Giriş
Bireyin, çocukluktan yetişkinliğe geçiş sürecini etkileyebilen ve aynı zamanda okuldaki eğitim ve öğretim faaliyetlerini destekleyen önemli faktörlerden birisi de gerekli ölçütler çerçevesinde hazırlanmış çocuk kitaplarıdır. Çünkü okuma alışkanlığı, bireyin, çocukluktan yetişkinliğe daha sağlıklı biçimde geçmesi için erken yaşlarda doğru biçimde edinmesi gereken davranışlardan birisini oluşturmaktadır. Çocuğun erken yaşlarda okuma alışkanlığını kazanabilmesi için de ona özgü yapıtların hazırlanması gerekmektedir.
Çocuklar için hazırlanmış yapıtlar, çocukların, keyifli ve yararlı zaman geçirmelerini sağlama gibi özellikleri dışında (Akın, 1998); dilsel, bilişsel, toplumsal ve kişilik gelişimleri açısından da önem taşımaktadır (Kuzu, 2002, s. 95). Kitap aracılığıyla çocuklar, dünya hakkındaki bilgilerini geliştirdikleri gibi kendilerine ait duyarlılıklarını, hayal güçlerini, yaratıcılıklarını ve iletişim becerilerini de geliştirirler. Günlük olaylar hakkında deneyim kazanırlar. Sosyal davranış örneklerini öğrenerek toplum içinde uygun davranışları sergilerler. Ayrıca kitaplar aracılığıyla anadilini doğru ve gelişmiş bir yapıda kullanma fırsatı bulurlar (Yalçın ve Aytaş, 2003, s 43). Nesneleri tanır, sembolleri ayırt eder, olayları tahmin eder, kavram gelişimi gibi zihinsel beceriler yönünden de desteklenirler (Jalongo, 1993).
Bu nedenlerle yazar yapıtını oluştururken; yayınevi de yayımlayacağı kitabı seçerken çocuk gelişim özelliklerinin farkında olmalı; dış yapı ve iç yapı ölçütleri gibi bir kitabı oluşturan önemli faktörlerin neler olduğunu bilmelidir. Çünkü çocuk kitapları dış yapı ve iç yapı ölçütleri ve dayandığı eğitsel ilkelerle bir bütündür (Sever, 1995, s. 14). Bu ölçüt ve ilkelerin birbirleriyle tutarlılığı ve bütünselliği, çocuk kitaplarının niteliğini belirleyen en temel etkenlerdir.
Çocuk kitaplarının iç yapı ve dış yapı ölçütlerine yönelik yapılmış çalışmalar, Türkiye’de yayımlanan çocuk kitaplarının pek çoğunun hem iç yapı hem de dış yapı ölçütleri açısından çeşitli sorunlar taşıdığını göstermektedir. Erdoğan (1999)’ın “Türkiye’de çocuk yayınları üzerine nicel ve nitel yetersizliklerin olduğunu” ortaya koyduğu araştırması, buna dayanak olarak sunulabilir. Benzer bir biçimde, Taşdemir (2005, s. 9)’e göre “Türkiye’de kısmen görülen kitap inceleme araştırmaları genelde ders kitapları ve kitapların sınırlı bazı boyutları olan, içerik, grafik tasarımı, görsel öğeler, tasarım gibi boyutlar üzerine olduğu gözlenmektedir”. Bu yüzden kitapların uygun ölçütler kullanılarak kapsamlı bir biçimde değerlendirilmesi çocuk gelişimi ve eğitimiyle ilgili herkese katkı sağlayabilecektir.
Çocuklar için kitap seçiminde, dikkat edilmesi gereken ölçütlerin neler olması gerektiği önemli bir konudur. Çünkü çocukluk kısa bir dönem olmasına rağmen etkilenmek ve biçimlenmek için yaşamın en uygun dönemidir (Güleç ve Gönen, 1997). Bu nedenle çocuk kitaplarına hem iç yapısal hem de dış yapısal olarak gereken önem gösterilmelidir. Aşağıda, Akçapar (2000), Alpöge (2003), Aral ve Gürsoy (2000), Armağan (2004), Arslan (2005), Arslantaş (2003), Ataseven ve İnandı (2000), Bozdağ (2000), Chambers (1993), Ciravoğlu (2000), Dayıoğlu (2000), Dilidüzgün (2003), Dögen (2003), Eker (2000), Erdoğan (2003), Güleç ve Geçgel (2005); Gönen (2000), Güneş (2000), Gürkan ve Gökçe (2000), İzgü (2003), Kaya (2000, 2003), Kıbrıs (2000), Konar ve Sargın (2004), Koyuncu ve Kaptan (2005), Kuzu (2002), Nas (2002), Oğuzkan (2001), Özünel (2000), Özkan (2001), Sever (1995, 2002, 2003), Sezgin (2002), Şeyda (2003), Şimşek (2002), Şirin (2000), Taşdemir (2005), Tekin (2000), Tuğrul (2002), Yalçın ve Aytaş (2003), Yavuz (2000), Yılmaz (2002), Zengin ve Zengin (2000)‘de yer alan ve araştırmacı tarafından derlenen “bir çocuk kitabının taşıması gereken dış yapı ve iç yapı ölçütleri” sıralanmıştır:

» Nüve Forum » akademik » Eğitim Fakültesi » İlköğretim Bölümü »

Bir Çocuk Kitabında Bulunması Gereken Dış Yapı (Biçimsel) Ölçütleri
Bir çocuk kitabında bulunması gereken dış yapı (biçimsel) ölçütleri, çocuk edebiyatı kaynak kitaplar ve konu ile ilgili yayınlarda şöyle sıralanmaktadır:
Boyut: Çocuk kitaplarının dikdörtgen veya kare biçiminde; çocuğun seviyesine göre 16x23 cm büyüklüğünde olması normal sayılır. Ayrıca kitap kolay taşınabilir olmalıdır.
Harfler: Kitabın puntosu ilköğretim 1, 2 ve 3üncü sınıf öğrencileri için 12 puntodan büyük olmalıdır. 4 ve 5inci sınıflarda ise 10 puntoluk harfler kullanılabilmektedir.
Kağıt: Sayfaları temizlenebilir olmalıdır. Kitabın kağıdı mat renkli olmalı ve öncelikle birinci hamur kağıt kullanılmalıdır.
Kapak ve cilt: Kitabın kapağı ilgi çekici, konu ile uyumlu olmalıdır. İç kapak resimli olmalı; kapak resmi kitapta yer almalıdır. Kitabın baskı sayısı iç kapakta yer almalıdır. Kitabın dayanıklılığını arttırmak için ciltlenmesinde hem iplik hem de yapıştırıcı kullanılmalıdır.
Resimler: Kitap resimli olmalı; sayfa düzeni rahat ve çekici olmalıdır. Resimler konuya uygun, anlaşılır, gerçekçi, ilgi çekici, çerçeve içinde, kaliteli ve metinle birbirini tamamlayıcı olmalıdır. Ayrıca resimlerde ayrıntılara dikkat edilmelidir. Resimler, sayfanın en uygun yerine konumlandırılmalıdır.
Sayfa düzeni: Sayfa kenarlarında geniş alt-üst, sağ-sol boşluklar bırakılmalıdır. Sayfa sayısı çocuğun seviyesine göre belirlenmelidir. Satırlar arası boşluklar birden çok bırakılmalıdır.
Künye bilgileri: Kitapta, yayınevinin diğer yapıtları hakkında bilgiler yer almalı; yazarın özgeçmişi hakkında bilgi verilmelidir. Kitapta içindekiler, sözlük, kılavuz bölümleri yer almalıdır.

» Nüve Forum » akademik » Eğitim Fakültesi » İlköğretim Bölümü »

Bir Çocuk Kitabında Bulunması Gereken İç Yapı (İçeriksel) Ölçütleri
Bir çocuk kitabında bulunması gereken iç yapı (içeriksel) ölçütleri, çocuk edebiyatı kaynak kitaplar ve konu ile ilgili yayınlarda şöyle sıralanmaktadır:
Dil ve Üslup: Yapıtın dili sade ve açık, anlatımı sürükleyici olmalıdır. Paragraflar 3-5 tümceyi geçmemeli; sözcükler, çocuğun sözcük dağarcığını geliştirici nitelikte olmalıdır. Yapıtlarda kullanılan bilinmeyen sözcük sayısı çocuğun gelişimine uygun; çocuk dünyasıyla ile ilişkili; kitap yazım ve noktalama açısından kusursuz olmalıdır. Sözcükler güncel olmalı; eski sözcükler ve ses tekrarları kullanılmamalıdır. Kitap, yabancı sözcüklerden mümkün olduğunca arındırılmalı, kullanılan yabancı sözcükler ise aslına uygun yazılmalıdır. Yabancı sözcüklerin açıklamaları verilmeli; yabancı deyim, atasözleri Türkçeye uyarlanmalıdır. Devrik cümle kullanılmamalı; sözcükler sadece ilk anlamlarında kullanılmalıdır. Cümleler tek özne, tek yüklemden oluşmalı; birleşik ve girişik cümle kullanılmamalıdır. Argo ve mecaz söyleyişler kullanılmamalı; edat ve bağlaçlar mümkün olduğunca az kullanılmalıdır.
Konu: Çocuk kitaplarında tema ve konu ilişkisi güçlü olmalıdır. Konular, çocuklarda güven duygusunu artırmalı; çocuğun yaşantısıyla ilgili olmalıdır.
Plan: Çocuk kitaplarında olaylar tutarlı bir biçimde sıralanmalıdır. Olaylar baştan sona gereksiz ayrıntılara girmeden aktarılmalıdır.
Tema: Yapıtta ideolojik örüntüler olmamalı; herhangi bir duygu empoze edilmemeye çalışılmalıdır. Evrensel değerlere yer verilmeli, çocuğu rasyonel düşündürmeye yöneltmelidir.
Yukarıda sıralanan özellikler doğrultusunda TÜBİTAK’ın yayımladığı ve birden çok baskı yapan Çocuk Kitaplığı Dizisinin (Tablo E2), bir çocuk kitabının taşıması gereken dış yapı ve iç yapı ölçütlerini ne ölçüde taşıdığının belirlenmesi ile çocuklara yönelik kitap yayımlayan bir bilim kurumunun çocuk kitaplarının ölçütleri ne kadar karşıladığı sınanacaktır. Araştırma, TÜBİTAK’ın yayımlamayı tercih ettiği çocuk kitaplarının ölçütlere ne ölçüde uyduğunu ortaya koyması bakımından önem taşımaktadır. Araştırmanın temel beklentisi, TÜBİTAK’ın yayımladığı çocuk kitaplarının, yukarıda sıralanan dış yapı ve iç yapı ölçütlerini taşıdığı yönündendir.

» Nüve Forum » akademik » Eğitim Fakültesi » İlköğretim Bölümü »

Araştırmanın Amacı
Bu araştırmanın amacı, TÜBİTAK tarafından yayımlanan Çocuk Kitaplığı Dizisinin (Tablo E1), bir çocuk kitabının taşıması gereken dış yapı ve iç yapı ölçütlerine ne ölçüde uyduğunu ortaya koymaktır. Bu amaç çerçevesinde aşağıdaki sorulara yanıt aranacaktır:
1- TÜBİTAK Çocuk Kitaplığı Dizisindeki kitaplar, bir çocuk kitabının taşıması gereken dış yapı (tasarım ve düzenleme, yazar ve kitap bilgileri) ölçütlerini ne ölçüde taşımaktadır?
2- TÜBİTAK Çocuk Kitaplığı Dizisindeki kitaplar, bir çocuk kitabının taşıması gereken iç yapı (dil-anlatım, konu-plan ve resimlendirme) ölçütlerini ne ölçüde taşımaktadır?
Yöntem
Evren ve Örneklem
TÜBİTAK tarafından Popüler Bilim Kitapları başlığı altında yayımlanan Çocuk Kitaplığı Dizisinin (7-11 yaş) 36 kitabı bu araştırmanın evrenini oluşturmaktadır. Evren içerisinden 34 kitap örneklem olarak alınmıştır (Tablo E1). Çocuk Kitaplığı Dizisinde bulunan iki kitaba (Dünya ve Uzay, Deneylerle Bilim) basımları olmadığı için ulaşılamamıştır. Araştırma, incelenen kitapların ulaşılan basımları (Tablo E2), ile sınırlandırılmıştır.
Veri Toplama Aracının Hazırlanması
Bu araştırmada, araştırmacı tarafında geliştirilen çocuk kitaplarının taşıması gereken iç yapı ve dış yapı ölçütlerine yönelik toplam 75 sorudan oluşan beş farklı veri toplama aracı kullanılmıştır. Veri toplama araçları, çocuk edebiyatı alanında yayımlanmış yerli-yabancı kaynak kitap ve yayınların taranması sonucu oluşturulmuş; alanda uzman öğretim üyelerinin veri toplama araçları hakkındaki görüşleri de alındıktan sonra araçlara son biçimleri verilmiştir. Veri toplama araçlarının özellikleri aşağıda ilgili başlıklarda bulunmaktadır.
İç Yapı Ölçütlerinin Saptanmasında Kullanılan Araçlar
İç yapı ölçütlerinin saptanmasına yönelik dil ve anlatım, konu-plan ve resimlendirme başlıkları altında olmak üzere toplam 3 farklı araç geliştirilmiştir. Dil ve anlatım ölçütlerini saptamaya yönelik hazırlanan veri toplama aracında 17’si olumlu soru köklü, 4’ü olumsuz soru köklü toplam 21 soru bulunmaktadır. konu-plan ölçütlerini saptamaya yönelik hazırlanan araçta ise 7’si olumlu soru köklü, 2’si olumsuz soru köklü toplam 9 soru bulunmaktadır. Resimlendirme ölçütlerini saptamaya yönelik hazırlanan araçta tamamı olumlu soru köklü 10 soru bulunmaktadır. İç yapı ölçütlerini saptamaya yönelik hazırlanmış 3 araçtaki sorular ‘yeterli’, ‘kısmen yeterli’ ve ‘yetersiz’ seçenekleri ile değerlendirilmiştir.
Dış Yapı Ölçütlerinin Saptanmasında Kullanılan Araçlar
Dış yapı ölçütlerinin saptanmasına yönelik tasarım ve düzenleme ve yazar ve kitap bilgileri başlıkları altında olmak üzere toplam iki farklı araç geliştirilmiştir. Tasarım ve düzenleme ölçütlerini saptamaya yönelik hazırlanan veri toplama aracında tamamı olumlu soru köklü olmak üzere toplam 14 soru bulunmaktadır. Yazar ve kitap bilgileri ölçütlerini saptamaya yönelik hazırlanan araçta ise yine tamamı olumlu soru köklü olmak üzere toplam 21 soru bulunmaktadır. Dış yapı ölçütlerini saptamaya yönelik hazırlanmış tasarım ve düzenleme ve yazar ve kitap bilgileri araçlarının soruları ‘yeterli’ ve ‘yetersiz’ seçenekleri ile değerlendirilmiştir.

» Nüve Forum » akademik » Eğitim Fakültesi » İlköğretim Bölümü »

Verilerin Toplanması ve Analizi
TÜBİTAK tarafından yayımlanan Çocuk Kitaplığı Dizisindeki 34 çocuk kitabı, geliştirilen veri toplama araçları ile araştırmacı tarafından taranmış; elde edilen bulgular ilgili başlıklar çerçevesinde tablolar halinde verilmiştir. İç yapı ölçütlerini saptamaya yönelik kullanılan araçlardaki olumlu soru köklü sorular ‘yeterli’ için ‘3’, ‘kısmen yeterli’ için ‘2’ ve ‘yetersiz’ için ‘1’ puanla değerlendirilmiştir. Yine iç yapı ölçütlerini saptamaya yönelik kullanılan araçlardaki olumsuz soru köklü sorular ise ‘yeterli’ için ‘1’, ‘kısmen yeterli’ için ‘2’ ve ‘yetersiz’ için ‘3’ biçiminde ters puanlanmıştır. Dış yapı ölçütlerini saptamak için kullanılan araçlardaki tüm sorular ‘yeterli’ için ‘2’, ‘yetersiz’ için ‘1’ biçiminde puanlanmıştır. Bulguların frekans (f), yüzde (%) ve ortalamaları (X ) hesaplanmıştır. Bulguların değerlendirilmesinde esas alınan ortalamalar için oluşturulan değer aralıkları Tablo 1’de yer almaktadır (Taşdemir, 2003, s. 295; Konar ve Sargın, 2004, s. 198).
Bulgular
Bu bölümde, Çocuk Kitaplığı Dizisinin dış yapı ve iç yapı ölçütlerine yönelik elde edilen bulgular verilmiştir.
TÜBİTAK tarafından yayımlanan Çocuk Kitaplığı Dizisindeki kitapların, tasarım ve düzenleme ölçütlerini ne ölçüde taşıdığının sonuçları Tablo 2’de verilmiştir. Tablo 2’de verilen bulgular incelendiğinde, yapıtların tasarım ve düzenleme açısından yeterli düzeyde olduğu görülmektedir. Tasarım ve düzenleme sonuçlarına göre 4 madde yetersiz, 10 madde yeterli düzeyde bulunmuştur.
TÜBİTAK tarafından yayımlanan Çocuk Kitaplığı Dizisindeki kitapların, yazar ve kitap bilgileri Tablo 3’te verilmiştir. Tablo 3’te verilen bulgular incelendiğinde, yapıtların yazar ve kitap bilgileri açısından yeterli düzeyde olduğu görülmektedir. Yazar ve kitap bilgileri incelendiğinde ise 6 maddenin yetersiz, 15 maddenin yeterli düzeyde olduğu görülmektedir.
TÜBİTAK tarafından yayımlanan Çocuk Kitaplığı Dizisindeki kitapların, dil ve anlatım ölçütlerini ne ölçüde taşıdığının sonuçları Tablo 4’te verilmiştir. Tablo 4’te de görüldüğü gibi yapıtların dil ve anlatım ölçütleri açısından yeterli düzeyde olduğu saptanmıştır. Dil ve anlatım sonuçları incelendiğinde 1 maddenin yetersiz, 5 maddenin kısmen yeterli, 15 maddenin yeterli düzeyde olduğu görülmektedir.
TÜBİTAK tarafından yayımlanan Çocuk Kitaplığı Dizisindeki kitapların, konu-plan ölçütlerini ne ölçüde taşıdığının sonuçları Tablo 5’te verilmiştir. Tablo 5’te görüldüğü gibi yapıtların konu-plan ölçütleri açısından yeterli düzeyde olduğu saptanmıştır. Konu-plan bulgularına göre 1 maddenin kısmen yeterli, 8 maddenin yeterli düzeyde olduğu görülmektedir.
TÜBİTAK tarafından yayımlanan Çocuk Kitaplığı Dizisindeki kitapların, resimlendirme ölçütlerini ne ölçüde taşıdığının sonuçları Tablo 6’da verilmiştir. Tablo 6’da verilen bulgular incelendiğinde, yapıtların resimlendirme ölçütleri açısından yeterli düzeyde olduğu görülmektedir. Resimlendirme alt boyutunun sonuçları incelendiğinde 1 maddenin yetersiz, 2 maddenin kısmen yeterli, 7 maddenin yeterli düzeyde olduğu görülmektedir.
TÜBİTAK tarafından yayımlanan Çocuk Kitaplığı Dizisindeki kitapların, boyutlara göre yeterlilik ortalamaları sonuçları Tablo 7’de verilmiştir. Her bir yapıta yönelik yeterlilik ortalamalarının verildiği Tablo 7 incelendiğinde tasarım ve düzenleme başlığı altında 3 yapıt yetersiz, 31 yapıt yeterli; yazar ve kitap bilgileri başlığı altında tüm yapıtlar yeterli; dil ve anlatım başlığı altında 11 yapıt kısmen yeterli, 23 yapıt yeterli; konu-plan başlığı altında 1 yapıt kısmen yeterli, 33 yapıt yeterli; resimlendirme başlığı altında ise 1 yapıt yetersiz, 13 yapıt kısmen yeterli, 20 yapıt yeterli ölçütlerde bulunmuştur.

» Nüve Forum » akademik » Eğitim Fakültesi » İlköğretim Bölümü »

Tartışma ve Yorum
Bu bölümde, analizler sonucunda elde edilen bulgular tartışılmış ve yorumlanmıştır.
TÜBİTAK Çocuk Kitaplığı Dizisindeki kitapların iç yapı ve dış yapı özelliklerinin incelendiği bu çalışmanın sonuçları, kitapların, bir çocuk kitabında olması gereken iç yapı ve dış yapı ölçütlerini taşıdığını göstermektedir. Çünkü inceleme sonucunda iç yapı ve dış yapı ölçütlerini saptamakta kullanılan 75 maddeden 64 tanesinin ‘yeterli’ olduğu bulunmuştur. Bu sonuç araştırmanın sayıltısını desteklemektedir.
Ancak, inceleme sonuçları her ne kadar araştırmanın sayltısını destekler nitelikte olsa da, gerek iç yapı gerekse dış yapı ölçütleri açısından kitapların bir takım eksiklerinin olduğu da saptanmıştır. Bunlardan dış yapı ölçütleri ile ilgili olanları sayfaların alt-üst (1,32); sağ-sol (1,35) boşluklarının olması ve kağıdın mat olması (1,41) tasarım ve düzenleme alt boyutunda saptanan eksiklikledir.
Benzer bir biçimde, dış yapı ölçütleri ile ilgili olarak kitapta içindekiler bölümünün olması (1,41); sözlük olması (1,11); yazarın tanıtılması (1,02); iç kapakta kitabın yöneldiği yaş grubunun yazıyor olması (1,00); kitabın kılavuzunun olması (1,23); Talim Terbiye Kurulunun onayının olması (1,17) gibi eksiklikler yazar ve kitap bilgileri alt boyutundaki eksiklikler ile ilişkilidir.
İncelenen kitaplardaki iç yapı ölçütleri eksikliklerinden önemli yerlerin farklı yazı tipleri ile vurgulanması (1,41), dil ve anlatım alt boyutu ile ilgilidir. İç yapı ölçütlerinin bir diğeri olan kapakta kullanılan resmin ilgi çekici olması (1,61) ise resimlendirme alt boyutunda saptanan bir eksikliktir.
TÜBİTAK’ın yayımladığı çocuk kitaplarının genel olarak ‘yeterli’ ölçütleri taşıdığı yapılan incelemeden anlaşılmaktadır. Ancak, ‘yeterli’ ölçütlerde olmalarına karşın, iyileştirilmesiyle Çocuk Kitaplığı Dizisinin kalitesini arttıracağı düşünülen maddeler de bulunmaktadır. Bu maddelerden kitabın biçiminin uygunluğu (1,64) ve kitabın boyutunun uygunluğu (1,67) tasarım ve düzenleme; Türkçe metnin bilimsel danışmanının olması (1,52) yazar ve kitap bilgileri; bilinmeyen sözcüklerin anlamlarının aynı sayfada verilmesi (1,76); satır sonunda sözcük bölmesi yapılması (1,79); kitabın başlığının ilgi çekici olması (1,94) dil ve anlatım alt boyutlarıyla ilgilidir.
Ayrıca incelenen otuz dört çocuk kitabında tasarım ve düzenleme başlığı altında otuz bir yapıt; yazar ve kitap bilgileri başlığı altında tüm yapıtlar; dil ve anlatım başlığı altında yirmi üç yapıt; konu-plan başlı altında otuz üç yapıt; resimlendirme başlığı altında ise yirmi yapıtın yeterli ölçütleri taşıdığı bulunmuştur. Bu durum TÜBİTAK’ın, yayımladığı çocuk kitaplarında, bir çocuk kitabının taşıması gereken iç yapı ve dış yapı ölçütlerini aradığını göstermektedir.
Araştırmanın bulguları ve yorumları doğrultusunda, bu konuda araştırma yapmak isteyen araştırmacılara ve örneklemdeki 34 kitabın yayınevine, kitapları okuyuculara daha iyi biçimde sunmaları açısından şu önerilerde bulunulabilir: TÜBİTAK gibi Milli Eğitim Bakanlığı ve Kültür ve Turizm Bakanlığının yayımladıkları çocuk kitapları da iç yapı ve dış yapı ölçütleri doğrultusunda incelenebilir.
TÜBİTAK’ın yayımladığı 36 çocuk kitabının sadece bir tanesinin çeviri olmadığı görülmüştür. Bu veri doğrultusunda, TÜBİTAK’ın yerli çocuk kitaplarını da yayınlaması ile Türkiye’deki yerli çocuk kitaplarının kalitesinin artacağı düşünülmektedir.

» Nüve Forum » akademik » Eğitim Fakültesi » İlköğretim Bölümü »

KaynakPDFve tablolar