I — Âmme bütçesinin bünyesindeki değişiklikler (öffentlicher Ha-ushalt).
Tâbirin dar ve klâsik manasında, bütçe bir camianın gelir ve giderlerini tahmin eden ve teşriî kuvvet veya onun yerine kaim olan makam tarafından tasdik olunan bir vesikadır. Bu manada anlaşıldığı takdirde, bütçe, Devlete ve Eyaletler, Vilâyetler, Komünler gibi ondan müştak veya ona tâbi sair camialara mahsus bir âmme hukuku müessesesidir; bu manadaki bütçenin muhtevası, âmme muhasebesinin kaidelerine tâbi, şekli ve takdimi de birlik, yıllık, genellik ve özelîik (eski tabirleriyle vahdet, senelik, umumiyet ve hususiyet) prensiplerine göre idare edilmektedir. Bütçenin bu tarifi, esas itibariyle siyasî emniyet, asayiş, adalet ve maarif işlerini deruhte eden jandarma ve maarifçi Devlet için uygun gelmekte ise de, aynı tarif acaba, bizzat iktisadi müteşebbis vazifelerini ifa eden ve (sigorta, önleyici içtimaî tedbirler, tasarruf, aile yardımı gibi faaliyetlerle) içtimaî emniyetin mesuliyetini deruhte eden müdahe-leci devlet için de tevafuk edecek midir? Acaba, bütçenin bu tarifinin, iktisadı sevk ve idare etmeği, bünyesini değiştirmeyi, konjonktürü denkleştirmeyi ve tam çalışmayı sağlamayı iddia eden otoriter bir devlet dahilinde de bir manası var mıdır?
Anglo - Sakson memleketlerinin, Fransa, Almanya, İtalya ve Avrupa kıt'asındaki sair devletlerin çoğunun tecrübesi, sarahaten isbat etmiştir ki, bütçe prensipleri yumuşatılmak şartiyle modern devletin vazife ve telâkkisindeki inkişafa pekâla tevafuk etmektedir.
Vazifelerinin artması nisbetinde hesaplarını dağıtan devletlerin çoğunda, bütçe birliği prensibinin terkedilmesinin cezası olarak, enflâsyon afetine mâruz kalınmıştır; enflâsyon, hususiyle meclis kontrolundan kaçırılan bütçe harici masrafların tesviyesi için kullanılmıştır. Binaenaleyh müdahelecilikteki ilerlemeler mtibrim bir surette vahdet (birlik) kaidesine dönülmesini, yani âmme sektörünün bütün gelirlerinin ve bütün giderlerinin bir tek vesikada gösterilmesini -emretmektedir. Fakat, hususiyle devletin vazifelerinin karışık olması, bu tek vesika içinde devletin fonksiyonlarının mahiyetlerine göre bir tasnifini gerektirmektedir.Dahilî idare, dış münasebetler, adliye, ordu ve polis, maarif v.s. gibi asıl manasiyle âmme hizmetleri, mantıkî yerlerini, şimdiye kadar âdi bütçe diye anılması mutad olan bütçeye haylî tekabül eden bir kısmın da bulmaktadır. Hakikî işletme bütçesinin ise, âmme hizmetinin maüyet bedelinin ifa olunan hizmetlerin fayda ve tesirlerine nisbetle hesaplanmasına imkân verecek ve idarî reformlara mesnet teşkil edecek surette takdim olunması icabetmektedir.
Umumî bütçenin ikinci kısmı, âmme borçları faizleri, iktisadî yardımlar, içtimaî sigortalar, aile yardımları gibi transfer masraflarım ihtiva edecektir. Bu masraflar, devletten gayrı muhtar veya benzeri statülü teşekküller tarafından deruhte edildiği ve vergi dışı bir gelir olan iştirak hisseleri vasıtasiyle finanse olunduğu nisbette, bunları hiç olmazsa hesaben bütçenin bir kısmına raptetmek zarureti vardır. Sözü geçen masraflar, malî bakımdan fayda artışı ve hizmet ihdası olmaksızın gelirlerin basitçe bir yeniden tevziine müncer olmaktadır: o suretle ki, burada bazı kimselerin gelirlerinin devlet otoritesi yoliyle diğer kimselere tevzi edilmek üzere kat olunması bahis mevzuudur. Fakat bu transfer, basit bir hesap ameliyesine irca edilememekte, ona psikolojik mukavemetler ve iktisadî karışıklıklar refakat etmektedir: O suretle ki, gelirlerin bu şekildeki transferi neticesinde, tasarruf hususunda cesaretsizlik, basiret mevzuunda şahsî mesuliyet istikametinde zayıflama, ailevî vesa-ir yardımlardan istifade edenlerde masraf yapma konusunda cesaretlenme, idarî kırtasiyecilik (rutin) ve âmme gelirlerinin israfı husule gelmektedir. Bütün bunlar, malî ve içtimaî müdaheleciliğin hudutlarını ve hususî teşebbüs ile âmme müdahelesi arasındaki mücadeleyi haber veren alâmetlerdir.
Bütçenin asıl manasiyle iktisadî mahiyette olan üçüncü kısmının tesis ve tanzimi daha güçtür. Bu kısım, dirijizmin ekseriya gayrı müsmir veya hatta kötürümleştirici masraflar yanında, tam çalışmanın ran-tabl olmasa bile (büyük nafia işleri gibi) hiç değilse az çok verimli bulunan masrafları ve bir harbi müteakip de bilhassa imar ve millî cihazlan-ma giderlerini ihtiva etmektedir. Burada da, harp tazminatları gibi, kat'î surette halkın sırtına yüklenen masraflar ile (millî menfaat arz-eden veya millîleştirilmiş teşebbüslerin teçhizi gibi) basit avanslarla karşılanan giderlerin tefrik olunması lâzım gelmektedir. Garbî Avrupa devletlerinin ekserisinin, bu vazifeleri ifa için (Marshall Plânı gereğince yapılan Amerikan yardımı gibi) haricî hibe ve istikrazlara başvurdukları cihetle, finansmanın menşeinin açığa vurulması ve onun mukadder amortismanının hesaba katılması gerektir. Nihayet bütçenin bu üçüncü kısmmm, millîleştirilmiş, sosyaliz© edilmiş veya devletleştirilmiş (1) teşebbüslerin idaresini aksettirmesi icabetmektedir. Sınaî muhasebe kaidelerine tâbi kalmaları lâzımgelen bu müesseselerin mutlaka zarurî olan muhtariyetini muhafaza etmek için, bütçenin bahis konusu üçüncü kısmında, kâh varidat fazlası, kâh bir yardım veya ikraz şeklinde, işletmenin neticelerini belirtmek kâfidir.
Fransız tatbikatında, Fransa Devletinin ticaret ve kredi muameleleri Hazinenin hususî hesaplarına mevzu teşkil etmektedir. Uzun müddet, bütçe muvazenesini ihlâl eden muhtar bir mevcudiyeti idame ettirdikten sonra, bu hesaplar parlaman ter kontrola tâbi tutulmuşlar ve devlet bütçesiyle mutlak bir tamamlanmaya mevzu teşkil etmemiş iseler de ona az çok bağlanmışlardır.
Bütçe hesaplarının bu yeni taksim tarzı, yalnız bütçenin birliği kaidesine uygun olmakla kalmamakta, fakat bu nazarî prensibe hakikî manasım vermektedir; şu kadar ki, bu taksimat (vergi, harç, emlâk gelirleri gibi) carî denilen varidat ile tenmiye olunan âdi bütçe ile, istikrazla karşılanan fevkalâde bütçe arasındaki ananevi tefrike karşı gelmektedir. Fikrimizce, varidatın mahiyeti, bütçeye müteallik tasnifler hususunda fena bir kıstastır. Vergi ile istikraz arasındaki hudutların silindiği tecrübe ile aşikâr olmuştur; şöyle ki, vergiyi karakterize eden cebir ekseriya istikrazı da ihata etmektedir; faiz haddi, yani mukrizlerin elde ettikleri hasüa, azalma hususunda çok sarih bir temayülü haizdir; nihayet devlete verilen borçların ödenmesi ekseriya bir mesele halini almaktadır. Pratikte, işletme giderlerinin bir kısmının karşılanması için istikraz yapmak umumiyetle elzem ise de, aralarında Fransanın da bulunduğu bazı devletler, envestisman masraflarının bir kısmım karşılamak maksadiyle, fevkalâde vergiler tahsil etmektedirler. Başka bir ifade ile, muayyen bazı gelirlerin muayyen bazı giderlere tahsisi usulü, tatbik sahasını kaybetmekte ve umumiyet prensibi müterakki bir surette iadei itibar eylemektedir. Asıl mesele, mahiyetlerine göre, idarî içtimaî veya iktisadî diye ayrılan masrafların yekûnunun karşısına gelirlerin tamamının konulmasındadır; Buna mukabil bütçenin gelirlerinin ayrıca menşelerine nazaran (harçlar, vergiler, emlâk hasılatı, bağışlar, dahilî ve haricî istikrazlar şeklinde) gösterilmesinde hiç bir mani yoktur.
Bütçede tahsis (hususiyet - ÖzelÜk - specialite) prensibi, iktisadî mülâhazalardan çok daha fazla olarak âmme hukukuna ve siyasete tâbidir. Tâdil hakkı ve tahsisatların ince bir tâli taksimata tâbi tutulması sayesinde bütçenin hazarlanmasmda ananevi surette kuvvetli bir tesir icra eden memleketlerde dahi bütçelerin hacminin büyümesi parlâmentolar tarafından teferruatlı bir tetkikine manî olmak temayülündedir. Her şey bir itimat meselesine müncer olmaktadır. Modern Parlâmentolar, kendilerini teferruat içinde kaybedecekleri yerde, iktisadî siyasetin ve malî tahsislerin ana hatları hakkında karar vermeli idiler. Fransa'da mutad olduğu üzere, azamî hadlerin onanması usulü, bütçenin hazırlanmasını süratlendirmektedir; eğer parlâmento bu büyük tranşU ödeneklerin tâli taksimatına, bilâhere tevessül ederse, ve bütçenin tatbik ve icrasından sonra yapılan (a posteriori) meclis kontrolü hükümete verilen müsaadelere riayet edilip edilemediğini müeyyidelerse, bunda bütçenin hususiyeti prensibine muhalif hiç bir cihet yoktur.
Bütçenin senelik olması prensibini zikretmek suretile de iktisat siyaseti ile malî bütçe arasındaki sıkı münasebetlerin ilk veçhesine temas etmekteyiz. Devlet bütçe muvazenesini tedricen terkettiği ve bütçe açığını vaziyete göre girişilen âmme masrafları vasıtasiyle konjonktürü canlandırmanın sistematik bir vasıtası gibi telâkki ettiği ândan itibaren, bütçeyi iktisadî dirijizmin vasıtalarından birisi haline getirmektedir. Gelir ve giderleri konjonktürün biribirinden uzak muhtelif safhaları içinde ayarlayan devrevî bütçe, acaba muhtelif yılların iktisadî plânı ile karışmakta mıdır? Başka bir deyişle, malî bütçe "Millî bütçe" içinde kaybolmakta mıdır?

» Nüve Forum » akademik » İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi » İktisat Bölümü »

II — "Millî Bütçe" nia İktisadî Telakkisi; (Concept).
1) Terminoloji (1)
Tâbirin ilmî telâkkisine göre, bütçe bir âmme müessesesidir; bütçe bir taraftan bir âmme idaresinin gider ve gelirlerinin tahmini ve diğer taraftan giderlerin yapılmasına ve gelirlerin de milletin sermaye ve gelirleri üzerinden cebrî (veya istisnaen ihtiyarî) surette tahsiline dair emri ihtiva etmektedir. Bütçe mefhumunun hukukî bir müeyyideden mahrum bulunan (aile, teşebüs) gibi hususî iktisat çevresine nakledilmesi terminolojinin hakikî bir süiistimalMr. Aslî (Orthodoxe) manasında anlaşıldığı takdirde gelirleri ve sermayeleri sahiplerinin irade serbestisini tahdit eden otoriter bir tevzie tâbi tuttuğu cihetle bütçe, iktisadî bir hâdise gibi belirmektedir. Kendisini sadece âmme hizmetlerini idare etmekle tahdit eden bitaraf devlette bile, ve evleviyetle, müdaheleci Devlette, bütçenin istihsal, tedavül, istihlâk ve tasarruf iktisadı üzerinde vasıtalı ve vasıtasız in'ikâsları mevcuttur; Hükümet, bu inikasları tesbit ve tescil etmekle iktifa edebilir veya onları tâdil veya tashih etmek iddiasını haiz olabilir.
Demek oluyor ki, bütçe bizzarur iktisadî bir hâdisedir. Fakat "iktisadî bütçe" tâbirini kullananlar, bu basit müşahedenin çok daha ötesine gitmektedirler. Bu şahıslar, memleketin bütün gelirlerini ve onların istimal tarzını tayin ve tesbit eden ve bu suretle hususî iktisat, âmme iktisadı ve muhtelit ekonomi sektörlerini ihata eyleyen bir millî iktisat bütçesi veya bir "millî bütçe" telâkkisini kabul etmektedirler. Bu yeni tabir, o derecede muğlaktır ki esas itibariyle yekdiğerinden farklı üç manaya gelmektedir: "Millî bütçe" bazan bir memleketin menabiinin aynen (istihsal) veya kıymet itibariyle (gelirler) geriye doğru basit bir tahminini ifade etmektedir; bazan gelecekteki bir veya müteaddit seneye matuf bir devre için bu gelirlerin teşekkülünün tahminini, bazan da bir hükümetin otorite yolu ile, istihsali, istihlâki, gelirlerin teşekkülünü, bunların inkisammı ve (muayyen hususlara) tahsisini sevk ve idare etme iddiasını tazammun eylemektedir. "Millî bütçe" terminolojisi (ayni zamanda) eksik ve yanlıştır; zira iktisadî menbalân ne maziye ne de istikbale matuf olarak tanzim edilen bir cedvelin, ne şekilde olursa olsun, tarifi itibariyle millî gelirin veya millî sermayenin az veya çok bir kesirinin istimalini tayin eden bir âmme hukuku muamelesinden ibaret bulunan bütçe ile müşterek bir ciheti olamaz.
O halde geriye, millî bütçe mefhumunun, bir memleketin gelirlerinin bir veya müteaddit senelik bir devre zarfındaki istimal tarzını cebrî surette tayin eden bir vasıta olarak kabulü kalmaktadır. Meslekdaşı-mız G. Colm'un Devlet bütçesi ve umumî iktisat bütçesi mevzuuna tahsis ettiği makalesinde (1) isbat ettiği veçhile, bu müessese ancak, iktisadî, içtimaî ve malî hayatın bütün veçhelerini (tezahürlerini) merkezî bir sevk ve idareye tâbi tutmağı iddia eden otoriter bir devlet için tasarlanabilir. Liberal veya sadece müdaheleci devlette bu müessesenin hiçbir manası yoktur; bu memleketlerde, cebir ve otorite, millîleştirilmiş teşebbüsleri de ihtiva edebilecek olan âmme sektöründen ileriye gitmemekte fakat hususî iktisat sektörü tamamen kendi kendisine terkedilmese bile en fazla muayyen istikametlere sevkolunmaktadır. (kaldı ki) Kollektivist bir cemiyette dahi, bazı gelirlerin teşekkülü ve bilhassa bunların istimali, merkezî kuvvetin sevk ve idaresinden çokça kaçmabilmektedir.
Millî bütçe mefhumuna, aynı derecede gayrı sarih ve kabili münakaşa olan "Millî Bütçe" tabiri eklenmektedir. "Millî Bütçe" tahminleri yalnız geür'e değil, fakat aynı zamanda sermaye ve hususiyle tasarrufun teşekkülüne sermaye yatırmalarına (amortismanlara) ve sermayelerin (nakte çevrilmesi v.s. surette istihsalden) çekilmesine şâmil bulunmaktadır. Bilançoya gelince, bu makable şâmil bir şekilde ancak sermayeye taallûk edebilir. Bir memleketin menkul ve gayrı menkul sermayelerinin tamamının (ceman müfredatını) (defterini) çıkarmak lâzım geldiği vakit ise, "millî servetin" envanterine tevessül olunmaktadır. Bu milİî servet muhtelif âmme teşekküllerine ait bulunan ve Devletin, vilâyetlerin komünlerin mamelekinin bilançosuna mevzu teşkil edebilecek olan malları ihtiva etmektedir. Bu bilançoda (emlâk, teşebbüsler, senedat cüzdanı, dahildeki likit (seyyar) alacaklar, haricî alacaklardan müteşekkil) aktifin karşısında pasifte (dahilî ve haricî) borçlar, mukrizler v.s. belirmektedir. Bu şerait dahilinde, "Millî Bütçe'' tabirine müracaatın faydası görülememektedir. Ne Millî bütçe ne de Millî bilanço tâbirlerinin yeknesak bir tesir hasıl edemeyişi ananevi kısa bütçe mefhumuna sadakatsizlik yaptıklarını zanneden Devletlerin tecrübeleri ile de teeyyüt etmektedir.

» Nüve Forum » akademik » İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi » İktisat Bölümü »

2) Devletlerin tecrübeleri:
Prof. Colm'un (1) daha evvel zikredilen makalesinde işaret ettiği memleketlerin hiçbirisinde, millî bütçe mevcut değildir. Hatta Sovyet Rusya'da bile, devletin umumî bütçesi, (iktisadî bütçesi içinde olmamakla beraber) beş senelik iktisadî plân çevresi içinde, muhtariyetini muhafaza etmektedir.
Yarı liberal veya müdaheleci devletlerde, âmme bütçesi, kâh gelirlerin bir envanteri üzerine istinat etmekte, kâh millî gelir ve sermayelerin bir tahmin cetveli ile çevrelenmekte veya bunun yanında yer almaktadır (2).
a) Gelirlerin envanteri:
Birleşik Devletlerde, umumî federal bütçenin onanması vesilesiyle, Başkan Kongreye senelik olarak bir "millî iktisadî bütçe" tevdi etmektedir. Bu millî iktisadî bütçe, aslında, iktisadî faaliyetin millî gelirden ve onun muhtelif unsurlarından muayyen bir anda istihraç olunan bir hülâsa cetvelinden başka bir şey değildir. Başkanın sunduğu cetvele, geçen sene zarfında veya sömestre eşhasında cereyan eden iktisadî gelişmeye müteallik olan bir eksperler raporu eklenmektedir. Büyük Britanya'da, geçen senenin geliri beyaz kitaplar üzerindeki gelecek hesap devresine müteallik bütçe projesi ile mütenavilen taktim olunmaktadırlar.
b) Gelirlerin ve onların kullanılışının tahmini :
Anglo - Sakson memleketlerinde tahminler, hususiyle millîleştirilmiş teşebbüslerdeki sermaye yatırmalarına, el emeğinin tevziine, îngilterede tediye muvazenesi gibi hükümetin tesisine tâbi mahdut bazı hedeflere taallûk ettiği halde, Millî Bütçe, Birleşik Devletlerde enflâsyona karşı bir mücadele ve Norveç'de ise, milletin gelecek seneye müteallik bir iktisadî programı gibi tezahür etmektedir, istihsal teşebbüste, Devlet ve-sair toplulukların içtimaî sigortalarına, şahıslara, yabancılara müteallik beş hesap, bu plâna zemin teşkil etmektedir. Hatalı olarak "Millî Bütçe" diye tesmiye edilen bu plânın gayesi, istihsalin işletmeler, âmme istihlâki, envestismanîar ve hususî şahısların istihlâki gibi kendi içinde yer alan muhtelif kısımlar arasındaki tevziini tahmin ve imkân derecesinde de tesbit etmeğe matuftur.
Hollanda'da da, beş hesaba taksim edilmiş bulunan Envanter, gelecek sene için gelirlerin ve onların istimalinin tahmini hususunda hareket noktası teşkil etmekte ve buna (budget tasksetting denilen ve) Hükümetin kendi nüfuzuna tâbi sahalarda ifasını tasarladığı vazifelerin basit bir tadadını muhtevi bir vesika ilâve edilmektedir.
c) İktisadî plânlaşma:
Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birliği Hükümeti, iktisadî ve içtimaî hayatın bütün (tezahürlerini) veçhelerini beş senelik bir plân dahilinde idare etmek iddiasındadır. Hakikatte ise, "Millî iktisadın gelişmesi plânı" ziraî ve sınaî istihsalin envestismanlann, el emeğinin kullanılışının, haricî ticaretin inkişafını sağlamak için gerekli hedefleri tayin ve tesbit ile iktifa etmektedir. Bununla beraber, bazı gelirlerin elde olunması ve istimali, istihlâkin bazı veçheleri, ticaretin muhtelif branşları ve hattâ bazı nevi tasarruflar (1) âmme kuvvetlerinin idare ve kontrolünden kaçmamaktadırlar. Bizi alâkadar eden noktai nazar bakımından, Sovyet planîaşmasmm, sadece âmme hizmetlerinin değil fakat aynı zamanda teşekküllerin tamamının finansmanın cemiyete' yüklet-mekte olduğunu kaydetmek lâzımdır.
Acaba, muhtelif iktisadî sistemler dahilinde, âmme bütçeleri ile, ik tisadî tahminler ve plânlaşma arasındaki münasebetler nelerdir?

» Nüve Forum » akademik » İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi » İktisat Bölümü »

NETÎCE :
Millî Bütçe ile malî bütçe arasındaki münasebetler:
Millî İktisat, âmme (toplulukları) bütçelerini ihtiva veya ihata etmektedir. Bütçenin gelirleri (vergiler, harçlar) hususî gelirler ve müte-davil sermayeler üzerinden yapılan bir ifraz teşkil etmekte ve yeni gelirlerin teşekkülüne yarayan âmme masrafları, istihlâk, tasarruf ve en-vestisman şartlarını değiştirmektedir. Binaenaleyh, her halü-kârda âmme idarelerinin tasarladıkları iş ve hizmetler ile milletin gelirlerinin karşılaştırılması gerekmektedir. Birleşik kırallığm millî gelir ve giderlerine tahsis olunan İngiliz Beyaz kitaplarının ve Şubat 1947 den itibaren neşredilen "Economic Survey" (İktisadî denetleme) kitaplarının da büyük kısmı itibariyle istihdaf ettiği mana işte budur. Birleşik Devletler Başkanının ve Eksperler Komitesinin raporları da aynı gayeye müteveccihtir. (Ancak), ne kadar faydalı olursa olsun bütçenin bu mesnedi hiç de sağlam değildir. (Zira) ya bütçe tahminleri geçen sene zarfındaki gelir ve sermayenin basit bir envanteri ile karşılanmakta ve bu takdirde bu envanterin neşrinin gecikmesi bütçenin süratle tayin edilmesi lüzumuna engeller çıkarmak tehlikesini arzetmektedir; veyahut da bilakis bütçe tahminleri milletin gelirlerinin ve onların kullanılışının müstakbel takdirleri ile tâbiri caizse ikiz kardeş haline konulmuştur, ve bu vaziyette de hata ihtimalleri çok ağırdır. Nitekim İngiltere Maliye Nazırı (bu seneki) cari exercice'in başında bütçeyi istihdaf eden tediyelerin bilançosunun tahmini, gümrük resimleri ile iktisadî yardımların (teşkil ettikleri iki taraflı yol) vasıtasiyle yapmağı denemişti: 1949/50 bütçe hesap denemesinin başlamasından hemen hemen üç ay kadar sonra ise, tahminler vakıalar tarafından tekzip edilmiş ve 6 ay sonra da ingiliz li rasmm kıymeti düşürülmüştür; bittabi bu hadise de bütçe donelerini bir defa daha değiştirmekten geri kalmıyacaktır.
Anglo - Sakson memleketlerinde ve daha bariz bir şekilde Fransa'da, iktisadî tahminlere, istihsal, tedavül, veya istihlâk usulleri üzerinde yapılan az veya çok geniş bir müdahele refakat etmektedir. Fransa'da, ileri bir mertebeye götürülen iktisadî plancılık, millîleştirilmiş teşebbüslere vakî envestism'anlar ve yeniden inşaat faaliyeti, bütçenin hududunun genişlemesine ve kısmen plânm direktiflerine tabi olmasına müncer olmaktadır. Sovyetler Birliğinde plânlaşma ile bütçe arasmdaki münasebetler o derecede sıkıdır ki; Devlet bütün teşebbüslerin finansmanından mesul bulunmakta ve diğer taraftan da bu teşebbüslerin safi kârından hisse istemektedir. Rusya'da Bakanlar ve mahallî Maliye idareleri beş senelik plânın müş'irelerini mesnet ittihaz ederek, iktisadî branş ve sınaî teşebbüsler tarafından elde olunacak kâr nisbetini, bu kârlardan bütçeye alınacak hissenin tutarını, sermaye olarak yapılacak yatırmaların ve mütedavil sermayelerdeki tezayüdü sosyal ve kültürel müesseselerin idamesi için gerekli masrafları v.s. senelik olarak tayin edilmektedir. Böylece, bir sanayi bakanlığın gelir ve gider cedvelinin bakiyesi; kâh (kârları x muamele vergisinden müteşekkil) federal bütçeye aktarılmakta, kâh bütçeden yardım (federal) şeklinde istikraz olunmaktadır. Şu kadar ki, camianın malî bütçesi, envantere, iktisadî tahmine ve plânlaşmaya nisbetle muhtariyetini, yan müdaheleci devletlerde olduğundan daha fazla kaybetmemektedir. Angîo - Sakson memleketlerinde, Fransa'da vesair devletlerde olduğu gibi, Sovyetlerde de cetveller ve plânlar bir çok seneye şâmil olduğu halde, malî bütçe senelik olarak kalmaktadır.
Hulasaten, Devletin (vesair âmme idarelerinin) bütçesi, hudutları hariçte muayyen olmıyan sözde bir "Millî Bütçe" (1) ye dahil olacağı ve orada kaybolacağı yerde, kendi özel bünye ve fizyonomisini. muhafaza etmektedir; bu bütçe teşrii bir müeyyideyi haiz bulunmakta, cebre istinat etmekte ve âmme muhasebesi ile idare olunmaktadır. İktisadî plancılık ile malî plânın münasebetleri iki istikamettedir. Bütçe, her şekil altındaki iktisadî dirijizmin in'ikâslarmın teşrine maruz bulunmaktadır. Bu in'ikâsların muhtelif veçheleri ile tesbit ve tasrihi maliye ilmine tereddüp etmektedir. Millîleştirilmeler teşekküllerin maliyet fiyatlarının muayyen bazı unsurlarının ve envestismanların devlet tarafından yüklenilmesi (yani iktisadî yardımlar), hususî tasarruflar yerine âmme tasarruflarının, ferdî basiret yerine âmme basiretinin ikame olunması, yeniden cihazlanma ve imal faaliyetinde yabancı malî yardımlarına başvurulması (ki buna millî bütçelerin beynelmilelleştirilmesi denilebilir) gibi sebeplerle husule gelmektedir. Malî bütçenin bünyesini iktisadî ve siyasî gelişmenin yeni mutaalarına intibak ettirmek vazifesi ise, siyaset adamlarına ait bulunmaktadır.
Envestismanların devlet tarafından yüklenilmesi (yani iktisadî yardımlar), hususî tasarruflar yerine âmme tasarruflarının, ferdî basiret yerine âmme basiretinin ikame olunması, yeniden cih'azlanma ve imar faaliyetinde yabancı malî yardımlarına başvurulması (ki buna millî bütçelerin beynelmilelleştirilmesi denilebilir) gibi sebeplerle husule gelmektedir. Mali bütçenin bünyesini iktisadî ve siyasî gelişmenin yeni mutalarına intibak ettirmek vazifesi ise, siyaset adamlarına ait bulunmaktadır.
Bilmukabele, malî bütçe de hususiyle gelir ve giderlerin elverişli bir tarzda kullanılmaları suretiyle devrevî konjonktür dalgalanmalarının şiddetini hafifletmek, tam çalışmayı sağlamak ve enflâsyona karşı (1) mücadele etmek için iktisadın sevk ve idare vasıtası olarak kullanılabilir. Hâdiselerin objektif bir tahlili millî iktisat ile âmme maliyesi arasında gittikçe artan bir tedahülün, âmme muhasebesi ile hususî muhasebe arasında karşılıklı istikrazların mevcudiyetini tesbite götürmektedir. Az veya çok derin bir müdahaleye geçmek hususunda bir tramplen veya sadece basit bir müşahede Unsuru hizmetini görecek olan millî muhasebenin teşekkülüne intizaren devletin malî bütçesi, buna ecdadımızın verdiği mânaya tevafuk etmekte devam edecektir. Bu müessesenin millî bütçe mefhumunu meydana getirmek vazifesi, vücut bulduğu ve tatbikat tecrübesini muzafferane bir şekilde geçirdiği zaman, müstakbel nesillere terettüp edecektir . Bununla beraber, muasırlarımız, bu mefhumun neticelerini tamik etmeği ihmal edemezler. Hakikî bir millî iktisat bütçesinin yapılması ise, insanın maddenin hizmetkârı olmasından, kemmî telâkkinin keyfî vasıflara galebesinden başka bir mânayı ifade edemez. Eğer bütçe tâbiri bizim müdafaa ettiğimiz gibi. muayyen bir sektörde, cebir veya ikna yolu ile elde olunan gelirlerin istimali tarzının otoriter bir şekilde tâyin ve tesbitini tazammun ediyorsa, bunun istihsal, inkisam, tasarruf ve istihlâk gibi beşerî hayatın safhalarına teşmilini, endişe ile karşılamaktan geri duramıyoruz. Onu tâyin için uygun görülen isim ne olursa olsun, beşeriyetin üstünde yüksek bir irade vardır; aynı zamanda, kendi tabiatına bir milllî bütçeyi empoze etmeği iddia eden Devletlerin etrafında kaidelere hürmet etmemeğe müsait diğer Devletler ve bilhassa her beşerî camiada maddeten mülhem olmağı veya onun tesirinden kurtulmağı isteyen bir ruh mevcuttur.

» Nüve Forum » akademik » İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi » İktisat Bölümü »

îkinci Konferans :
İKTİSADİ BÜNYE VE BÜTÇENİN YAPISI
Birinci Dünya Harbinden önce, dahilî ve haricî emniyet, yabancı memleketlerle münasebet, adalet, maarif gibi başlıca âmme hizmetlerinin görülmesine münhasır bulunan bütçeler, millî gelirin (nihayet) % 15 ini massediyordu. Nitekim Fransa'da, millî gelir 40 milyar frank civarında tahmin edildiği halde, Devlet bütçesi ancak 5 milyar franka yükseliyordu. Zamanımızda ise, iki harp arası devresinde başlayıp, 1945 tenberi hızlanan bünyevî değişikliklerin neticesi olarak gittikçe daha ihtiraslı hale gelen siyasî ve iktisadî ve içtimaî vazifelerin finansmanına hususî gelirler yekûnunun % 35 ilâ 40 ı tahsis olunmaktadır. İçtimaî sahada, Devlet, ihtiyarlık, hastalık, kaza gibi tehlike ve risklerin ekserisine karşı fertlerin sigortalanmasını deruhte etmektedir. Bununla beraber, bütçeler, bu hususta ihtiyar olunan masrafların sadece bir kısmını ihtiva etmektedirler. Meselâ Fransa'da içtimaî emniyet sigortası, Devlet tarafından alınan vergi ve harçların dışında tahsil olunan iştirak hisseleri ile tesviye edilen bütçe dışı bir müessesedir; bu içtimaî emniyet müessesesi, asıl mânasiyle sigortalardan başka kalabalık işçi ailelerinin yüklerini de üzerine almaktadır. Memurların aile yardımlarını ise, Devlet bütçesi deruhte etmektedir; Devlet diğer taraftan hususiyle enflâsyonun kurbanları arasında beliren iktisaden zayıf kimselerin de yardımına gelmektedir. İçtimaî vazifelerin fazlalaşması, fakir sınıfların yardımına gidebilmeğe kâfi gelecek gelirleri tedarik edebilmek gayesi ile, Devleti mü-terekkî vergilerle zengin sınıfları mükellefiyet altına almağa sevketmek-tedir. Böylece, (sınıflar arasında) muvazene tesisi fikrî muasır bütçe politikasının başlıca gayelerinden birisi haline gelmektedir.
İktisadî sahada da bütçe, değişik nisbetlerde olmakla beraber, tam çalışmayı temin etmek sorumluluğunu yüklenmektedir; nafia hizmetleri tertibinden yapılan masraflar, konjonktürün seyrine göre değişmekte, işsizlikle müterafık olan depresyon devresinde çoğalmaktadır. Uzun harp sonrası safhasını müteakip, (devrevî) konjonktür hareketleri müterakim ihtiyaçların tatmini için istihsal faaliyetine yeniden koyuldukları vakit, Devletler, bütçelerini buhran senelerinde teraküm etmiş bulunan açıkları, refah ve kalkınma senelerine tevzi edecek şekilde tanzim etmeği gönülden isteyeceklerdir. Devrevî bütçelerin şimdiye kadar nazarî mahiyette olan telâkkileri, eninde geçinde, iktisadın kumanda manivelası haline gelecektir.
Sistematik muvakkat açık politikası, bütçenin mûtad istimal tarzında, enflâsyonun tehlikelerine karşı mücadeleye tevessül eden bütçe siyasetile tezat teşkil etmektedir. Nitekim, Anglo-Saksonlar, hususiyle İngilizler, satın alma kuvvetini tenkis edebilmek, bunu kabili istifade (disponisle) mal ve hizmetlerin hacmine intibak ettirebilmek ve ondan envestisman masraflarını tenmiye edecek bir fazla hasıl edebilmek gayesiyle, bütçe muvazenesini gelir fazlası tahakkuk ettirecek şekilde ayarlamak çaresini aramışlardır. Bu memleketlerde, verginin şiddeti carî masrafların kısılmasiyle kombine edilerek, iktisadî yardımların tediyesi için lüzumlu malî kaynakların temini için kullanılmıştır. Bu sayededir ki, yiyeceklerin ve iptidaî maddelerin fiyatları, işçi ve memurların ücret, maaş ve benzeri tediyeler hususunda her türlü yükseltme taleblerini ön-h'yecek şekilde, sunî olarak sabit tutulmuştur.
Nihayet, Devlet, daha ziyade millîleştirme hareketleri neticesinde hususî iktisat sektöründen âmme sektörüne geçen teşebbüslerde olmak üzere, işletmelerin yeniden kurulması ve teçhiz edilmesinin finansmanını da, geniş mikyasta kendi üzerine almaktadır. Böylece, müteaddit senelere şâmil bir plân gereğince envestisman bütçesinin an'anevî senelik devreyi açtığı nisbette, bütçenin hududu yalnız saha itibariyle değil, fakat zaman itibariyle de genişlemiş bulunmaktadır. Aynı zamanda, bütçenin varidat mekanizması da alt üst edilmiş olmaktadır. Gerçekten, normal olarak işletme giderleri denilen carî masrafların karşılanmasına tahsis olunan vergiler, kısmen sermaye giderleri tesmiye edilen masrafların karşılanmasına çağırılmakta ve aynı zamanda istikraza müracaat hususu da hızlanmakta ve kabarmaktadır. Böylece Devlet, vaktile geniş mikyasta ferdî teşebbüslere muhassas bir faaliyet olan tasarrufun teşekkülü ve istimalinin mes'uliyetini de gittikçe daha fazla deruhte etmektedir. Amerika Birleşik Devletlerinin Avrupa millî müdafaa ve kalkınma dâvasına iştirak etmesi sebebiyle de millî bütçelerin hakikî beynelmilel her-cümercine şahit olmaktayız. Avrupanın kalkınması bedelini masraf zaviyesinden yüklenen Birleşik Devletler bütçesi olduğu halde, Avrupa kıt'-asmdaki memleketler bunu, Marshall yardımı şeklinde bütçelerinin gelirleri meyanma kaydetmektedirler.
Âmme bütçelerinin genişliğine ve derinliğine kabarması ortaya başlıca iki mesele çıkarmaktadır : Birinci mesele, modern parlâmentoların, bütçe mevzuuna hâlâ nasıl hâkim oldukları; ikincisi, bütçenin tekniğinin bir taraftan Garp devletlerinin,, diğer taraftan Sovyet hükümetinin vazifelerine nasıl intibak ettiğidir.

» Nüve Forum » akademik » İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi » İktisat Bölümü »

1.— Meselenin siyasî veçhesi: Hükümetin ve Parlâmentonun mütekabil rolleri :
Mahiyeti itibariyle, bütçe bir hükümet tasarrufudur. İcra kuvveti,teşriî kuvvetin tasvibine tâbi bulunan programını, âmme masrafları va-sıtasiyle gerçekleştirmektedir. Fakat, millet huzurunda siyasî bakımdan mes'ul olması, hususiyle müklleflerin mümessili ve müdafii durumunda bulunması itibariyle Parlâmento bütçenin yalnız icrasına ve kontrolüne değil, fakat aynı zamanda hazırlanmasına da iştirak etmek istemektedir. Şu kadar ki; parlâmentonun bu üst üste müdahaleleri mahdut bütçeler için kabili tasvip idi ise de, âmme hesaplarının kabarması ve çe-şitlenmesindenberi bu müdahale imkânsızlaşmaktadır. O derecede ki, kalabalık bir meclisin mütemadi şekilde müdahalede bulunması modern bütçenin çok karışık işleme mekanizmasını bozmak tehlikesini tevlit edebilecektir. Bu tehlike, çift meclis sistemini muhafaza veya kabul etmiş olan demokratik rejimlerde çok daha ağırdır. Her birinin nezdinde maliye komisyonları bulunan iki meclisin bütçenin hazırlanmasına doğrudan doğruya iştirak etmesi, bilhassa bütçe vesikalarının nizamî müddetler içinde onanmasını geciktirmek tehlikesini arzedebilecektir.
Bir taraftan İngiliz örf ve âdeti diğer taraftan Kara Avrupası devletlerinin Ana Yasaları, bütçe mevzuunda ikinci meclisin salâhiyetini az çok kesin şekilde tahdit etmek ve asıl teşriî meclisi de bütçenin hazırlanması faaliyetinden tedricen uzaklaştırmak suretiyle, güçlüğü bertaraf etmişlerdir. Böylece, muasır parlâmentolar gittikçe daha ziyade bütçenin icrasının kontrolüne doğru tevcih olunmuşlardır.

» Nüve Forum » akademik » İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi » İktisat Bölümü »

1) İkinci Meclisin bertaraf edilmesi :
Büyük Britanyada Lordlar Kamarası, vergileri kabul etmek ve Avam Kamarasmca onanmış bütçeyi reddetmek salâhiyet ve imtiyazlarını ardı ardına kaybetmiştir. Surtax yani ingiliz umumî gelir vergisi münasebetiyle 1909 senesinde iki meclis arasında çıkan ve seçimlere yeniden gidilmesi suretiyle halledilen ihtilâfı müteakip kabul olunan kanun, Yüksek Meclisi (yani Lordlar Kamarasını) bütçe konusundaki yetkileinden de resmen mahrum etmiştir. Bu meclisin, bundan böyle, bütçeyi Avam Kamarasından kendisine tevdi edildiği şekli ile tasdik veya tescil etmekten başka bir selâhiyeti yoktur. Bundan başka, Lordlar kamarasına içtima devresinin hitamından bir ay evvel gelip ve yeni devrenin açılmasını takip eden bir ay zarfında onanmayan bütçe dışındaki malî kanunlarında, Lordlara rağmen Kral tarafından tasdik olunması kabul ve tasvip edilmiştir. İşçi partisi rejiminin dahi Yüksek meclisin teşriî selâhiyetle-rinin azaltılması hususunda yeni belirtileri olmamış değildir.
Fransa'da, 1875 Aha yasası, daha o zamanda malî sahada Meb'uslar Meclisinin üstünlüğünü kabul etmişti: bu kaide, Senatoyu doğrudan teşebbüste bulunmaktan, ve tadil tekliflerinin çoğundan mahrum ediyordu; ve ona sadece menfi bir teşebbüs selahiyeti yani meb' uslar Meclisine onanmış ödenekleri kısmak suretiyle tasarrufta bulunmak hakkını bırakıyordu. 1946 Anayasasına göre ise, Millî Meclis bütçe kanununu yalnız başına tasdik etmekte ve Cumhuriyet Konseyi d'ger âdi kanunlar için olduğu gibi bütçenin hazırlanmasına da ancak istişarî mahij'ette katılmaktadır. İlâveten, Cumhuriyet Konseyinin bütçeyi tetkik hususunda istimal edebileceği müddet, iki aylık umumî tetkik müddeti değildir: Konsey Millî Meclisin müzakereleri için kabul edilen zamanı tecavüz edemiyecektir. İki meclisin bütçe konusundaki salâhiyetlerinin müsaviliğmin muhafaza olunduğu yegâne memleket Birleşik Devletleridir. Fakat bu memlekette de, iki meclisin maliye komisyonlarının ihtilâfları müessir surette yatıştı-rılmıştır. Mümessiller Meclisinin tahsisat komitesi tekliflerini bütan meclisin teşkilettiği komite huzurunda müdafaa etmektedir. Mümessiller Meclisi ile bütçeyi ikinci olarak ele alan Senato arasında bir ihtilâf zuhur ettiği vakit, iki Meclisin bütçe (kanunu) projesini tetkik etmiş bulunan Komitelerine mensup üyelerinden mürekkep muhtelit bir Komite, bu ihtilâfı halletmek üzere toplanmaktadır.
İngiltere'de, bütçe (maliye) komisyonu vazifesini gören, ad Hoc tesmiye olunan bir başkan tarafından riyaset edilen Avam kamarası umumî heyetidir; böylece bütçe meclisten çıkarılması çok sür'atlendirilmektedir. Nihayet Fransa'da, bütçe mevzuunun genişliği içinde bunalan ve vakitleri dar olan Maliye komisyonları, metinlerin ancak kısa bir tetkikine tevessül edebilmektedirler.
Demek oluyor ki, Parlâmentolar bütçeyi tasdik etmek (hak ve) imtiyazını muhafaza etmekte iseler de, bütçenin hazırlanması faaliyetinden gittikçe daha fazla uzaklaştıklarına şahit olmaktadırlar.

» Nüve Forum » akademik » İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi » İktisat Bölümü »

2) Ticaraî ve teşriî kuvvetler arasındaki münasebetler :
Bütçe, nazik ve hayli karışık bir muameledir. Onun bütün unsurları itibariyle ahenkli olması lâzımdır: O suretle ki muhtelif hizmetler arasında ödenekler mükemmel bir şekilde tevzi edilmeli, muhtelif masraf kategorilerine isabetli bir dozaj verilmeli gelirler giderlere intibak ettirilmeli ve nihayet ekseriya birbirlerine zıt olan vergilerin adaleti ve verimliliği prensipine riayet olunmalıdır. Bu şerait dahilinde, bütçe, mantıkan ancak bir tek insanın yani Maliye Bakanının eseri olabilir. Kaldı ki, çeşitli düşüncelerin yer aldığı ve bir çok doktrin ve menfaatlarm in'ikâslarma sahne olan teşriî kuvvetin bütçenin hazırlanmasına katılmağı iddia ettiği nisbette, bütçedeki ahenk mekanizması bozulmaktan geri kalmaz. Bu itibarla parlâmentolar, hususiyle bütçe konusunda teşebbüsü kaybetmişlerdir.Bununla beraber İngiltere'de Avam Kamarası teşebbüste bulunmak hakkını muhafaza etmiş ise de, kamara bu hakkını kullanmamak üzere kendi kendisini takyit etmiştir. Nitekim hayli eski olan dahili nizamnameleri gereğince kendi azalarından bilirkişi tarafından ileri sürüldüğü takdirde, Devlet idaresinden mütevellit .masraflara taallûk eden proje, teklif ve taleplerin hiç birisi, Avam kamarasmca nazarı itibare almmı-yacaktır; bundan maksat da, Hükümet tarafından tanzim olunan senelik masraf programının münakaşasının, düşüncesiz ve demagojik ihtiraslardan mütevellit tekliflerle ihlâl olunmasına sebebiyet vermemektedir. A-vam kamarası bütçeyi hükümete tevdi olunmuş bir itimat meselesi addetmektedir; Bu itibarla, bütçenin umumî bünyesini hiç bir vakit değiştirmemekte ise de, onun uygulanmasını dakik bir kontrol ile takip etmek hakkım mahfuz tutmaktadır. Birleşik Devletlerde, ne Mümessiller Meclisi, ne de Senato bütçenin Başkan tarafından kendilerine sunulmuş şeklinin, esaslı .noktalarını tâdil etmek hususunda teşebbüste bulunmaktadır: bu memlekette de bütçe, umumî malî idareye müteallik bir tasarruf addedilmektedir.
Fransa'da, parlâmentonun bütçe mevzuunda teşebbüste bulunmak hakkını tahdit eden 1946 Anayasası olmuştur. Gerçekten Anayasanın 17. ci maddesi mucibince bütçenin, mütekaddim ve munzam ödeneklerin müzakeresi sırasında tasarlanan masrafları arttırmağa veya yeni masraflar ihdas etmeğe mütemayil hiç bir teklif ileri sürülemez. Bu metinden başka, bütçe dokümanlarının genişliği ve karışıklığı Millî Meclisi hesapların bünyesine müdahale etmekten gittikçe vaz geçirmiştir. Fransız Parlâmentosu, müteaddit defa, bütçede hususiyet sistemi mucibince, ödenekleri muhtelif bakanlıkların alt kademelerine kadar tâli taksimata tâbi tutmaktan vaz geçerek, tahsisatları toptan tasdik etmiştir. Aynı sebeple, Millî Meclis, 1949 bütçesi için ödeneklerin bilâhare nasıl kullanılacağına müdahale etmek hakkını mahfuz tutmak suretiyle, muhtelif masrafların azamî haddini tesbit etmekle iktifa etmiştir.
Böylece, bütçenin heyeti umumiyesinin mes'uliyetini deruhte etmek gittikçe daha ziyade icra kuvvetine düşmektedir. Bu gelişme, modern bütçelerin teknik kuruluşunu değiştirmekten de geri kalmamıştır.

» Nüve Forum » akademik » İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi » İktisat Bölümü »