İhtiyaç Saptamada Temel Sorunlar

Toplum, birey ve konu alanına ilişkin ihtiyaçları ortaya koyarken aşağıdaki sorulara yanıt aramak için yola çıkılmalıdır.

1. Genel Durum Nedir?: Okullaşma düzeyi, nüfus artış oranına bağlı olarak öğrenci artış oranı, doğal kaynaklar, gelir dağılımı, bütçeden eğitime ayrılan pay, sosyo-ekonomik özellikler, eğitim yatırımları, okullarda okutulan dersler, programların temel felsefesi, öğretmenlerin yetişme düzeyleri, okullardaki araç gereç dağılımı ve kullanımı, eğitim teknolojisinden yararlanma olanakları, program karar verme ve planlama sonuçlan, eğitim uzmanı ve personel durumu, gibi sorulara yanıt aranabilir.
2. Öğrencilerle İlgili Veriler nelerdir?: Öğrenci artışı, sınıf geçme ve kalma oranları, öğrencilerin sınıflanması, başarı düzeyleri, öğrencilerin geçirdiği yaşantılar, öğrencilerin yetiştirilmesi, öğrencinin kendisine ilişkin değer ve tutumları.
3. Ders Kitaplarının İçeriği nasıldır?: Programın hedefleri ile ders kitabı arasındaki tutarlılık, konu alanı açısından çağdaş bilgilerin aktarılması, bilgi patlamasının ve yeni değişmelerin ders kitaplarına yansıtılması.

Bu belirlemelere dayalı programa ilişkin kimi sorular şunlar olabilir?

• • Eğitim programının hedefleri neler olmalıdır?
  • Eğitim programları hangi açılardan hedefine ulaşamamaktadır?
  • Eğitim programlarının hangi yönleri incelenmelidir?
  • Eğitim programları nasıl geliştirilebilir?, nasıl daha etkili ve verimli bir düzeye getirilebilir?
  • Mevcut programı uygulamak ve geliştirmek uygun mudur?
  • Yoksa yeni bir program mı hazırlanmalıdır?
  • Eğitim programları ne derece etkilidir?
  • Eğitim programlan uygulamasından nasıl bir sonuç alınmıştır? neler kazanılmıştır?

Bu ihtiyaçlar belirlendikten sonra program geliştirme çalışmaları başlatılmalıdır.
İhtiyaç belirlemesi yapıldıktan sonra hazırlanan programların çok olumlu sonuçlar verdiği, hedef kitlenin ihtiyacını karşıladığı birçok uygulamalar sonucunda ortaya çıkmıştır.
İhtiyaç saptamanın son yıllarda literatürde de yaygın olarak kullanılan ihtiyaç analizi ve değerlendirmesi ile nasıl yapıldığını daha ayrıntılı incelemekte yarar görülmektedir.

İhtiyaç Tanımı

İhtiyaç, savunmaya değer bir amacın gerçekleştirilmesi için gerek ve yararlı olan husus ya da güçlü istek anlamına gelir, ihtiyacın analiz edilmesinde farklı yaklaşımlardan söz edilmektedir. Bu yaklaşımlarda önemli olanları aşağıda açıklanmıştır (Stufflebeam and et al.).
Farklar Yaklaşımı: Bu yaklaşım gözlenenle beklenen başarı düzeyleri arasındaki farkı ortaya çıkarır. Bu tanımı aşağıdaki açıklamayı netleştirebiliriz.
Bu yaklaşıma göre ihtiyaç; beklenilen beceri düzeyi ile gerçek/varolan beceriler arasında farkla ortaya çıkar. Bu farkın boyutu mevcut bir problemin varlığını ya da yokluğunu da ortaya koymaya yarar. Normlar ve standartlardan yararlanılarak ihtiyaçtan doğan problemin ortadan kaldırılması yolları aranır. Okul ortamı ve eğitim birimleri genellikle bu yöntemle ihtiyaç değerlendirmesi yoluna gider.
Demokratik Yaklaşım: Bu yaklaşımın temelinde kimi referans (üstün,dominant) gruplarının çoğunluğu tarafından istenilen değerler/değişiklikler vardır, ihtiyaç, toplumdaki baskı gruplarının isteklerinden hareketle ortaya çıkar. Baskı gruplarının değiştirme/yön verme istekleri ihtiyacı belirler. Birçok insanın ihtiyaç değerlendirme süreci içinde olması insan ilişkileri ve halkla bütünleşme özelliğine sahip olması bu yaklaşımın en önemli özelliğidir. Yüksek sayıda insan grubunun katılımı ihtiyacı belki çok geçerli kılar; ama, bu o ihtiyacın çok değerli olduğu anlamına gelmez.
Analitik Yaklaşım: Bu yaklaşımda ulusal ve uluslararası koşullara dayalı değişimlere ait yönelimlerin dikkatli bir incelemesi esasına dayanır. Bu yaklaşım, gelecekte ortaya çıkması olası durumlardan yola çıkarak ihtiyacın belirlenmesi sürecidir. Bir durumla ilgili bugünkü mevcut duruma ait bilgilerden yararlanılır ve geleceğe yönelik varsayımların/durumların ortaya konması istenir. Belirli olanlardan ya da eğitim yaşantılarından yoksunluk hallerinde ortaya konması ile ihtiyacın belirlenmesi sürecidir. Bu yaklaşımda eleştirel düşünceden yola çıkılarak çözüm aranır.
Betimsel Yaklaşım: Bu yaklaşımda belirli olgu ya da eğitim yaşantılarından ortaya çıkan durumla ilgilenilir. Bir nesnenin yokluğu, eksikliği ile ortaya çıkan zararla o nesnenin varlığının ortaya koyacağı, sağlayacağı yarardan hareketle ihtiyaç belirlenmesi sürecidir. Mantık alanında ve araştırmalarda iki olasılığın varsayımından hareket edilir ve ihtiyaç belirlenir.

İhtiyaç Değerlendirmenin Ortaya Çıkışı

İhtiyaç değerlendirmesi, 1960'larm ortalarında, toplumsal düzenlemelerin yapıldığı dönemin bir ürünüdür. Hedeflerin mali yönden planlanması temellerine dayanır. Zamanla eğitim ve öğretim alanında kullanımı yaygınlaşmıştır.

Eğer 100 eğitim uzmanına "Başarılı bir projeye başlamak ne kadar zaman alır ve nereden başlamalıyız?" diye sorarsanız, çoğunluğu "ihtiyaç değerlendirmesiyle başlamalıyız" konusunda aynı görüşü paylaşacaklardır. Bu durumdan etkili bir şekilde müdahale etme ya da karışma, durumun dikkatle analiz edilmesiyle başlar.

Benzerlikler: İhtiyaç değerlendirme süreçleri birçok benzerlikler taşımaktadırlar. Ölçme ve analiz etme teknikleri aynıdır. Programların, hizmetlerin etkililiği ve verimliliğinin incelenmesi konularını açığa çıkarmak her iki süreçte de aynı olmaktadır.

Ayrıcalıklar: Zamanlama açısından bakıldığında ihtiyaç değerlendirme tamamen farklıdır, ihtiyaç değerlendirmesi geleceğe yönelik sorunları açığa' çıkarma sürecidir. Program ya da hizmetlerin izlediği hedeflerin neler olabileceğini konu alır. Eğer hedeflerin belirlenmesi ihtiyaç değerlendirme sürecinin ardından yapılmamışsa, bu hedeflerin gerçek ihtiyaçlara dayandırıldığını söylemek doğru olmaz. Zaten bu durum genel değerlendirme yapıldığında ortaya çıkacaktır. O zaman yapılan bütün etkinliklerin para ve zaman kaybına neden olduğu da açığa çıkacaktır.

İhtiyaç değerlendirmesi planlamaya yardımcı olması açısından çok önemlidir, ihtiyaçlara ilişkin bilgi toplamak için düzenlenen etkinliklerin sonucunda, kurum ve kuruluşlar;

1. Toplumun ihtiyaçlarını ve bunların boyutlarını saptar,

2. Mevcut programları sistemli bir şekilde değerlendirir,

3. Toplumun ihtiyaçları ışığında halka sağlıklı hizmet götürmede doğabilecek yeni ihtiyaçları planlar.

İhtiyaç değerlendirmesi, uygun problemlerin seçimi, dökümü, ayırımı yoluyla problem çözmede yararlı olması amacıyla problemi tanıma sürecine yön verir. Denebilir ki; problemin değeri ve önemi ihtiyaç değerlendirmesi yapılarak ortaya çıkar. Yine, problemi tanıma ve üzerinde çalışılan programın değerini belirlemede ihtiyaç değerlendirmesi hem yardımcı hem de gereklidir.
İhtiyaç Değerlendirme Süreci

İhtiyaç değerlendirmesi bir süreçtir. "Ne" ile "Ne Olmalı" arasındaki farkın, kurumlar ya da bireyler açısından belirlenmesi ve bu farkın nasıl kapatılacağı yönünde önceliklerin belirlenmesi sürecidir. Karar vermede yardımcı olmak amacıyla, en önemli olarak belirlenenleri önceliklerine, göre sıralar. ihtiyaç değerlendirmesi süreci tamamlandığında;

- Nereye doğru yol alındığını ve

- Niçin yol alındığını ortaya koyar.

İhtiyaç değerlendirme sürecini çeşitli aşamalarda tamamlamak olanağı vardır. Bir sıralamaya göre; Planlama, Bilgi Toplama ve Bilginin Çözümlenip Rapor Edilmesi olarak ihtiyaç değerlendirme yapılmakta ve üç aşamada gerçekleşmektedir.

İhtiyaç değerlendirmesi süreci beş aşamada ele alındığında şu şekilde sıralanır.

1. Hazırlık: ihtiyaç değerlendirmesi yapmak için hazırlanmak.
2. Bilgi Toplama: İhtiyaç değerlendirmesi için bilgi toplamak.
3. Bilgilerin Analizi: İhtiyaç değerlendirmesi için toplanan bilgileri ayrıştırmak.
4. Bilgilerin Rapor Edilmesi: İhtiyaç değerlendirmesi için ayrıştırılan bilgileri rapor etmek.
5. Bilgilerin Kullanımı: Bilgilerden yararlanmak.

a. Hazırlık:

Çalışmanın ve çalışmada yer alacak kişilerin planlanması sürecini kapsar. Bu aşamada; hedef kitlenin, ilgili diğer grupların (dinleyicilerin ve müşterilerin) vb. kimler olacağı belirlenir. Ayrıca bu gruplara ilişkin bilgiler derlenir. Bunun için:

- Bilgi toplama kaynaklarının belirlenmesi

- Bilgi toplama ilkelerinin geliştirilmesi

- Bilgilerin analizi için ilkelerin oluşturulması

- İhtiyaç değerlendirme sürecinde önceliklerin belirlenmesi

İhtiyaç değerlendirme süreci etkin bir iletişimle başarılı olur. Bilgileri bireyler, gruplar, kurumlar arasında değiştirilir ve bu sayede etkin bir çalışma ortamı oluşturulur. Bu gruplar ihtiyaç değerlendirme sürecine girmiş, genel çalışma grubu olarak da adlandırılabilir.

İhtiyaç değerlendirmesinin amaçlarının da belirlenmesi gerekir. Hangi amaçla ihtiyaç değerlendirmesi yapılıyor? Bu belirlenmelidir, ihtiyaç analizinin kimler tarafından yürütüleceği gibi konuların açıklandığı etkili bir eylem planına gerek vardır.

Eylem planını hazırlarken aşağıdaki sorulara cevap aranmalıdır:

1. İhtiyaç belirleme ve değerlendirme çalışmalarını kim yapacak?
2. Hangi sorular yöneltilecek?
3. Sorular nasıl sorulacak?
4. Sorular kimlere sorulacak?
5. Bilgi toplamak için nasıl bir programlanmaya ve ne kadar sûreye ihtiyaç duyulacak?
6. Sonuçları kim inceleyip yorumlayacak?
7. İlgili kişiler kim olacak? Sonuç hakkında ilgili kişilerin bilmesi gereken konular neler olacak?

b. Bilgi Toplama:

Bilgilerin nasıl toplanacağına ilişkin ayrıntılı planlamanın yapıldığı aşamadır. Bilgilerin gerçek anlamda toplanması ve düzenlenmesi, sıralanması, gruplanması, bilgilerin/verilerin dosyalanması ve saklanması işlemlerinin yapılması bu aşamada gerçekleştirilir.

Bu aşamalar:

1. Bilgi kaynaklarının ve uygun örneklemlerin belirlenmesi

2. Gerekli işlemlerin ve araçların seçilmesi ve geliştirilmesi

3. Her işlem için ayrıntılı plan hazırlanması ve kayıt tutulması

4. Bilgilerin toplanması

Toplanan bu bilgiler:

- Çalışma örnekleri

- Programla ilgili araçlar

- Kayıtlar

- Öğrenciye yönelik bilgiler olmalı ve tüm bu bilgiler etkili ve verimli kullanım için elverişli olmalıdır.

c. Bilgilerin Analizi:

Bu bölüm ayrıştırma, tanımlama, sıralama, bulguların yorumu, ihtiyacı ortaya çıkarıcı, sonuçlandırın çalışmalar içerir. O güne kadar toplanan bütün bilgiler gözden geçirilir ve güncelleştirilir. Sorunlar, değişen koşullar ve yeni gelişmeler değerlendirilir ve aşağıdaki sorulara yanıt aranır.

* Eğitimden beklenenler nelerdir?
* Beklenilen hedeflerden hangileri gerçekleşmiş hangileri gerçekleşmemiştir?
* Hangi faktörler davranışların kazanılmadığını belirler?
* Kabul edilebilir davranışların kazanılması için daha başka neler yapılabilirdi?

Yukarıdaki sorular ve benzerlerini sorarak toplanan bilgilerin analiz edilmesinde şu teknikler önerilmektedir.

Bilgilerin teknik ve içerik açısından değerlendirilmesi yapılırken:

i. Kapsam analizi, sistem analizi

ii. Betimlemeli istatistik, varyans analizi, normlara dayalı analiz

iii. Fonksiyona dayalı analiz

iv. Farklar analizi

v. Maliyet analizi yapılması önerilmektedir.

d. Bilgilerin Rapor Edilmesi:

İhtiyaç değerlendirmesi sürecinde konuya ilişkin çalışmaların tamamlanması amacıyla bilgilerin rapor haline dönüştürülmesi gereklidir, ihtiyaç değerlendirmesi raporunda şu konulara yer verilmelidir.

- Katılan personel

- Kullanılan kaynakların listesi

- Toplanan bilgilerin özeti

- Bilgilerin analiz edilmesiyle ortaya çıkan durum

- Önceliklerin belirlenmesi için yapılan işlemler

Bu belirlemeler ışığı altında rapor basit, açık ve doğru biçimde yazılıp program geliştirme komisyonuna sunulmalıdır.

e. Bilgilerin Kullanımı:

İhtiyaç değerlendirmesinin sonuçları gözden geçirilir. Olası neden sonuç ilişkileri saptanır, sonuçlar ve amaçlar belirlenir. Alternatif stratejiler belirlenir.

İhtiyaç değerlendirmesi eğitim programı öncesinde ve sonrasında yapılır. Program üzerindeki etkileri değerlendirilir. Rapor edilen ihtiyaçları karşılamak üzere kaynaklar/bölüştürme, neden-sonuç ilişkisi ve uygulanabilirlik gibi hususlar göz önüne alınarak program planlanır.

İhtiyaç değerlendirmesi çözüm önermez. Fakat çözümlerin hangi alanlar için çok gerekli olduğu konusunu belirler, ihtiyaçlarla ilgili karar vermede, ölçütleri ortaya koyar.

İhtiyaç değerlendirme süreci tamamlandıktan sonra bir rapor düzenlenir. Karar vermede yetkili kişi ya da kurullar aşağıdaki üç seçenekten birini seçmek durumundadırlar.

1. Raporu kabul etmek başka bir şey yapmamak.
2. Raporu kabul edip, programdaki diğer süreçlerin başlamasına olanak tanımak.
3. Raporu kabul etmek (ihtiyacın varlığını kabul etmek) ama daha başka kurum ve kuruluşlardan bilgi toplama yolunu seçerek, süreci uzatarak diğer aşamalara geçilmesini engellemek.

Bu üç seçenekten biri seçilir ve uygulanır.

İHTİYAÇ BELİRLEME DEĞERLENDİRME TEKNİKLERİ

İhtiyaç değerlendirmesi yapmak için çok değişik yöntem ve teknikler vardır. Bu tekniklerin her birinin bir diğerinden üstün ya da zayıf yönleri vardır. Değerlendirme yaparken bir ya da daha fazla tekniklerden aynı anda yararlanmak olası görülmektedir. Bu teknikler:

1. Delphi Tekniği-Anket Geliştirme

2. Progel-Dacum Tekniği

3. Gözlem

4. Meslek Analizi

5. Ölçme Araçları-Testler

6. Görüşme-Grup Toplantıları

7. Kaynak Tarama

1. Literatür Tarama
2. Raporları Değerlendirme
3. Mevcut Programı inceleme

İhtiyaç Değerlendirme Tekniklerine Örnekler:
A-Anket Geliştirme-Delphi Tekniği

Delphi Tekniği, II.Dünya Savası'ndan sonra(1946) RAND Şirketi tarafından acil savunma ve dünya ekonomik durumu konularında konu ile ilgili seçilmiş uzmanların yüz yüze gelmeden ortak görüşlerinin alınması amacıyla geliştirilmiştir. Adını eski Yunan'da çok gizli bilgileri bildiğine inanılan DELPHI adında bir tanrıdan almıştır.

Delphi Tekniğinin işleyişi "Sosyal Teknoloji" adlı yapıtın yazarı Olaf Helmer(1968:116-122) tarafından açıklanmıştır. Tekniğin en büyük amacı konu ile ilgili seçilmiş uzmanlar grubunun akılcı bir yaklaşımla ortak görüşlerinin alınması, bir anlamda ortak görüş sağlanması çabalarıdır. Teknik, bir dizi anketin kontrollü dağıtımı sonucu elde edilen bilgilerin değerlendirilmesi süreci olarak açıklanabilir.

Delphi Tekniği, bugünkü durumu ortaya koyan görüşlerin toplanmasından ziyade gelecekte nelerin, nasıl olabileceği üzerinde görüşlerin alınması temeline dayanır. Önceliklerin saptanması, amaçların belirlenmesi ve bunların gelecekte alacağı durum üzerinde çalışılır. Bu anlamda tekniğin tanımlama, sıralama ve öncelikleri belirleme işlemlerini basitleştirdiği söylenir. Uzun bir zamanı gerektirmesi olumsuzluk olarak karsımıza çıkar.

Delphi Tekniğinin Olumlu Yönleri:

* Parasal-açıdan ekonomiktir,
* Katılımcıların görüşlerini etki altında kalmadan açıklama fırsatları vardır,
* Kontrollü iletişim kurulması, uzmanlar grubunun konu dışı kalmalarını (yorumlara girmelerini) önler,
* Grup kararlan alınırken baskın kişilerden etkilenme söz konusu değildir,
* Anlamsız ve yersiz tartışmalara girilmesi söz konusu değildir,
* Bağımsız düşünmeyi sağlar,

Tekniğin İşleyişi

Delphi Tekniği genellikle tartışılan konu ile ilgili bir-iki genel soruyla başlar. Bu soru ya da sorularla ilgili grup üyelerinin görüşlerine başvurulur. Kimi uzmanlar genel soruların, üyelerin konuya ilişkin görüşlerini daha başından sınırladığı görüşünü ileri, sürmektedirler. Ancak genel bir kanıya göre; bu tür sorulan uzmanlara konu üzerinde yoğunlaşma şansı vermektedir. Delphi tekniğindeki işlem basamakları aşağıda açıklanmıştır.

1. İşlem basamağı; bu basamak, çalışmanın ya da projenin ana amacını belirleme aşamasıdır.
2. İşlem basamağı; bu basamakta ise panele katılacak uzmanların seçilmesi aşamasıdır, grup üyelerinin seçiminde yeter sayının üstünde bir rakam belirlenmesinde yarar vardır, işleyiş süreci içinde bazı üyelerin çalışmadan ayrılabileceği göz önünde bulundurulmalıdır. Genellikle 100 üye ile başlanması uygun görülmektedir.
3. İşlem basamağı:

l. Tur: Üzerinde çalışılması planlanan eğilimlerin, değişimlerin ve olayların belirlenmesi aşamasıdır. Bu turda uzmanlara konuya ilişkin saptanan bir ya da birden fazla soruyla görüşleri sorulur. Bütün çalışmalar mektup aracılığıyla yapılır. Ancak, etkileşimli bilgisayar aracılığıyla da bu süreç işleyebilmektedir. Uzmanların bir araya gelmeleri söz konusu olmadığı gibi, bir komite gibi çalışmadıkları da unutulmamalıdır.

Birinci turda sorulabilecek açık uçlu sorulara örnek olarak "2025 yılında endüstri eğitimi nasıl yapılacaktır? ya da 2025 yılında elektronik iletişim nasıl olacaktır?" Bu sorulara verilecek yanıtlar arasında birileri, iş ve endüstri alanında elektronik iletişim kullanımının %100'e ulaşacağını söyleyebilir ya da bir diğeri mesleki eğitimin ancak 4 yıllık bir üniversite eğitimiyle kazanılabileceğini söyleyebilir. Bu ve benzeri yanıtlar diğer turlardaki sorulara ışık tutacaktır.

4. İşlem basamağı:

2. Tur: Gönderilen anketteki sorularla ilgili uzmanların ili görüşlerinin alınması aşamasıdır. Burada birinci turda gönderilen soruların cevaplan incelenir, gruplanır ve bir sıraya sokulur. Toplanan cevaplar uzmanlara gönderilir ve uzmanlardan da cevapları sıraya sokmaları istenir.

5. İşlem basamağı:

3.Tur: Uzmanlardan grup dışı kararları varsa bunları savunmaları ya da değiştirmeleri istenir. Tekniğin bu aşamadaki amacı ortak görüşe ulaşmak olduğundan kendilerine bir fırsat daha tanınır. Burada amaçlanan ortak görüşün elde edilebilmesi için uzmanlardan;

1. Daha önce verilen yanıtı değiştirmek mi istiyorsunuz ya da,
2. Daha önce verilen yanıt değiştirilmek istenmiyorsa bunu yorumlamaları istenmektedir.

6. İşlem basamağı:

4.Tur: Uzmanlardan yeniden ortak görüşün dışında kalan cevaplarını değiştirmeleri ya da gerekçeli açıklamaları istenir. Tüm bu çalışmalar süresince özet değerlendirmelerin birer adedi de uzmanlara gönderilir. Unutulmaması gereken bir diğer önemli konu ise uzmanlara bu katılımlarından ötürü hiçbir ödeme yapılmadığıdır. Bu turun amacı 3. turda sağlanamayan ortak görüşe ulaşmaktır.

7. İşlem basamağı:

Bu son basamak sonuçlardan yararlanma aşamasıdır. Bu aşamada çok değişik düzeylerde sınıflandırılabilecek sonuçlardan yararlanmak suretiyle ilgili (daha önceden seçilen) konu da karar verilir.

Çoğunluk Görüşü: Uzmanların tamamı ya da tamamına yakını konu hakkında aynı görüşte birleşmişlerdir. Bu durumda karar vermek çok kolaydır.

Ortalama Görüş: Belirli sayıda uzmanın ortak görüş dışı yanıtları olabilir. Değerlendirmeler ve gerekçeli açıklamalar dikkate alınarak ortak görüş belirlemek için karar verilmelidir.

Azınlık Görüşü: Bazen yanıtlar iki ana görüş etrafında birleşebilir. Bu durumda 3.tur tekrar edilebilir ve uzmanların görüşlerini gözden geçirmeleri istenebilir.

Tekniğin etkinliğini sağlamak üzere anketlere yanıt verenler hiçbir zaman yüz yüze görüşmemektedirler. “Prima donna” etkisinin; yani alanda isim yapmış en iyi kişilerin etkisinin, masa başı tartışmalardan baskın özellikleri nedeniyle verimi azalttığı düşünülerek, bu tip toplantılardan da kaçınılmaktadır. Katılanların isimlerinin açıklanmamış olması da yeni düşüncelerin ve seçeneklerin ortaya çıkmasında etkili olmaktadır.

Nedenler ne olursa olsun, çözüm getirilmek istenen sorunlar ne kadar karmaşık ve ön düşünceler ne kadar birbirleriyle çatışırsa çatışsın, sonuçta bu teknikle karşıt düşünceler birbirine yakınlaştırılmakta ve bir birleşim elde etmek mümkün olmaktadır.

Delphi tekniğinden yararlanılarak yapılan çalışmalarda unutulmaması gereken; sonuçların kesin olarak ortaya konmasından çok tahminleri ya da varsayımları ortaya koyduğu gerçeğinin bilinmesidir.
Delphi Tekniği Uygulamaları

Delphi tekniği, başlangıçta gelecekteki olaylar ve eğilimleri yordamak için kullanılmaya başlanmışsa da bugün için kullanım alanı genişlemiştir. Aşağıda bu tekniğin kullanım alanları sıralanmıştır:

- Olayları ve eğilimleri kestirme (Ana Amaç)

- İhtiyaç Analizi

- Yetişek / Programın Planlanması

- Pazar Araştırması

- Standartların Oluşturulması

- Kurum ve Kuruluşların Amaçlarının Belirlenmesi

- Politikalar Geliştirme

Delphi tekniğinin son yıllarda eğitim alanında pek çok sorunun çözümünde kullanıldığı görülmektedir.

Bu tekniğe göre hazırlanan anketler, öğrencilere, öğretmenlere, velilere, yöneticilere ve mezunlara uygulanmalıdır.
B. Progel (Dacum) Tekniği

DACUM, İngilizce (Developing A Curriculum) sözcüklerinin kısaltılmışıdır ve program geliştirme anlamında kullanılmaktadır. Progel sözcüğü de program geliştirmeden türetilmiştir. Bu teknik 1969 yılında Kanada'da eğitim programlarının geliştirilmesinde kullanılmıştır. Hemen ardından ülkedeki bütün eğitim kurumları Progel-Dacum analizi ile bir mesleğin beceri profili çıkarılır. Profil, meslek içinde yeterlilik olarak birleştirilmiş davranış ya da becerilerin her birinin bağımsız olarak tanımlanmasını sağlar. Bu davranışlar, öğrencilerin allayabileceği şekilde ifade edilir. Profil, ayrıca her davranış için değerlendirmeyi kolaylaştıran bir sınıflama ölçeğini de içerir.

a. PROGEL-DACUM Yönteminin Kullanıldığı Alanlar:

- Eğitim ihtiyacını belirleme (ihtiyaç değerlendirmesi)

- Program geliştirme

- İş tanımlarının yapılması

- Öğrenci/işçi değerlendirmesi

- Beceri testleri geliştirme

- Öğrenci eğitim ve rehberlik çalışmaları

b. Progel-Dacum Yönteminin işleyişi:

1. Program/iş alanının belirlenmesi

2. Beceri alanlarının belirlenmesi

3. İşlemlerin belirlenmesi (belirlenen bu işlemlerle, geliştirilecek program kapsamının tanımlanması)

4. Beceri alanları ve işlemlerin gözden geçirilmesi

5. Bilgi ve beceriye dayalı işlemlerin sıralanması;

- Genelden özele,

- Sıklık derecesine göre,

- Becerilere göre,

- Mantık sıralamasına göre,

- İlgilerin sıralanmasına göre,

6. İşin gerektirdiği işlemlerin saptanması

7. İşin gerektirdiği işlemlerin değerlendirilmesi aşamalarında gerçekleşir.
PROGEL-DACUM Çalışmasının Yürütülmesi

a. PROGEL-DACUM Çalışmasından Önce

Başarılı ve verimli bir PROGEL çalışmasını sağlamak için, çalışma gerçekleşmeden önce ayrıntılı bir plan. yapılmalıdır. Bunun için komisyon çalışmasını planlayan, çalışma öncesi (komisyon) üyelerinin saptanmasını da kapsayan) gerekli düzenlemeleri yapan ve yapılan çalışmaların denetçisi durumunda olan PROGEL koordinatörüne gereksinim vardır. Koordinatör tarafından bu aşamada planlanması gerekenler şunlardır.

1. Kurum yönetiminin onay ve desteğinin alınması

2. Planlama işinde çalışacak kurum elemanlarının belirlenmesi

- Yöneticiler

- Eğitim elemanları

- Yardımcı personel

- Danışma personeli

3. Etkinlikler için bir plan geliştirilmesi. Çalışmadan;

60-90 gün öncesinde; analiz edilecek mesleki alan ya da işe karar verilmesi, PROGEL çalışma tarihinin belirlenmesi, PROGEL yönlendiricisinin seçilmesi, görevli kişilerin koordinasyon ve sorumluluklarının belirlenmesi, analiz edilecek mesleğin genel yazılı tanımlarının hazırlanması,

30-60 gün öncesinde; işverenlerin ve işçilerin belirlenmesi, işveren ve işçilere PROGEL'in açıklamasının hazırlanması ve görüşmelerin yapılması, çalışma yeri düzenlemelerinin yapılması,

20-30 gün öncesinde; PROGEL komisyon üyelerine yapılan bütün düzenlemelerin bildirilmesi, çalışma esnasında yazman olarak çalışacak kişinin belirlenmesi, çalışma araları, kahve vb. dinlendirici etkinliklerin planlanması,

5-10 gün öncesinde; Komisyon üyelerine katılımların sağlanması için telefon edilmesi, çalışma araç-gereçlerinin sağlanması, gözlemcilerin belirlenmesi,

Seminerden bir gün önce; Çalışma yerinin, araç ve gereçlerin kontrolünün yapılması, yönlendirici ile görüşülerek çalışma planının gözden geçirilmesi gerekli görülmektedir.

b. PROGEL Çalışması Esnasında

PROGEL çalışması aşağıdaki aşamalardan oluşmaktadır:

1.Komisyonun Yönlendirilmesi. Herhangi bir PROGEL çalışmasının yürütülmesinde ilk aşama komisyon üyelerinin işlerinin ne olduğu ve yönlendirici ile işbirliği içinde çalışılarak işin nasıl tamamlanacağının açıklanmasıdır. Öncelikle yönlendirici, komisyon üyeleri ve gözlemciler tanışırlar daha sonra PROGEL'in ne olduğu, felsefesi, yönlendiricinin ve komisyon üyelerinin rolü, PROGEL aşamaları, yönteme ilişkin terimler, tepegöz, saydamları aracılığı ile açıklanır. Ayrıca bu çalışmanın sonucunda yapılacak olan çalışmaları ve bu çalışmalarda eğiticiler ile program geliştirme uzmanlarının rolleri açıklanarak daha önce hazırlanmış PROGEL dokümanlarının genel hataları ile incelenmesi yapılır.

2. Mesleğin Gözden Geçirilmesi: Bu aşamada, mesleğin adı, mesleğin ast üst ilişkileri ile diğer mesleklerle ilişkileri tartışılarak mesleğin çerçevesi belirlenir.

3. Genel Yeterlik Alanlarının Belirlenmesi: Mesleğin genel alan sorumluluklarına ya da görevlerine karar vermeyi kapsar. Bu ifadelerin altında işlevsel anlamda, görev sorumluluğunu yansıtan özel işlemlerin yer alması gerekir. Çoğu meslekler 8-12 kadar genel yeterlik alanına ayrılabilirler. Bu ifadeler büyük boyutlardaki kağıtlara yazılarak komisyon üyelerinin karşısındaki duvara yerleştirilmelidir.

4. İşlemlerin Belirlenmesi: Her yeterlik alanını (görevli) ele almayı ve o alandaki sorumlulukları onları yapan işçiler tarafından ortaya konulan altı ya da daha fazla işleri belirlemeyi kapsar. Bu aşama mesleğin güçlülüğüne bağlı olarak genellikle 50'den 200'e kadar işlemi içerebildiğinden en çok zamanı alır. Her işlem ifadesi bir eylemle ve gözlenebilir davranış tanımı ile başlamalıdır.

5. Görev ve işlem ifadelerinin Gözden Geçirilmesi: Tüm görev ve işlemler belirlendikten sonra her biri bireysel olarak gözden geçirilmelidir. Bu aşama genellikle ifadelerin açıklığı ve doğruluğunu düzenleyen önemli değişikliklerle sonuçlanır. Bazı ifadeler değiştirilir, bazıları çıkartılır ya da yeni ifadeler eklenebilir.

6. Görev ve İşlem İfadelerinin Düzenlenmesi: Bu aşamada komisyon mantıklı bir sıralama yaparak görev ve işlemleri organize etmelidir. Çünkü PROGEL planlarının çoğu eğitim programlarının geliştirilmesine sağlam bir temdi oluşturmak için geliştirilirler, işçilerden işlerin ortaya konması için gösterilmesi gereken performansı ve öğrenilmesi gereken öncelikli işlerirî ne olduğu hakkında kendi bilgilerine dayanarak, önerilen eğitimle ilgili bir düzen içinde her görev altındaki işlemleri organize etmelerini istemek mantıklı bir iştir. Genellikle mesleği tanımlayan ve meslek açısından kritik olan görev ve işlemler ilk önce listelenir.

7. Giriş Düzeyi Yeterliklerinin Belirlenmesi: Komisyon, yeni işe başlayan bir işçiden beklenmeyen ya da ileri beceriler olarak düşünülenlere karşı giriş düzeyi becerileri olarak düşünülenlerin hangi işler olduğunu belirlemelidir.

8. Özel Durumu Gerektiren Seçenekler: 1) Mesleğin tanımı çalışmasının tekrarlanması, 2) Başarılı işçiler için her işin öneminin değerlendirilmesi, 3) Her işlemin güçlüğünün belirlenmesi, 4} Her işlemin hangi sıklıkla yapıldığını belirlemelidir.

PROGEL aşamalarının her birinde belirlenenler, büyük boyutlardaki kağıtlara yazılarak komisyonun karşısındaki duvarlara yerleştirilmelidir. Ayrıca görev ve işlem ifadelerinin düzenlenmesi aşamasında görevler ve işlemler komisyon üyelerinin okuyabileceği büyüklükteki kartlara görev kartları, işlem kartlarından daha büyük olmalıdır) yazılarak, duvarda boş bir alanda görevler dikey olarak, her göreve ilişkin işlemlerde ilgili görevin karşısına yatay olarak yerleştirilmelidir.

Komisyon çalışmasının bitiminde yönlendirici PROGEL planının son yapısını korumak amacıyla planın numaralandırılmasını ve harflendirilmesini sağlamalıdır. Her görevi yukarıdan aşağıya A, B, C, D gibi, daha sonra her görev altında yer alan işlemleri soldan sağa doğru,'A-l, A-2, A-3; B-l, B-2, B-3 gibi işaretlendirilmelidir. Son olarak yönlendirici her bir görevi ve ilgili işlemleri duvardan indirerek PROGEL planının hazırlanması için düzenlenmelidir.

c. PROGEL Çalışması Sonrası

PROGEL çalışması sonunda ortaya çıkan ürün mesleki danışma kurulunun belirleyeceği planlama çerçevesinde ele alınarak doğruluğu tespit edilir. Bu planlamada genellikle izlenen aşamalar şunlardır:

1. Değerlendirmeyi yürütecek kişinin belirlenmesi,

2. Değerlendirme araçlarının hazırlanması,

3. Değerlendirme yapacakların belirlenmesi ve seçilmesi,

4. Değerlendirme bilgilerinin toplanması ve analiz edilmesi,

5. Gerekli değişikliklerin yapılması.

Değerlendirme işlemlerinin sonunda plan kodlanarak kurumlarına kararlarına göre değişik boyutlarda ve biçimde hazırlanır ve yayınlanarak istenilen amaçlar için kullanılır.

C. Gözlem

Bu teknik, program geliştirme sürecinde genellikle eğitimciler ve tarafından kullanılır. Okul merkezli/ağırlıklı olarak bireysel aştırmaya dayanır. Program Geliştirme uzmanının neye, inceye daha çok önem verdiği yönünde yoğunlaşması söz . Program geliştirme süreci ve kapsamı, kapsamın düzenlenmesi konusunda dış etkenlerin etkisi yok denecek kadar azdır.

Gözlem, öğretmen, öğrenci ve sosyal çevre üzerinde odaklaşmalıdır. Gözlem yaparken doğal gözleme başvurulması önerilir.

Doğal Gözlem: Doğrudan doğruya gözleyerek bilgi toplama yolu olarak tanımlanabilir. (Özellikle Psikomotor Özelliklerin Belirlenmesinde kullanılır)

Gözlem yaparken, öğrencilerin bilgi düzeyleri, okuma, yazma, konuşma, problem çözme yetenekleri ve eleştirel düşünme becerileri gibi temel becerilerin gözlenmesi çok önemlidir. Bunun yanı sıra, öğretmen ve Grencilerin amaçları, sosyal ilişkileri, okul alışkanlıkları ve yaşam tarzları da gözlem yapılırken dikkate alınmalıdır.

Gözlem yoluyla elde edilen verilerin puanlanması ve analizi formun biçimine göre farklılık gösterir. Gözlem formu, öğrencilerin psikomotor becerilerini ölçmek için hazırlanmış ve davranışın gözlenip gözlenmediğini belirtmek üzere hazırlanmışsa bu iki kategorili (1-0) puanlanır.

Gözlem formu davranışın ya da becerinin, ürünün mükemmelliğini gözlemek için yapılmış ise 0,1,2,3,.. olarak ya da derecelendirmelerle betimlenerek yapılır. Ya da her ikisi birlikte hem betimsel hem sayısal dereceleme yapılır. Bu tip ölçeklerden toplam puan elde edilebilir.

Öğrencilerin davranışlarını gözlemede özellikle Duyuşsal Giriş Özelliklerini belirlemek amacıyla hazırlanan tutum ölçekleri hazırlanıp analiz edilmelidir.

En yaygın kullanılan tutum ölçeği olan likert tipi ölçek hazırlamak için su işlemler yapılmalıdır:

1. Ölçmek istenilen belli bir tutumla ilişkili olduğu tahmin edilen çok sayıda olumlu, olumsuz tutum cümlesi oluşturmakla işe başlanmalıdır. Bu amaçla küçük bir gruba tutum objesiyle ilgili duygularını yansıtan kompozisyon yazdırılır. Buradaki cümleler analiz edilip tutum cümlesi oluşturulur.

2. Her tutum cümlesinin karşısına öğrencilerin görüşlerini yansıtabilmeleri için genellikle 5 kategorili bir ölçek konulur.

3. Hazırlanan ölçek ön deneme için büyük bir gruba uygulanır.

4. Ön denemeye katılanların tutum ölçekleri; olumlu cümlelere tamamen katılıyorum, olumsuz cümleler ise tamamen katılmıyorumdan itibaren 5, 4, 3, 2, l olarak puanlanır. Katılımcının her cümleden aldığı puanlar toplanır, bu şekilde toplam tutum puanı elde edilir.

5. Ön deneme uygulamasından sonra uygun cümleleri seçmek için madde analizi yapılır. Bu işlemlerden sonra tutum ölçeğinin uygulamasına geçilir.

Tutum ölçeğinden elde edilecek puanların yorumunda izlenecek yollardan biri; bir yanıtlayıcı tarafından işaretlenen cümlelerin madde puanlarının toplamını işaretlenen cümle sayısına bölmektir. Bu yolla elde edilecek istatistik, l ile 5 arasında bir sayı verir. Bunlardan, l ile 3 arasında olanlar olumsuz, 3 ile 5 arasından olanlar olumlu tutumu gösterir.
D. Meslek (İş) Analizi

İş ya da meslek tanımı işlere/fonksiyonlara ayrılır. Her iş/fonksiyon alanı gerçek is işlem basamaklarına ayrılır, işlemler sıralı ve ayrıntılı işlem basamaklarına ayrılır. Bunlar; beceri, bilgi ve mesleki tutum ve alışkanlıklardan (devinişsel-bilişsel-duyuşsal) oluşur, iş analizi süreci iş ortamında çalışan, alanlarında usta bireylerden oluşur.

İş (Meslek) Analizi Süreci:

- İşin/mesleğin belirlenmesi

- İşe/mesleğe ilişkin kaynakların gözden geçirilmesi

- İş ve işlem basamaklarının taslak listesinin hazırlanması

- İş ve işlem basamaklarının taslak listesinin gözden geçirilmesi

- Araştırmada kullanılacak aracın geliştirilmesi

- İşte/meslekte çalışanların belirlenmesi

- Örneklem planı geliştirme ve tasarım analizi yapma

- Aracı uygulama

- Bilgileri inceleme/değerlendirme

- İş envanteri çıkarma/düzenleme

- Yapılan çalışmaları rapor halinde düzenleme ve program geliştirme için kullanma.

İş/meslek analizi üç aşamada yapılmaktadır. Bu basamaklar aşağıda gösterilmiştir.

I. Basamak/Analiz Programın ihtiyaçları

-İş

- Toplum

- Danışma Kurulu

II. Basamak/iş (Meslek) Analizi

- Yüksek Talep, Gelecekte Geçerli iş Türleri

III. Basamak/Program Tasarımı Hazırlama

İş Analizinin Yararları:

Genellikle iş/meslek analizi programın ve öğretimin içeriğini belirleme süreçleri olarak algılanır. Aslında bu analiz çalışmalarının yararları daha fazladır.

- Bir işin/mesleğin yerine getirilebilmesi için neleri yapmak gerektiğini belirlemeye yarar vardır.

- İş tanımlarının ve işlerin ayrılması işlemlerine hizmet eder.

- İşe başvuru yapanların seçiminde yarar sağlar.

- Hizmet öncesi ve hizmet içi eğitimin gerekli olup olmadığını ve gerekli ise kapsamının belirlenmesinde elimine edilecek, gereksiz uygulamaları ortadan kaldıracak bilgiler verir.

-Eğitimin amaçlarını belirlemede kullanılır,

-Eğitim ve öğretim programlarının içeriklerinin saptanmasında kullanılır.

- Yapılan çalışma ile ilgili varsa kullanılacak araç ve gereç için kullanım kılavuzu yazımında yardımcı olur.
E. Ölçme Araçları-Testler

Eğitimde ihtiyaç analizi yapmak için ölçme araçları tekniğinden yararlanılabilir. Ölçme araçları içinde en yaygın olan test, bireyde aranan özelliklerin ne miktarda var olduğunu saptamak üzere yapılan işlemlerdir.

Testler, öğrencilerin bilişsel giriş davranışlarının saptanması amacıyla hazırlanan ve program girişinde öğrenciye verilen ölçme aracıdır, izleme testleri ise ünitelere ilişkin öğrencilerin öğrenme eksikliklerini belirlemek amacıyla ünite programının giriş ve sonunda uygulanan testlerdir, izleme testleri, öğrenme güçlüklerini ortaya çıkarmak amacıyla uygulanır. Test sonuçlarına göre öğrencilerin öğrenme ihtiyaçlarını belirlemek olası görülmektedir.
F. Görüşme-Grup Toplantıları

İhtiyaç analizi yaparken en çok kullanılan tekniklerden birisi de görüşme tekniğidir. Görüşme yoluyla öğrenenlerin program hakkındaki görüşleri sözlü olarak alınır. Görüşme güdümlü, yarı güdümlü ve doğal olmak üzere üç farklı şekilde olabilir. Görüşme, yüz yüze değil de yazılı olarak anket(sormaca) formları ile de yapılabilir. Anket ihtiyaçları yazılı olarak belirlemek amacıyla kişilere yöneltilen soru listeleridir. Bu sorulara verilen yanıtlarla bireylerin görüşleri belirlenmiş olur.

Anket ve görüşme teknikleri ile elde edilen verilerin analizi anket sorularının yapılarına ve ölçtükleri değişkene göre değişir. Ancak anket sorulan nispeten birbirinden bağımsız olduğu için sorulara verilen yanıtlar tek tek incelenir.

Yapılandırılmış sorularda genellikle her soru için ankete katılanların seçenekleri, hangi sıklıkta seçtikleri ve tercih yüzdeleri hesaplanır. Elde edilen frekans ve yüzdeler tablolar halinde rapor edilir.

Derecelemeli somlarda her soru için ankete katılanların sorudaki görüşe katılma sıklıkları ve yüzdeleri hesaplanır. Sonra bu yüzdeler sorunun ölçtüğü özelliğe göre yorumlanır. Soru sayısı çok ve farklı sorular verilen yanıtlar karşılaştırılacağı durumda belli soru ile ilgili yanıtlayıcıların ortalama görüşleri araştırmacı için anlamlı ise her iki madde için bir ortalama puan elde edilir. Ancak yanıtların iki uç noktada yoğunlaştığı durumlarda yüzdelerle yorumlanarak daha iyi sonuç verir.

Açık uçlu soruların yanıtlarının analizi yapılırken önce cevapların dökümü yapılır, gelen cevaplara göre cevaplar sınıflandırılır ve yine frekans ve yüzdeler hesaplanır.

İhtiyaç analizi ve değerlendirmesi çalışmaları için kimlerin görüşlerine başvurulmalıdır; genelde öğretmenlerin, okul yöneticilerinin, üniversitede görevli uzmanların, öğrenci velilerinin, öğrencilerin, yayıncı ve yazarların, iş çevrelerinin ve gerektiği durumlarda da politikacıların görüşlerine başvurulmalıdır.

Ayrıca, zümre öğretmenleri, veliler, yöneticiler ve eğitimle ilgili meslek kuruluşu mensuplarıyla da grup toplantıları düzenlenebilir.

Son yıllarda iletişim araçlarının farklılaşması nedeniyle yüz yüze yapılan görüşmeler yerine telefonla, konferans sistemiyle ya da İnternet aracılığı ile yapılmaktadır. Bu teknolojik gelişmelere uygun olarak özellikle telefonla ya da İnternet aracılığı ile görüşme yapmanın günümüzde giderek yaygınlaşabileceğini söyleyebiliriz.

G. Kaynak Tarama

İhtiyaç analizi ve değerlendirme tekniklerinden kaynak tarama çalışmaları farklı aşamalarda ele alınmalıdır. Bunlar;
- Literatür taraması

- Rapor değerlendirmesi

- Mevcut programın incelenmesi aşamalarıdır.
G.1. Literatür Taraması

İhtiyaç değerlendirme çalışması yaparken, son yıllardaki literatür taranmalı ve dünyadaki eğilimlerin hangi yönde olduğu ortaya çıkarılmalıdır. Eğitimle ilgilenen tüm kamu ve kuruluşlar ile üniversitelerde eğitim programlarındaki son gelişmeler ve ilgili literatür ve yapılan bilimsel çalışmalar dikkatle incelenmelidir.

Bu incelemeler hem yurt içi, hem de yurt dışındaki literatüre ulaşılacak şekilde kapsamlı bir şekilde yapılmalıdır:
G.2. Raporların Değerlendirilmesi

İhtiyaç değerlendirme çalışmalarında en etkin yollardan biri de öğretimin denetimini yapan kişi ve kuruluşların hazırladıkları raporlardır. Bu raporlar genellikle, ilköğretim müfettişleri, Bakanlık müfettişleri ve YÖK Denetleme Kurulu üyeleri tarafından hazırlanmaktadır. Ayrıca, zümre başkanları ile okul müdürlerinin raporlarından planlama teşkilatındaki uzmanların raporlarına kadar her kademede hazırlanan raporlar eğitim ihtiyaçlarını ortaya koyar.
G.3. Mevcut Programın İncelenmesi

Program geliştirme çalışmasının temelini mevcut programın incelenip değerlendirildikten sonra iyileştirilmesi için yapılan çalışmaları kapsamasıdır. Mevcut program iyi sonuçlar veriyor, fazla şikayet yoksa bu programın geliştirilmesine gerek yoktur. Program uygulamalarında aksamalar varsa bu programın geliştirilmesi bir ihtiyaç olarak karşımıza çıkar. Bu nedenle program geliştirme çalışmalarının temelinde mevcut programların incelenmesi ve değerlendirilmesi görüşü yer almaktadır.

Bu inceleme çalışmaları, hedef ve davranışlardan başlayıp eğitim ve sınama durumlarının incelenmesine kadar yapılmalı, ondan sonra değişim için karar verilmelidir. Bu inceleme, esasen program değerlendirme çalışmasını gerekli kılmaktadır. Mevcut programları değerlendirirken de hem sürece hem de ürüne ağırlık verilmelidir.

Kaynak