz Oranları (FAIZ):

Bir ekonomide bankaların o an için vadeli mevduatlara uyuguladıkları geçerli olan faiz oranları vadeli mevduata yatıralacak para üzerinde en etkili değişkenlerden biridir.Tasarruf sahipleri vadeli mevduata yapacakları yatırıma genelde döviz kuru, gelir
[1] Yukarıda reel döviz kuru ile ilgili yapılan teorik değerlendirme istatistiksel testlerde kanıtlanmış reel döviz kuru yerine modelde nominal döviz kuru kullanılması modelde ihmal edilmiş değişken sorununa yol açmıştır.

artışı ve enflasyon beklentilerini[1] geçerli faiz oranı ile karşılaştırarak karar vermektedirler. Beklenti faiz oranları düşme eğiliminde ise vadeli mevduat hacmin azalması yönündedir.

Kişi Başına Milli Gelir (KBGSMH):
Bireylerin tüketim harcamlarını aşan gelirlerinin vadeli mevduatta (tasarrufa) yönelmeleri üzerinde etkisi olduğu düşünülerek bu ilişkinin gözlemlenebilmesi için modele kişi başına Amerikan Doları cinsinden kişi başına milli gelir değişkeni katılmıştır. Ancak bu değişken modele Türkiye’de çalışan bireylerin gelirlerinden arta kalan bir değer olduğu ve bunu rasyonel olarak davranıp nemalandırdıkları varsayımı ile modele katılmıştır.
Vadesiz Mevduat (VDZMEV):
Belirsizlik dönemlerinde ekonomideki oyuncuların birikimleri bağlamayıp likit tutmak isteyeceği düşüncesi ile vadesiz mevduat stokundaki artışın modele eklenmesine karar verilmiş ve vadeli mevduat miktarı ile vadesiz mevduat miktarı karşılaştırılmaya çalışılmış ancak ileride de görüldüğü gibi vadesiz mevduatın anlamsız olması yanı sıra gereksizde olduğu görülmüştür.
Dolaşımdaki Para ve Altın Fiyatları:
Bu iki değişken tanımlama hatalarında ihmal edildikleri düşünülen değişkenlerin yerini tutmaları için analize alınmıştır. Dolaşımdaki para ile piyasanın likidite durumu ile vadeli mevduat arasında bir ilişki varlığı, altın fiyatları ilede altının bir yatırım aracı olarak vadeli mevduatın bir rakibi olup olmadığı incelenmeye çalışılmıştır. Ancak tanımlama hatası testleri sonucun ihmal edilmiş büyüklükler olmadıkları görüşüne varılmıştır.
1.4 Araştırmanın Yöntemi
Toplanan verilerden oluşturulan model değişik ekonometrik testlerle kontrol edilmiş ve istatistiksel olarak tutarlı bir yapıya sahip olmasına çalışılmış yapısal analizin sonunda sorunsuz modele ulaşılmaya çalışılmıştır. Araştırma boyunca E-Views 3.0 ve Excel 2000 programları kullanılmıştır. EKK tahmincileri ile 0.05 hata payı ile çalışılmıştır.


[1] Bu tür beklenti anketleri ülkemizde henüz yeni yeni TCMB tarafından yapılmaya başladığında bu çalışmaya katılması münkün olmamamıştır.


alıntıdır