ÖNSÖZ
11. yy’ın ortalarında Bagratid Ermeni devletinin yıkılmasından sonra Ermenilerin bir kısmı Ukrayna’ya göç ettiler. Burada kendi ana dilleri olan Ermeniceyi bırakıp Kıpçakçayı kabul ederek okumaya, yazmaya ve dua etmeye başladılar [Garkavets, Hurşudyan, 2001, XVII, 587]
Ermeni Kıpçakçası ses bilgisi ve gramer açısından Tatar, Karaim, Urum ve Kırım Tatarcasıyla büyük bir benzerlik göstermektedir. Ayrıca Altın Ordu sahasının, Mem.K’nın ve CC’nın dillerine de yakındır.
Bugün Türkiye’de ve yurt dışında Ermeni Kıpçakçasının ses, şekil ve cümle bilgisi üzerine yapılan çalışmaların yeterli olmaması, yurt dışında yapılmış çalışmaların ve kaynakların hepsine ulaşılamamasından çalışmamız oldukça güç koşullarda sürdürülmüştür. Ses, şekil ve cümle yapısıyla ilgili bazı çalışmalar fazla ayrıntılara inilmeden yapılmıştır. Bu çalışmalar az olmasına rağmen Ermeni Kıpçakçası hakkında genel bir bilgi vermektedir.
Bu güne kadar Ermeni Kıpçakçasıyla yazılmış yazmaların daha çok ne zaman, nerede, kimin tarafından yazıldığı ve konuları üzerinde durulmuştur. Ermeni Kıpçakçası üzerinde çalışan yurt dışındaki Türkologlar Ermeni Kıpçakçasıyla yazılmış yazmaların tercümelerini Rus ve Polonya dillerine yapmışlar ve yayınlamışlardır. Ancak, bugün hâlâ tanıtılmayan ya da tanıtıldığı halde üzerinde çalışma yapılmayan yazmalar da bulunmaktadır.
Tanıtılıp da üzerinde çalışma yapılmayan eserlerden biri, üzerinde çalıştığımız “Alġış Bitigi”dir. “Alġış Bitigi” 1618’de Lvov’da düzenlenmiş ve bugün Leiden Üniversitesi Kütüphanesinde muhafaza edilmektedir (bk. 0.2.6.).
“Alġış Bitigi”nin üzerinde bilimsel bir çalışmanın yapılmamış olması, yalnız bazı kitaplarda ve makalelerde kısa bilgiler verilmekle yetinilmesi, bizi bu değerli eser üzerinde çalışmaya sevk etmiştir.
Çalışmamızda, Kıpçakça konuşan Ermeniler ve Ermeni Kıpçakçası hakkında bilgi vererek, “Alġış Bitigi”nin Ermeni alfabesinden Lâtin alfabesine transkripsiyonu, tercümesi, dizini yapılmış, durum eklerinin şekil, görev ve işlevleri üzerinde durularak, Ermeni Kıpçakçası özelliklerinin ortaya koyulması amaçlanmıştır.
Türk Dili ve Türk Dili Tarihi ile uğraşanlara faydalı olacağını umduğumuz bu çalışmanın hazırlanmasında yoğun akademik çalışmaları arasında her türlü yardımını ve desteğini esirgemeyen hocam Prof. Dr. Şükrü Halûk AKALIN’a teşekkürlerimi bildirmeyi bir borç bilirim.
“Alġış Bitigi”ni Hollanda’dan bize gönderen Mehmet Tütüncü’ye, danışmak için benden yardımını ve zamanını esirgemeyen Tez İzleme Komitesi Üyelerinden Doç. Dr. A. Deniz Abik’e ve Yard. Doç. Dr. Faruk Yıldırım’a, metni Türkiye Türkçesine aktarmamda yardımcı olan Diakon Hagop Minasyan’a, “Agos” gazetesinin editörü Sarkis Seropyan’a, Adana’da Bible Bookstore’dan (İncil Kitapevi) Zeynel Sayın’a, Adana Bebekli Katolik Kilisesine, Mersin Katolik Kilisesinden Ojen Salim’e, yardımlarını esirgemeyen bölümdeki hocalarıma, araştırma görevlisi Ali Tan’a ve Yeter Torun’a, sabır ve desteklerinden dolayı aileme ve eşime sonsuz teşekkürlerimi sunuyorum.
Çukurova Üniversitesi Araştırma Fonu çalışmamı FEF 2003-D.7 proje numarasıyla desteklemiştir. Sağladıkları bu parasal destek için Çukurova Üniversitesi Araştırma Fonu’na ayrıca teşekkür ediyorum.
Nadejda CHIRLI
Adana-Şubat 2005

İÇİNDEKİLER
ÖZET……………………………………….…………………..……………………….I
ABSTRACT …………...………………………….……………..…………………II
ÖN SÖZ …………………………..……………………..……..………………….III
KISALTMALAR …………………………………………..………..…………... X
ALFABE .................................................. ................ XI
0. GİRİŞ ……………….…………….…………………………………………..…… 1
0.1. Çalışmanın Tanıtımı ………...…………………………………… 1
0.1.1. Konu …………….…..……………………………………………… 1
0.1.2. Amaç ……………………………………………………..………… 1
0.1.3. Malzeme ve Yöntem ………………………………………… 1
0.1.4. Çalışmanın bölümleri ………………………………………… 2
0.2. Kıpçakça Konuşan Ermeniler ve Ermeni Kıpçakçası ..…3
0.2.1. Kıpçakça Konuşan Ermenilerin Tarihi …..……………… 3
0.2.2. Kıpçakça Konuşan Ermenilerin Dil ve Edebiyatı ………...5
0.2.3. Kıpçakça Konuşan Ermenilerin Yazılı Mirası ……………...13
0.2.4. Kıpçakça Konuşan Ermenilerin Kullandıkları Alfabe …...22
0.2.5. Kıpçakça Konuşan Ermenilerin Dini ………………………….…23
0.2.6. Alġış Bitigi ……………………………………………………...…….… 24
I. DURUM EKLERİ …………………………………………………………...…….. 30
1.1. Yalın Durum............................................. ...............31
1.1.1. Yalın Durumun Şekilleri......................................... 31
1.1.2. Yalın Durumun İşlevleri......................................... 31
1.1.2.1. Yalın durumun özne olarak kullanılışı...............31
1.1.2.2. Yalın durumun belirtisiz nesne olarak kullanılışı.......32
1.1.2.3. Yalın durumun edatla kullanılışı...........................32
1.2. Tamlayan Durumu...........………………..………………………………...…33
1.2.1. Tamlayan Durumu Ekinin Şekilleri ………………..…………………...33
1.2.2. Tamlayan Durumu Ekinin Görevleri ………………..………………...36
1.2.3. Tamlayan Durumu Ekinin İşlevleri …………………..………………...36
1.2.3.1. Belirtili İsim Tamlaması ……………………………………......37
1.2.3.2. Belirtisiz İsim Tamlaması ……………………………………....38
1.2.3.3. Zincirleme İsim Tamlaması …………………………………....39
1.3. Yükleme Durumu..........…………………………..…………………………....41
1.3.1. Yükleme Durumu Ekinin Şekilleri …………..…………………………...41
1.3.2. Yükleme Durumu Ekinin Görevleri ………..…………………………....43
1.3.3. Yükleme Durumu Ekinin İşlevleri ………...………………………….….43
1.3.3.1. Ekli Yükleme Durumu ……………………………………….......44
1.3.3.2. Eksiz Yükleme Durumu.......................................45
1.3.4. Yükleme Durumu Ekinin İşlev Değişmeleri ………...……………….45
1.3.4.1. Yalın Durumu İşlevinde Kullanılışı …………………………...45
1.3.4.2. Yönelme Durumu İşlevinde Kullanılışı ……………………….46
1.4. Yönelme Durumu..........…………………………………………………….......48
1.4.1. Yönelme Durumu Ekinin Şekilleri ……..……………………………......48
1.4.2. Yönelme Durumu Ekinin Görevleri ……..……………………………....52
1.4.3. Yönelme Durumu Ekinin İşlevleri ………...………………………….....52
1.4.3.1. Yönelme durumu ekinin yer ve yön gösterme işlevinde kullanılışı ... 52
1.4.3.2. Yönelme durumu ekinin “için, -dan dolayı” işlevinde kullanılışı ....... 54
1.4.3.3. Yönelme durumu ekinin çıkma durumu ekiyle ikileme olarak kullanılışı ..… 54
1.4.3.4. Yönelme durumu ekinin k‘ọra, diyin, diŋra/diŋray/dinra, dira/diray,
sọŋra gibi edatlarla kullanılışı ..…………..………...... 55
1.4.3.5. Yönelme durumu ekinin bazı deyimlerde kullanılışı..…..………56
1.4.4. Yönelme Durumu Ekinin İşlev Değişmeleri..…………..……………….57
1.4.4.1. Yükleme durumu işlevinde kullanılışı..……..…………………..57
1.4.4.2. Bulunma durumu işlevinde kullanılışı..…………..………….….60
1.4.4.3. Çıkma durumu işlevinde kullanılışı..……………..………….….62
1.4.4.4. Vasıta durumu işlevinde kullanılışı..………………...……….….62
1.5. Bulunma Durumu......... ……..…………………………………………….....63
1.5.1. Bulunma Durumu Ekinin Şekilleri..…..……………………………....…63
1.5.2. Bulunma Durumu Ekinin Görevleri..…..………………………………..65
1.5.3. Bulunma Durumu Ekinin İşlevleri..……...…………………………....…66
1.5.3.1. Bulunma durumu ekinin yer bildirme işlevinde
kullanılışı.…………………………….…………………………..66
1.5.3.2. Bulunma durumu ekinin zaman bildirme işlevinde kullanılışı.....67
1.5.3.3. Bulunma durumu ekinin “içinde olma, içinde bulunma”
işlevinde kullanılışı.……..………..………………………………67
1.5.3.4. Bulunma durumu ekinin yüklem olarak kullanılışı..…...………..69
1.5.3.5. Bulunma durumu ekinin -gan sıfat-fiil ekiyle kullanılışı..…..…..69
1.5.4. Bulunma Durumu Ekinin İşlev Değişmeleri..………………….……......70
1.5.4.1. Yönelme durumu işlevinde kullanılışı..………………………....70
1.5.4.2. Çıkma durumu işlevinde kullanılışı..……………………………71
1.5.4.3. Vasıta durumu işlevinde kullanılışı.....…………………………..71
1.6. Çıkma Durumu.......……………………………...……………………….......73
1.6.1. Çıkma Durumu Ekinin Şekilleri..…………………………………......…73
1.6.2. Çıkma Durumu Ekinin Görevleri..……………………………………....76
1.6.3. Çıkma Durumu Ekinin İşlevleri..……………………………...............…76
1.6.3.1. Çıkma durumu ekinin eylemin yapıldığı yeri ve başlangıç
noktasını gösterme işlevinde kullanılışı..…………...…………....76
1.6.3.2. Çıkma durumu ekinin sebep bildirme işlevinde kullanılışı..….…77
1.6.3.3. Çıkma durumu ekinin zaman bildirme işlevinde kullanılışı..…...78
1.6.3.4. Çıkma durumu ekinin baş*a, awal, ilgari, sọŋra gibi
edatlarla kullanılışı..………………...……..……………………..79
1.6.3.5. Çıkma durumu ekinin aitlik işlevinde kullanılışı..………..…......80
1.6.3.6. Çıkma durumu ekinin karşılaştırma işlevinde kullanılışı..……....80
1.6.3.7. Çıkma durumu ekinin yönelme durumu ekiyle ikileme
olarak kullanılışı..……………...………………………….……...81
1.6.3.8. Çıkma durumu ekinin bir bütünü veya bir bütünün
parçasını gösterme işlevinde kullanılışı..………...…………..…...82
1.6.3.9. Çıkma durumu ekinin herhangi bir şeyin yapıldığı malzemeyi
veya türediği kaynağı gösterme işlevinde kullanılışı...………..…83
1.6.3.10. Çıkma durumu ekinin zarf işlevinde kullanılışı..………..…..…83
1.6.3.11. Çıkma durumu ekinin *ut*ar-, *ut*arımla*-, *utul-,
*ọr*-, sa*la-, *ọl-, titre- gibi hisse dayanan davranışları
bildiren fiillerle kullanılışı..…………………..…...……………...84
1.6.3.12. Çıkma durumu ekinin bazı deyimlerde kullanılışı..……..…..…85
1.6.4. Çıkma Durumu Ekinin İşlev Değişmeleri..………………………….......85
1.6.4.1. Bulunma durumu işlevinde kullanılışı..………………………….85
1.6.4.2. Vasıta durumu işlevinde kullanılışı..…………………….……....86
1.7. Vasıta Durumu........ ……………………………………………….……........87
1.7.1. Vasıta Durumunun Şekilleri..…………………………………..………..87
1.7.2. Vasıta Durumunun Görevleri..…………………………….……..……...88
1.7.3. Vasıta Durumunun İşlevleri..…………………………………….……....88
1.7.3.1. Vasıta durumunun vasıta bildirme işlevinde kullanılışı.………...89
1.7.3.2. Vasıta durumunun beraberlik bildirme işlevinde kullanılışı..…...90
1.7.3.3. Vasıta durumunun sebep bildirme işlevinde kullanılışı.…….......90
1.7.3.4. Vasıta durumunun çeşitli nitelik zarfları oluşturma işlevinde
kullanılışı..…………..………………………...……………….…91
1.7.3.5. -ma* isim-fiil ekiyle vasıta durumunun kullanılışı.......…….....…93
1.7.4. Vasıta Durumunun İşlev Değişmeleri....................................... .................93
1.8. Yer ve Yön Gösteren İsimlerle Kalıplaşarak Edat Olarak
Kullanılanlar ...........................................…………….… ………………….....94
1.8.1. alın “ön, alın” ………………………………………….……….……….95
1.8.1.1. Yönelme durumu ekiyle kullanılışı..…………………..…….......95
1.8.1.2. Yönelme durumu ekinin bulunma durumu işlevinde
kullanılışı..…………………...…………………………..…….…95
1.8.2. ust: “üst” ……………………………………..………………………....96
1.8.2.1. Yönelme durumu ekiyle kullanılışı..………..………………..….96
1.8.2.2. Yönelme durumu ekinin bulunma durumu işlevinde
kullanılışı..…………...………………………………………...…97
1.8.3. ọrun “yer” ………………………….………………………………..….97
1.8.3.1. Yönelme durumu ekiyle kullanılışı..………..…………………...97
1.8.4. tip “dip” …………………………………………………..………….......98
1.8.4.1. Yönelme durumu ekiyle kullanılışı..……………………..…..….98
1.8.4.2. Yönelme durumu ekinin bulunma durumu işlevinde
kullanılışı..………………………...………………………….…..98
1.8.5. ўan “yan, taraf” …………………………………..……………………...98
1.8.5.1. Yönelme durumu ekiyle kullanılışı..……………..………….......99
1.8.6. iḉ “iç” …………………………………………………………..…..…...99
1.8.6.1. Yönelme durumu ekinin bulunma durumu işlevinde kullanılışı ..………………...………… 99
1.8.7. art “art, arka” …………………………..…………99
1.8.7.1. Çıkma durumu ekiyle kullanılışı ..………..………………….... 100
II. METİN (Çeviri yazı) .................................................. ...........................................101
III. TERCÜME .................................................. .................................................. .......141
IV. SONUÇ .................................................. .................................................. ..............166
V. DİZİN .................................................. .................................................. ..................169
ESERİN FOTOKOPİSİ........................................ .................................................. ....252
KAYNAKÇA.......................................... .................................................. ....................338
ÖZ GEÇMİŞ............................................ .................................................. ..................343

ALFABE

0.1. Çalışmanın Tanıtımı
0.1.1. Konu
Çalışmamızın konusu, Ermeni Kıpçakçasıyla yazılmış Algış Bitig’i adlı eserin transkripsiyonu, Türkiye Türkçesine aktarılması, dizinin hazırlanması ve metinde geçen durum eklerinin şekil, görev ve işlevleri bakımından incelenmesidir.
0.1.2. Amaç
Bugüne kadar Ermeni Kıpçakçasıyla yazılmış birçok kitap çeşitli yerlerde basılmıştır. Pek çok Batılı Türkolog Ermeni Kıpçakçası üzerine önemli çalışmalar yayımlamıştır. Ancak yapılan bu çalışmalar Ermeni Kıpçakçasını tüm yönüyle ortaya koymaya yetmemektedir. Bugüne kadar bilim alemine hâlâ tanıtılmayan ya da tanıtıldığı halde üzerinde çalışma yapılmayan yazmalar da bulunmaktadır. Tanıtılıp da üzerinde bilimsel çalışma yapılmayan eserlerden biri de “Algış Bitigi”dir.
Bu çalışmamızdaki amacımız “Algış Bitigi”nin transkripsiyonunu yapıp, Ermeni Kıpçakçasındaki durum eklerini Eski Türkçe ve Tarihî Kıpçak Lehçelerindeki şekilleriyle karşılaştırmak ve eseri bilim âlemine kazandırmak, bu sayede de Alġış Bitigi’ni tanıtmak ve Ermeni Kıpçakçasına katkıda bulunmaktır.
0.1.3. Malzeme ve Yöntem
Tezimizde malzeme olarak "Algış Bitigi" adlı eser kullanıldı.
Çalışmamıza, Kıpçakçayı yazı dili olarak kullanan Ermeniler ve Ermeni Kıpçakçasıyla ilgili yurt içinde ve yurt dışında bulunan kaynakların taranmasıyla başlandı. Ermeni Kıpçakçası üzerinde daha çok Batılı Türkologlar çalıştığı için kaynakların çoğu yurt dışında bulunmaktadır. Ermeni Kıpçakçasıyla ilgili çalışmalar az olduğundan ve çoğunun yurt dışında bulunduğundan kaynaklara ulaşmak epey zor oldu. Kaynaklar taranıp değerlendirildikten sonra metnin Ermeni alfabesinden Latin alfabesine transkripsiyonu yapıldı. Daha sonra durum eklerini almış olan bütün kelimeler fişlenerek, işlevlerine göre tasnif edildi. Tasnif aşaması bittikten sonra da dizin hazırlandı ve metin Türkiye Türkçesi’ne aktarıldı.
0.1.4. Çalışmanın Bölümleri
Çalışmamız, Giriş-İnceleme-Metin-Tercüme-Dizin-Sonuç olmak üzere altı bölümden oluşmaktadır. Birinci bölüm olan Giriş bölümünde, Kıpçakça konuşan Ermeniler (tarih, dil ve edebiyat, yazılı miras, alfabe ve din) ve Ermeni Kıpçakçasıyla ilgili bilgiler verildi.
İnceleme bölümünde durum ekleri tek tek incelendi. Durum ekleriyle ilgili ET, Altın Ordu sahası, Kıp.T, Mem.K ve Erm.K’deki görüşler sıralandıktan sonra bu eklerin Erm.K’deki görev ve işlevleri verildi. Bu bölümde durum eki almış örneklerin daha kolay bulunması için geçtiği sayfa numaraları verildi.
Üçüncü bölüm olan Metin bölümünde, AB’nin Ermeni alfabesinden Latin alfabesine transkripsiyonu yapıldı. Metnin transkripsiyonu yapılırken orijinal metnin sayfa ve satır düzeninin bozulmamasına dikkat edildi.
Tercüme bölümünde, metin Ermeni Kıpçakçasından Türkiye Türkçesine aktarıldı. Tercümede özellikle mânânın bozulmaması için kendi yorumumuzu katmadan, kelimesi kelimesine tercüme yolu esas alınarak çevrilmeye çalışıldı, ekleme yapma zorunluluğu olan yerlerde de bu eklemeler parantez içerisinde gösterildi. AB’de geçen mezmurları ve ilâhileri Türkiye Türkçesindeki şekilleriyle karşılaştırmak için mezmurların ve ilâhilerin bulunduğu yerler ve numaraları verildi [bk. 0.2.6.].
Dizin bölümü, AB’de geçen bütün kelimeler ekine ve köküne ayrılarak oluşturuldu. Bu bölümde kelimelerin anlamları verilip, alfabetik ve gramatikal sıraya göre sıralandı. Anlamları aynı yazılışları farklı olan kelimelere gönderme yapıldı: kun, k‘un “gün”, kun “gün” bk. k‘un vb. Kelimelerde durum eklerinin herhangi birinde eğer şekil değişikliği bulunuyorsa, ek ayrı (alt alta) gösterildi: at‘a-nıŋ ve at‘a-nın; al-dıŋ ve al-dın vb. Kelimelerin geçtiği sayfa ve satır numaraları verildi: frişda-lar 107/15 (sayfa 107/ satır 15).
En son bölüm olan Sonuç bölümünde ise, incelememiz sonucunda elde ettiğimiz bulgular özetle toplu bir şekilde verildi. AB’de geçen durum eklerini daha açık ve toplu bir şekilde görebilmek için iki tablo verildi. Bu tablolar durum eklerinin kullanım sıklığını ve işlev değişmelerini gösteren tablolardır.
0.2. Kıpçakça Konuşan Ermeniler ve Ermeni Kıpçakçası
0.2.1. Kıpçakça Konuşan Ermenilerin Tarihi
Kıpçakça, Kıpçak Türkçesi ya da Kumanca olarak da bilinmektedir. Orta Türkçenin kuzeybatı kolunu oluşturan eski Türk lehçesidir. Kıpçaklar, Deşt-i Kıpçak, Mısır ve civarında ve Kırım olmak üzere üç ayrı bölgede hayatlarını sürdürmüşlerdir. Biz bu çalışmamızda Ukrayna’da yaşamış olan Ermeni Kıpçakları ve Ermeni Kıpçakçası üzerinde duracağız.
Ermeni tarihçileri Ukrayna topraklarında ilk Ermenilerin ortaya çıkmasını 11.yy’ın ortalarında başkenti Anı olan Bagratid Ermeni devletinin düşmesine bağlamaktadırlar [Garkavets, 1983, 7; Garkavets, Hurşudyan, 2001, 587; Pritsak, 1988, 123; Tekin, 1997, 110]
Ukrayna’da Galits-Podolsk’ta Türk dilli Ermeni kolonileri, yaklaşık olarak XIV yy’larda, daha Moğollar döneminde Altın Ordu zamanında ilk defa görüldüler. Daha sonra, XV yy’ın sonlarında, Osmanlılar Kırım’da (1475) Kafa şehrini aldıklarında, onlara birçok koloni akını eklendi. Kırım’daki Ermeniler kitle halinde Kafa şehrini terk ettiler ve Podolya ve Galıtsiya’ya kendi dindaşlarının yanına göç ettiler. Bugün bu Ermeni kolonileri artık Türkçe konuşanlar değil, onlar yerli halklar gibi Ukrayna, Rusça ve Polonya dillerini konuşmaktadırlar. Ancak eskiden onların nasıl konuştukları hakkında, bize XVI-XVII yy’da Ermeni harfleriyle Türkçe yazılan belgeler tanıklık etmektedir [Garkavets, Hurşudyan, 2001, 586; Garkavets, 1993, 5].
Ermenistan’ı terk etmeleri gereken Ermenilerin çoğu dillerini aldıkları Don, Kırım ve Bessarabya’da yaşayan Kıpçaklarla uzun süre yan yana yaşadılar ve buradan Ukrayna’ya göç ettiler. Ermeniler daha Ermenistan’dayken Kıpçaklarla sıkı bir ilişki içindeydiler. Kıpçakların Ermeni Grigoriyan dinini kabul ettiklerine dair vakâlar bulunmaktadır. G. Alişan, P. Acaryan ve E. Hurşudyan tarafından araştırılan epigrafinin verilerine göre Ermenistan’ın Şiraksk bölgesi Artiksk semtinde bulunan Ariç köyü Kipçag adındaydı, XII yy’da ise bu köyde günümüze kadar korunmuş Hpçahavank (Kıpçak manastırı) adında bir manastır bile mevcuttu [Garkavets, Hurşudyan, 2001, 587; Garkavets, 1993, 6].
XI yy’ın ortalarında oluşan en büyük Ermeni kolonisi Kırım’da Kafe şehrindeydi. XV yy’ın ikinci yarısında Ermeni görgü şahitlerine göre burada 35-40 bin Ermeni bulunmaktadır. İkinci büyük koloni Sudak’taydı. Ermeni kolonileri Kozlev’de, Karasubazar’da, Akmeçet’te (bugünkü Simferopol), İnkerman’da (bugünkü Sevastopol’un sınırlarında), Surhat’ta (Eski Kırım’da) vs. görülmekteydi. Bu koloniler kitle halinde rum, urum ve gürcülerle birlikte 1778-1779’da Kuzey Povoljye’ye göç ettiler. Ve burada bugünkü Rostov-na-Donu topraklarında Nahiçevan-na-Donu ve birkaç köy kurdular [Garkavets, Hurşudyan, 2001, 588; Garkavets, 1993, 6].
Lvov’da Ermeni kolonileri XIII yy’ın ortalarında görülmeye başlandı. Kiev ve Kamenetsk’in dışında Ermeni akını Lutsk, Vladimir ve Romanya’da Suçav ve Seret şehirlerinde de oluşmuştur. Çok daha sonra S. Baronç, T. Gromnitskiy ve diğer tarihçiler Ermenilerin Ukrayna’nın yaklaşık 70 şehir ve köylerinde bulunduğunu bildirmektedirler. Lvov ve Kamenets’ta pazarlar, kiliseler, mağazalar, yaşlılar yurdu, hamamlar vs. (şehrin dörtte üçü) Ermenilere aitti. Kamenets Ermenileri su değirmenlerini, köyleri, çiftlikleri, arı kovanlarını, sınırları kiraladılar. Ayrıca zanaat atölyelerine ve okullara da sahiptiler [Garkavets, Hurşudyan, 2001, 588; Garkavets, 1993, 7].
Ermenilerin Kıpçaklardan miras olarak aldıkları ticaret büyük önem taşımaktadır. Ticaret İstanbul, Edirne, Kafa, Kiliya, Lvov, Yaroslav, Krakov (Polonya), Smolensk (Rusya) gibi merkezlerde gerçekleştirilmektedir. İç piyasaya birçok şeyi yerli Ermeniler sağlamaktaydı. Örneğin, 30 eylül (10 Ekim) 1616’da, malın giriş ve çıkışı için gümrük vergisi ödeyen, Kamenets Ermenilerinin listesinde 43 kişinin adı geçmektedir [Garkavets, Hurşudyan, 2001, 591; Garkavets, 1993, 9].
Yerli Ermenilerin çoğu tüccarlıkla değil de zanaatçılıkla uğraşmaktaydılar, ya da her iki işi de birlikte yürütmekteydiler. 1407 yılına ait vergi tutanaklarına göre Lvov Ermenilerinin % 80’ni zanaatkârlar oluşturmaktaydı [Garkavets, Hurşudyan, 2001, 592; Garkavets, 1993, 10].
Kendi Kıpçak diline yakın olan Kırım Tatarca ve Türkçeyi bildiklerinden, Ermeniler sık sık tercüman, danışman, müşavir, refakatçi hatta bazen diplomat gibi davet ediliyorlardı [Garkavets, Hurşudyan, 2001, 593; Garkavets, 1993, 10].
Kıpçakça konuşan Ermenilerin tarihinden en ilginç faktörlerden biri de XVII yy’ın başlarında Lvov’da, birkaç yıl süren Kıpçakça eser basan basımevi faaliyet göstermiştir. Bu basımevinin kurucusu Yovannes Karmadanets idi. Burada bizim de üzerinde çalıştığımız Algış Bitigi (Hristiyanlar için Ermeni âdetine göre bir dua kitabı) adlı kitabı ilk defa Türkçe yayımlamıştır. Bu basımevinde basılan diğer iki kitaba (Psaltır ve Leçebnik) bugüne kadar, maalesef, rastlanmamıştır [Garkavets, Hurşudyan, 2001, 593].
0.2.2. Kıpçakça Konuşan Ermenilerin Dil ve Edebiyatı
Ermeni Kıpçakçası ses bilgisi ve gramer özellikleri açısından Tatar diyalektlerinden olan Karaimce, Kumanca, Urum ve Kırım Tatarcasıyla büyük bir benzerlik göstermektedir [Garkavets, 1993, 12]. Ermeni Kıpçakçası, XI-XIV yy’da Macaristan ve Kuzey-Doğu Avrupa’da Kıpçak-Kumanların konuştuğu ve Codex Cumanicus’ta da kullanılan dildi. Aynı şekilde XIV-XVII yy’da Altın Ordu ve Memlûk Kıpçakçasıyla yazılmış eserlerin diline de yakındır [Garkavets, 1979, 5; 1987, 114; Garkavets, Hurşudyan, 2001, XX, 586].
Ermeni Kıpçakçasıyla yazılmış eserlerde, bu dili konuşanlar önce “*ıpça* tili”, sonra “bizim til” ve daha geç “tatarca” olarak üç şekilde ifade etmişlerdir [Garkavets, 1987, 114; 1993, 11; Garkavets, Hurşudyan, 2001, 594].
Ermeni Kıpçakçası metinleri 1,5 yıl kadar XVI-XVII yy’da Ukrayna (en çok Lvov, Kamenets-Podolsk), Polonya, Romanya, Moldova, Kırım ve Türkiye’de yürürlükteydi. Ermeni Kıpçakça yazı dili daha çok Ermenilerin Ukrayna’ya göç ettikleri bölgede yaygınlık kazanmıştır [Garkavets, Hurşudyan, 2001, XVII].
Ermeni Kıpçakçası, XVI-XVII yy’da Kamenetsk-Podolsk ve Lvov’da yazılan Ermenice eserlerden bilinmektedir [Garkavets, 1979, 6; Daşkeviç, 1983, 91].
Kıpçakların çevresine yerleşerek ve onların hakimiyeti altında kalan Ermeniler, ana dillerini unutarak asimile olmuşlardır. Ukrayna’daki Ermeniler kendilerini Ermeni olarak adlandırıyorlardı, ancak kendi ana dillerini neredeyse bilmiyorlardı. Genellikle Kıpçakça konuşuyor, yazıyor ve dua ediyorlardı [Garkavets, Hurşudyan, 2001, s. XVII]. Kırım Ermenilerinin büyük bir bölümü konuşma dili olarak Tatarcayı kullanıyorlardı. Kırım’dan gelen Türkçe konuşan Ermenler Kiev, Vladimir, Lutsk, Lvov, Kamenets-Podolsk ve Galiç’te yerleştiler. Türk dili yerleşenlerin yalnız konuşma dili değil, ana dili olarak da sayılmaktaydı. Bu dili evde kullandıkları gibi, törenlerde, kiliselerde ve Ermeni kitap dilini ve konuşma dilini anlamayan halkla olan ilişkilerinde kullanmaktaydılar. Ermeniler Türkçeyi korudular ve geliştirdiler, önemli yasaları, kilise literatürünü bu dille tercüme ettiler. Eski Ermenice ise yalnız ayin dili olarak kullanılmaktaydı, ancak bütün din adamları anlamıyordu. Ermenice konuşma dilini iyi bilmiyorlardı ve özellikle okullarda öğreniyorlardı [Daşkeviç, 1981, 85]. Bu Ermenilerden Ermeni yazısıyla fakat Türkçe pek çok yazma eser ve belge kalmıştır. Bunlardan bir kısmı Ukrayna Devlet Arşivinde bulunan ve 1559-1664 yıllarına ait olan Kamenets-Podolsk cemaati belgeleri 1944’te Alman çekilmesi sırasında yanıp kül olmuşsa da bugün Viyana Mehitarist Kitaplığında, Viyana Milli Kütüphanesinde, Venedik Mehitarist Kitaplığında, Paris Milli Kütüphanesinde, Breslav, Lvov ve Krakov şehirlerinde daha birçok yazma bulunmaktadır. Bu yazmaların çoğu dinî eserler, vaaz ve dualar, Ermeni Cemaati mahkeme kararları, evlilik kayıtları, noter senetleri gibi eser ve belgelerle vakayinamelerdir [Tekin, 1997, 111, Pritsak, 1988, 123].
Yaklaşık 300 yıl ölü olan Ermeni Kıpçakçası Türkologların dikkatini birkaç açıdan çekmektedir. Ermeni Kıpçakçasının sosyoloji ve dil bilimi üzerine yeterince çalışılmamıştır. Ancak, dil bilimciler son 20 yıldır bu konuda çalışmakta ve bu konuda bilgiler oldukça artmaktadır. Ancak, yine de bazı faktörler yeterince açıklanmamıştır [Daşkeviç, 1983, 91].
Bu dilde pek çok eser yazılmıştır. İşte bu büyük yazılı miras araştırmacıların pek çoğunun dikkatini çekmiş ve daha ayrıntılı çalışmalara yönlendirmiştir. Ermeni Kıpçakçası tarihî gelişimi üç aşamadan geçmektedir. Bunlar birincisi, Ermenilerin Kıpçakçayı konuşma dili olarak benimsemeleri ve dilin yazı öncesi dönemi, ikincisi Ermeni Kıpçakçasının yazı dili olarak ortaya çıkışı ve yazı dilinin parlak dönemi, üçüncüsü de Ermeni Kıpçakçasının düşüşü ve kaybolma dönemidir [Daşkeviç, 1983, 92].
1. Ermeni Kıpçakçasının yazı öncesi dönemi (XIII yy’ın sonu - XV yy)
Ermeni Kıpçakçası yazı öncesi dönemi XIII yy’ın sonu ile XV yy’ı kapsamaktadır. XIX yy’ın sonları ile XX yy’ın başlarında Türkolojide Ermeni Kıpçakçası hakkında fazla bilgi olmamasından bu konuda çelişkili bilgiler vardı. Bununla beraber dilin kendisi ve inceleme yolları hakkında bazı yanlış düşünceler de olmuştur. Ermeni Kıpçakçası hakkında yüzyıllar önce fazla bir şey bilinmemekteydi ve kullanımı küçük bir çevrenin bilenleriyle sınırlıydı. Ermeni Kıpçakçasının araştırmaları ancak son zamanlarda ortaya çıkmaktadır [Daşkeviç, 1981, 79].
XVII yy’ın yazarlarının Ermeni Kıpçakçası hakkında görüş ve düşünceleri şöyledir. Yaklaşık yüz yıl önce Fransız misyoneri İ. Gallifotskiy “Kniga poznaniya zemli” adlı kitabında Kuzey Karadenizde pek çok Hristiyanın, özellikle Katoliklerin, Yunanlıların, Avarların, Gotların, Rusların, Çerkeslerin ve Kumukların olduğunu ve bütün bu halkların Tatarca konuştuklarını ve yüz yıllık bir zaman içerisinde yerli Ermenilerin dili çabuk benimsediklerini bu da Ermeni tüccar ve zanaatçıların yerli Tatar halkıyla günlük ilişkilerinde Tatarcayı kullanmak zorunda olduklarından kaynaklandığını bildirmektedir [Daşkeviç, 1981, 80; 1983, 93]. İtalyan kilise adamı Antonio-Maria Gratsini (1537-1611), 1564’te Lvov’da Ermenilerle buluşmuş ve bu buluşmadan sonra Ermenilerin Ermeni harfleriyle yazılmış kanun ve kilise ilâhilerinin olduğunu, ancak onların yalnız bazı papazların okuyabildiğini, kendilerinin genellikle İskit (Tatarca) ve Türk dillerinde konuştuklarını bildirmektedir. Polonya tarihçisi Martsin Kromer (1512-1589), 1577’de Ermenilerin kendi dillerinde, ayrıca Ukrayna ve Polonya dillerinde de konuştuklarını ve ayinlerinde kendi dillerini kullandıklarını belirtmiştir. Alman İogann Alnpeh (-1636), 1603-1605’te Lvov’u anlatırken, yerli Ermenilerin kiliselerde ayinlerini ana dillerinde yaptıklarını, ancak evlerinde istisnasız Tatarca konuştuklarını belirtmektedir. Alman coğrafyacısı Martin Tseyller (1581-1661) ve Hollandalı tarihçi ve coğrafyacı Andreas Tsellariy de Ermenilerin konuştuğu dilin Türkçe olduğunu yazmışlardır. Fransız doğu dilleri uzmanı Lui-Mari Pidu de Sent-Olon (1637-1717) 1665-1669’da Türkçe, Tatarca, Latince ve Kitap Ermenicesini rahat bir şekilde konuşan Ermeni papazı Lvovlu G. Balzam’ı, 1666’da Kamenets-Podolsk’ta yalnız ana dillerinde, yani Ukraynaca ve Tatarca değil, İtalyanca ve Ermenice de konuşan rahibe Mariya’yı, Kafalı İ. Baltaroglu’nun 1668’de kilisede vaazları Türkçe okuduğunu ve Kamenets-Podolsk’tan 1669’da anılan K. Muratoviç’in Tatarca, Latince, Polonya ve Ukrayna dillerini de bildiğini yazmıştır [Daşkeviç, 1981, 80].

Ünlü Türkolog G. Clouson, şu anda Ermeni Kıpçakçası olarak adlandırılan bu dilin, etnikleri tam olarak belli olmayan Kıpçakların dili olduğunu, tam ne zaman belli olmayan Ermeni Grigoriyan dinini kabul ettiklerini ve kendi dillerini yalnızca Ermeni alfabesiyle kaydettiklerini belirtmiştir. A. Garkavets, önceden Ermeni Kıpçakların ve dillerin ortaya çıkışı hakkında doğru olmayan düşüncelerin var olduğunu belirtmektedir. Yeni görüşlerine göre ise, ne Ermeniler, ne de onların dillerini kullanmalarının var olduğunu, sadece Moğollar dönemi öncesinde Kırım’daki Kuman Kıpçaklar dört gruba ayrıldığını, birinci grubun Hristiyan dinini kabul edip kendilerini Yunan olarak, ikinci grubun Ermeni Grigoriyan dinini kabul edip kendilerini Ermeni olarak, üçüncü grubun (kalan Hazarlarla beraber) Yahudiliği kabul edip kendilerini Karaim olarak kabul ettiklerini ve dördüncü grubun ise daha sonra İslamı kabul etmek üzere putperest olarak kaldıklarını ve böylece “Kıpçakça” bir çoğu için ana dili olduğunu, çünkü hem genetik, hem etnik hem de dil konusunda bu halkın Kumanlara, Kırım Tatarlarına, Karaimlere, Kırım Urumlarına yakın olduğunu belirtmektedir [Daşkeviç, 1983, 94]. Yine Garkavets, XVI-XVII yy’da Ermeni Kıpçakçasıyla yazılmış eserlerin, genellikle Kamenets-Podolsk ve Lvov’da kendilerini bazen “_ıpça*” olarak, ancak genellikle “Ermeni” olarak adlandıran ve Ermeni Grigoriyan dininden olan Kıpçaklar tarafından yazıldığını bildirmektedir [Garkavets, 1979, 6; Daşkeviç, 1983, 96]. Ancak Daşkeviç, Ukrayna Ermenilerinin hiçbir zaman kendilerini “_ıpça*” olarak adlandırmadıklarını belirterek Garkavets’ın bir hata yaptığını söylemektedir [Daşkeviç, 1983, 96].
Görüşlerden de anlaşıldığı gibi, Ermeni Kıpçakçası XV-XVII yy’da araştırmacıların dikkatini çekmiş ve birçok araştırmacının ilgilenmesine neden olmuştur.
Bilindiği gibi XVII yy’ın sonunda ve XVIII yy’ın başında Ermeni Kıpçakçası yazı dilinin yerini kısa bir zaman Ermeni Polonya yazı dili aldı. Polonya metinleri Ermeni alfabesiyle yazılmaktaydı. Eğer, Ermeni Kıpçakları hakkındaki görüşlere göre değerlendirecek olursak, bunlar yalnız Ermeni Katolik dinini almış ve bundan dolayı kendilerini “Ermeni” olarak adlandırmış Polonyalılar olarak kabul edebiliriz [Daşkeviç, 1983, 96].
2. Ermeni Kıpçakçasının yazı dili olarak ortaya çıkışı ve yazı dilinin parlak dönemi
Bu dönem XVI-XVII yy’ın ilk yarısını kapsamaktadır. Ukrayna’da bulunan Ermeni kolonilerinde eskisi gibi Ermenice egemendi. Günümüze ula