Giriş
Aile katılımı, ailelerin kendilerini, çocuklarını ve erken çocukluk programına yarar
sağlayacak doğrultuda becerilerini ortaya koyma sürecidir. Diğer bir tanımlamayla ise
aile katılımı; anne babaların çocukların gelişim ve eğitimlerine katkıda bulunmalarını
için organize edilmiş etkinlikler bütünüdür.
Okulöncesi eğitim programları ne kadar iyi hazırlanmış olursa olsun, aileler
tarafından desteklenmediği sürece etkili olmamaktadır. Okulöncesi eğitim kurumlarında
çocuklarda kalıcı davranış değişikliklerinin gerçekleşebilmesi, programda planlanan
öğrenme yaşantılarının ailede sürdürülebilmesi ile mümkündür (Aral ve başk., 2000).
Aile katılımında, çocukların ilk eğitimcilerinin anne, babaları olduğu görüşünden
yola çıkılarak, aileleri destekleyici, onları çocuk gelişimi ve eğitimi hakkında eğitici ve
çocuklarının eğitimine katılmalarını sağlayıcı şekilde sistematik ve kurumsal eğitimle
evdeki eğitimi paralelleştiren bir yaklaşım sergilenir.
Okul öncesi eğitime aile katılımının varmak istediği nokta, eğitimde devamlılığı ve
bütünlüğü sağlamaktır. Okulda verilen eğitimin evde, evde verilen eğitimin okulda
desteklenmesi, bir devamlılığın söz konusu olması ve bu sayede hem okulda hem de
evde çocuğun istendik davranış değişiklerine güvenli ve kontrollü bir biçimde ulaşması
ana amaçtır.

Aile katılımının diğer amaçları ise;
• Anne-babaya eğitim vererek ailenin okul öncesi eğitime destek olmasını
sağlayabilmek.
• Öğretimi daha etkili hale getirmek.
• Aile içinde ve okul yapısında değişiklikler yapmak.
• Çocuğun tüm gelişimleriyle ilgili aileleri bilinçlendirmek, desteklemek.
• Çocuğun evdeki öğrenme ortamlarını zenginleştirmek.
• Problemler ve çözüm önerileri hakkında aileleri bilinçlendirmek ve alternatif
disiplin yöntemleri sunmak.
• Doğru anne-baba tutumları kazandırırken, hatalı davranışları değiştirmek, çocukların
hatalı davranışlarını nasıl değiştireceklerini öğretmek ve bunların davranışa
dönüşmesini sağlamak.
• Ailelere ev ortamında çocuklara kazandırabilecekleri deneyimler hakkında bilgi
vermek.
• Ailelerin çocuklarını daha iyi tanımalarına yardımcı olmak (Aksoy ve Turla, 1999).
Tüm bu amaçlara ulaşıldığında anne babalar çocuklarının eğitimlerinin içinde olup
onlara katkı sağlayacaklar hem de çocuklarının hayatlarında ne kadar önemli bir yere
sahip olduklarının farkına varacaklardır.
Okulun da, anne babanın da amacı, çocuklara daha iyi bir eğitim ortamı yaratmak
olduğuna göre; okul ve aileler arasında sağlanabilecek işbirliği, okulun, çevrenin
imkanlarından da yararlanarak, daha iyi, daha zengin bir eğitim ortamı haline
gelmesinde büyük katkı sağlayacaktır (Oktay, 2000).

Aile Katılımını Engelleyici Nedenler
Eğitimin içine aileyi dahil etme ve bu sayede çocuğun eğitimini en kaliteli hale
getirme uğraşı okullar, öğretmenler ve aileler tarafından iyi bir uğraş olarak kabul
görmesine rağmen yine okul, öğretmen ve ailelerden kaynaklanan olumsuzluklardan
dolayı sistemli bir işleyişe geçememektedir.
Okulların merkeziyetçi yönetimi ve aşılması zor bürokrasisi öğretmenler ve aileler
için en büyük engeli teşkil etmektedir. Okul yönetimlerinin, ailelerin eğitime dahil
olduklarında okul işlerini aksatacakları düşüncesi ve ülkemizde aile katılım programının
uygulanışının yasalarla şekillenmemesinden dolayı okul programlarında yer almayışı,
aile katılımının yayılmasını ve gelişmesini engellemektedir. Ayrıca aile katılımında “
aile katılımının tam olarak açıklanamaması” ve “aile ile okul çevresinin birbirinden
farklı olması” önemli iki sorunu teşkil etmektedir (Coleman ve Churchill, 1997).
Öğretmenlerin ise aile katılım programlarından detaylı olarak haberdar olmayışı,
programı nasıl yürüteceklerini bilmemeleri, aile katılım etkinliklerini planlamanın çok
zamanlarını alacağını düşünmeleri, aile katılımını engelleyen öğretmen nedenlerinin en
önemlileridir. Ayrıca öğretmenlerin, ailelerin bu katılıma yanaşmayacağı, eğitime
katılımı kabul etseler bile bunun bazı olumsuzluklar yaratacağını düşünmeleri de önemli
bir faktördür. Bu düşünceler; ailelerin çocuklarla ilgili durumlarda objektif olmayacağı,
ailelerin kendi sınırlılıklarını aşabileceği ve ailelerin programa yeterli zamanı
ayıramayacaklarıdır.
Ailelerin ise okul bürokrasisinden çekinmeleri katılımın gerçekleşmesinin önündeki
en büyük engeldir.
Ülkemizde 1996 yılında yapılan bir araştırmanın sonuçlarına göre aile katılımını
engelleyen en önemli faktörler şöyle sıralanmıştır:
• Ailelere göre yöneticilerin olumsuz tutumları
• Yöneticilere göre ailelerin işbirliğine karşı ilgisizlikleri
• Zaman yetersizliği
• Ekonomik şartlar
• İletişim bozukluğu ( Ensari ve Zembat, 1999).
Aile katılımının kabul görmesi ve geliştirilmesi için bazı kurum ya da görevlilerin
çeşitli tutumlar üretmesi ve sergilemesi gerekmektedir. Bu tutumlar merkez
yönetimlerden yerel yönetimlere kadar bilinçli ve organize bir şekilde uygulamaya
konulmalıdır.
Devlet Tutumları; Devletin eğitimle ilgili bölümleri ailenin eğitime katkısının
kaçınılmaz olduğunun farkındadırlar. Ülkemizde ailenin eğitime katılış şekli
yönetmeliklerce belirlenmiştir. Milli Eğitim Bakanlığı Okul Aile Birliği Yönetmeliği’
nin 5. maddesi “ Milli Eğitim Bakanlığına bağlı okullarda, okul ile aile arasındaki
bütünleşmeyi gerçekleştirmek, veli ve öğretmenler arasında işbirliği sağlamak amacıyla
okul-aile birlikleri kurulur” açıklamasıyla devletin tutumunu açıklamaktadır. Ayrıca
son yıllarda okul öncesi hedefleri saptanırken sadece çocuk değil, çocuğun ailesini de
hedef almanın gerekliliği vurgulanmaya başlanmış ve bu durum 15. Milli Eğitim
Şura’sında alınan “Aile Katılım Programları” ve “Ana Baba Okulları
Yaygınlaştırmaları” kararı ile belirtilmiştir (Aksoy ve Turla, 2001, Doğan ve başk.,
2000).
Yerel Yönetim Tutumları; Gelişmiş ülkelerin çoğunda yerel yönetimler kendi
bölgelerindeki eğitim seviyesini yükseltmek amacıyla, çağdaş eğitim yaklaşımlarını
desteklemektedirler. Ülkemizde de bu amaçtan yola çıkılarak, yerel yönetimler eğitime
aile katılımı konusunda okullara ekonomik destek olmalı, konuyla ilgili uzmanları davet
ederek bölgelerinde yaşayan veli ve öğretmenleri bilgilendirmelidir.
Okul Tutumları; Okullar politikaları ve aktiviteleriyle aile katılımının önünü açan ve
gelişmesini sağlayan tutumlar sergilemek zorundadırlar. Çünkü aile katılımı öncelikle
anne-babanın kuruma olan güvenini sağlar. Bazı okullar ebeveynlerle daha çok bazı
okullarsa daha az aktivite ve işbirliğine gitmektedir. Bu aktivitelerin sayısını ve
işbirliğinin düzeyini öğretmen ile ebeveynler arasındaki iletişim belirlemektedir
(Poyraz, 2001, Raun, Birte, 1998). Okullar, ebeveyn katılımını geliştirmek için kendi
politikalarını geliştirmeli ve mutlaka ebeveynlere, okuldaki personelin çocuklarının
eğitimine ne derece katkı verecekleri konusunda açıklamalar yapmalıdır. Ayrıca
ebeveynlere personelin görev ve sorumlulukları hakkında bilgi verilmelidir. Bunların
yanı sıra okullar katılımın sürekli ve etkili olmasını sağlamak amacıyla, velilerin
ihtiyaçlarını karşılayacak aktiviteler yapmalı, bu aktivitelerden aldığı geri dönütlerle
politikalarını yeniden şekillendirmelidir.
Öğretmen Tutumları; Anne-babalarla en çok ve doğrudan iletişime geçen kişiler
olarak öğretmenlerin sergileyeceği tutumlar, aile katılımının başlaması, sürekli hale
gelmesi ve başarıya ulaşmasında en önemli etken durumundadırlar. Bu yüzden
öğretmenler tutumlarını etkili hale getirecek bazı olumlu davranışları sergilemelidirler.
Öğretmenler çocuk-okul ilişkisi içindeki problemlerle ilgili, aile katılımını sağlayacak
ve geliştirecek stratejilerle ilgili bilgiye sahip olmalı, ailelerle olumlu ilişkilerin
başlamasında ilk teşebbüsleri gerçekleştirmelidir. Ayrıca öğretmenler okullarının
politikasını iyi uygulamalı, aile katılımını etkili kılabilmek için yeterli becerilere sahip
olmalıdır. Aynı zamanda öğretmenler, velileri cesaretlendirmeli, rahat olmalarını
sağlamalı, velilere karşı objektif, duyarlı, yönlendirici, daha saygılı, daha empatik ve
gerçekçi yaklaşmalıdırlar. Ülkemizdeki okulöncesi eğitimi öğretmenlerinin, bu
davranışları sergilemekten yana değil, programın içeriğini ve uygulanış yöntemlerini
detayları ile bilmemekten doğan sıkıntıları bulunmaktadır.

Aile Katılımının Gelişmesi İçin Ebeveynlerin, Öğretmenlerden İstekleri
Aileler eğitime katılım programının içeriğini ve uygulanışı hakkında yeterince bilgi
sahibi olduklarında, bu katılımın çocuklarına ve kendilerine neler kazandırabileceğini
görmektedirler. Fakat bu katılımın sağlanması için yeterli olmamakta, aileler sürekli
iletişim içinde olacakları öğretmenlerden haklı olarak bazı isteklerinin yerine
getirilmesini beklemektedirler. Bunlar;
• Öğretmenlerin kendilerini daha fazla dinlemeleri ve bakış açılarına değer vermeleri,
• Öğretmenlerin daha açık ve kabul edilebilir yaklaşımlar sergilemeleri,
• Öğretmenlerin bilmedikleri konularda bilmediklerini kabul etmeleri,
• Çocuğun herhangi bir sorununda ilk başta kendileriyle irtibata geçilmesi,
• Çocuklar arası bireysel farklılıklara izin verilmesi,
• Çocuklardaki öğrenme zorluklarının belirlenip, bunların üstesinden gelinmesi,
• Çocuklarının gelişiminin kendilerine anlatılması,
• Çocukların sınıf içi çalışmalarının düzenli olarak kontrol edilmesi,
• Çocuklarının gelişimi hakkında düzenli raporların hazırlanıp, kendilerine
gönderilmesi,
• Veli, öğretmen toplantılarına daha çok öğretmenin katılması,
• Toplantılarda elde edilen bilgilerin; ulaşılan olumlu sonuçların okulda kullanılması
olarak sıralanabilir (Hornby, 2000)

Aile Katılımının Gelişmesi İçin Öğretmenlerin, Ebeveynlerden İstekleri
Öğretmenler, aile katılımının uygulandığında programın kendilerine birçok kolaylık
sağlayacağının da, programı uygulamanın çok zor olduğunun da farkındadırlar. Bu
zorlukları asgariye indirmek içinde ailelerden bazı istekleri olmaktadır. Bunlar;
• Çocukların özel durumları ve sağlık problemleri ile ilgili konularda açık sözlü
olmaları,
• Evde yaşanan ve çocukların gelişimlerini etkileyebilecek olan olayların bildirilmesi,
• Okul disiplininin evde de uygulanması konusunda işbirliğine gidilmesi,
• Okulda uygulanan programın evde desteklenmesi,
• Çocuklarının kapasiteleri ile ilgili gerçekçi beklentiler içinde olmaları,
• Birebir görüşme toplantılarına aksatmadan katılmaları,
• Çocukların gelişimi konusunda öğretmenlerle yapılan toplantılara katılıp,
tartışmaları,
• Çocuklarıyla ilgili eve gönderilen mektup ve raporları okuyup, bilgi edinmeleri,
• Gün içinde okulda olabilecek acil bir durum için hemen ulaşılabilecek adres ve
telefon numaralarının verilmesi,
• Eğer çocuk hasta ise okula göndermemeleri,
• Okula gerektiğinde değişik şekillerde gönüllü olarak yardımcı olmaları, yardımda
bulunmaları olarak sıralanabilir (Hornby, 2000).
Aile katılımının gelişmesi için, ailelerin öğretmenlerden istedikleriyle,
öğretmenlerin ailelerden istediklerinin neredeyse aynı isteklerden oluştuğu
görülmektedir. Ülkemizde yapılan bir araştırma ise okul-aile işbirliği konusunda veli ve
yöneticilerin görüşlerini ortaya koymaktadır. Araştırmaya göre; ailelerin % 22.17’si
yönetici tutumlarının işbirliği açısından engel taşıdığını düşünmekte, yöneticiler ise %
22.15 oranında ailelerin işbirliği ve katılım konusunda çok isteksiz tutumlar
sergilediklerini belirtmektedirler (Ensari ve Zembat, 1999).
Kaliteli bir eğitime ulaşmak için sağlıklı bir öğretmen-veli işbirliğine, sağlıklı bir
işbirliği içinse tarafların birbirleriyle açık iletişim kurmalarına ve çocukların
hayatımızdaki önemini çok daha iyi kavramalarına ihtiyaç duyulmaktadır.

Öğretmen Veli İlişkileri İle İlgili Yaklaşımlar
Koruyucu model;
Bu modelde Swap’a göre öğretmenle velinin fonksiyonlarını ayırt ederek aralarında
çıkabilecek çatışmaları önlemek ana esastır. Çocukların eğitimi, öğretmenler tarafından
okulda verilmektedir. Velinin görevi çocukların zamanında okula gitmelerini sağlamak
ve ihtiyaçlarını gidermektir. Velinin okul içindeki eğitime katılımı gereksiz ve çocuğun
eğitimine zarar verici bulunmaktadır.

Uzman Modeli;
Cunnningham ve Davis’e göre öğretmen bir uzman olarak çocuğun tüm gelişimi ve
eğitimi ile ilgili görevleri üstlenmektedir. Ebeveynler az da olsa eğitime dahil edilirler.
Öğretmen kararların tümünü alır, veliler kararlar hakkında bilgilendirilirler ve kararların
uygulanmasını beklerler. Bu yaklaşımdaki en büyük sorun ise velilerin her konuda
öğretmene bağımlı olmasıdır. Veliler öğretmenlerin kararlarını sorgulayamamaktadır.
Geçiş modeli;
Swap’a göre bu modelde ebeveynlerden, okulun amaçlarını desteklemesi beklenir.
Çocuğun gelişimi konusunda tüm kararları öğretmen verir. Fakat bunu yaparken,
velinin fikirlerinden yaralanarak onu bir kaynak olarak kullanır. Bu modelde veli
öğretmenin uzmanlığından yaralanabilir ve öğrendiklerini evde çocuğuna uygulayabilir.
Bu modele verilebilecek en önemli örnek çocuklarına evde verilecek eğitim konusunda
velilerin eğitilmesidir. Bu modelde tüm kontrol ve karar mekanizmalarını öğretmen
işletir, çocuğun gelişimi ile ilgili velilerin etkisi bulunmamaktadır.
Zenginleştirilmiş program modeli;
Swap’a göre bu modelde veli okulun programı konusunda bilgilendirilir. Velinin
önemli bilgilere sahip olduğu kabul edilir ve ebeveyn, öğretmen ilişkilerinin gelişmesi
açısından programın velilere açıklanması benimsenir. Velinin eğitime katılımı sadece
program ve okulun yönetimi ile ilgili bilgilendirilmesinden ibarettir. Bu yaklaşım çok
kültürlü eğitimin yapıldığı yerlerde uygulanır.
Müşteri modeli;
Cunningham and Davis’e göre bu modelde veli, eğitim hizmetlerinin müşterisi
olarak görülür. Öğretmen bilgilendiricidir. Veliler de yapabilecekleri konusunda
kararlar verebilen ve öneri sunabilen konumundadır. Öğretmenin rolü çocuğun gelişimi
konusunda gerekli bilgileri verip, değişik seçenekler sunmaktır. Ayrıca velilerin
önerilerini de dinleyip, değerlendirmektir. Velinin görevi ise öğretmenin önerileri
doğrultusunda karar vermektir.
Velilerin aldıkları eğitim hizmeti konusunda tatmin olmaları, bu modelin özünü
teşkil etmektedir.
Eşli model;
Bu modelde öğretmenler eğitimle ilgili uzman, velilerde çocuklarıyla ilgili uzman
olarak kabul edilmektedir. Çocukların eğitiminin en yüksek düzeyde olması için
uzmanlık alanlarının paylaşılması benimsenir.
Velilerin çocuklarıyla çok yüksek duygusal bağları vardır. Bu yüzden çocuklarının
yetenekleri, eğitimleri konusunda objektif davranamazlar. Bu bağlamda öğretmenin
uzmanlığına ihtiyaç vardır.
Bu yaklaşımda karşılıklı dinleme, görüşler hakkında bilgilendirme yani saygı ön
plandadır. Hem öğretmenden hem de veliden uzun süreli ve kaliteli iletişim
beklenmektedir. Planlama ve karar verme ortaktır (Swap, 1993). Merkeze çocuk ve
onun en iyi şekilde eğitilmesi alınmaktadır.
Bu modelin başarıya ulaşabilmesi için bazı ortak davranışların benimsenmesi ve
uygulanması gerekmektedir.

Bunlar;
Çift Yönlü İletişim: Yoğun ve iyi bir iletişim olmalıdır. Ebeveyn çocukların
ihtiyaçları hakkında öğretmeni, öğretmen de çocuğun gelişimi ile ilgili veliyi
bilgilendirmelidir.
Ortak Destek: Veliyle öğretmen birbirlerinin çabalarını desteklemekleri
gerekmektedir. Örneğin öğretmenler velilere çocuklarını evde nasıl eğitilebileceği
konusunda bilgi verir. Velilerde okulda gönüllü görevler alırlar.
Karar Vermeye Katılım: Öğretmenler ve veliler hem problem çözmede hem de
karar vermede eğitime dahil olmalıdır.
Öğrenmenin Yükseltilmesi: Hem öğretmenler hem ebeveynler, çocukların okulda
ve evde öğrenmeleri ile ilgili değişik ve ilgi çekici seçenekleri geliştirmelidirler
.(Hornby, 2000).
Okulöncesi eğitim alan çocuklar üzerinde yapılan araştırmalar, aile katılımını
sağlayan programlarda yetişen çocukların gelişimindeki olumlu etkinin kalıcı olduğunu
ortaya koymaktadır. Ancak, okulöncesi eğitim kurumlarının birçoğunda aile, programın
dışında kalmakta böylece çocuğun kazandığı becerilerin kalıcılığı sağlanmamakta ve bu
becerilerin günlük yaşama aktarılması mümkün olmamaktadır. Bu nedenle okulöncesi
eğitimde en iyi yaklaşım, çocuğu tek başına birey olarak değil ailesi ile birlikte ele alan
yaklaşımdır.
Ailenin programa katılımını sağlamak için her şeyden önce eğitimciler anne baba
hakkında aşağıdaki görüşleri kabul etmelidirler:
1. Anne-babalar çocuğun asıl ve devamlı öğretmenleridir.
2. Anne-babalar çocukları hakkında öğretmenlerden daha fazla tecrübeye sahiptirler.
3. Anne-babalar çocuğun eğitiminde başarılı olmayı sağlayacak birçok yöntem ve
teknik bilirler.
4. Anne-babalar eğitim programı için önemli bir kaynak ve destek olabilirler.
5. Anne-babalar yalnızca çocuğun dünyasında değil, herkesin yaşadığı dünyada
yaşayan, ilgileri, ihtiyaçları ve hataları olan insanlardır (Temel, 2001).
Okulöncesi eğitim programlarına aile katılımı; okul ve ev arasındaki devamlılığı
sağlayacaktır. Anne babalar okulda öğretmenler de evde neler olduğu konusunda bilgi
sahibi olacak bunları pekiştirecektir. Okul ve ev arasındaki süreklilik eğitimdeki
başarıyı arttıracaktır. Ayrıca ebeveynler, programa katılarak çocuk yetiştirme
konusundaki bilgi ve becerilerini arttıracak ve daha etkili ebeveynler olacaklardır.

Kaynak PDF