Giriş
Çevresel algının, kentsel çevrenin anlaşılması ve değerlendirilmesinde önemli bir rolü vardır. Yol ve yön bulmaya, yönelmeye, deneyim kazandırmaya ve çevresel kalitenin artırılmasına yardımcı olur. Literatürde imge çalışmaları olarak adlandırılan çalışmalar (Moudon, 1992) çevrenin kişilerce kullanılan ve deneyim kazanılan toplumsal yönünü vurgularken, bu yaklaşımın tasarımda ne biçimde yansıması olabileceğini araştırmaktadırlar.

Kentsel imge çeşitli şekillerde açıklanmasına rağmen, genellikle Lynch’in (1960) çalışması ile anılır. İlkeleri diğer araştırmacılarca da kabul gören kavramları ve yöntemleri içermekte ve kentsel çevreyi ilgilendiren çeşitli disiplinler için geçerli olabilecek temel ilkeleri sağlamaktadır. Lynch yollar, sınırlar, bölgeler, odaklar ve nirengi noktaları olmak üzere beş eleman öngörmektedir. Yollar bir gözlemcinin kentsel alanda bir iş yaparken üzerinde dolaşabileceği ya da dolaştığı kanallardır. Sınırlar benzer olmayan bölgeleri ayıran ya da içine girilebilen ya da girilemeyen engeller olarak ortaya çıkmaktadırlar. Bölgeler sınırlarla ayrılan ve benzer özelliklerin görüldüğü alanlardır. Odak noktaları stratejik öneme haiz, herkesin birey olarak davranışlarının odak noktası olan yoğun alanlardır. Nirengi noktaları ise, fiziksel peyzajın kolaylıkla tanımlanabilen ve kentsel alanın tümünde algılanabilen elemanlardır. Bu kavrama bağlı olarak Lynch’i izleyen bir çok çalışma gerçekleştiril-miştir (Appleyard, 1970; Kepes, 1966).

İstanbul’un kentsel imgesini araştıran bir araştırma ise, 1986 tarihinde Ayvalıoğlu tarafından gerçekleştirilmiştir (Ayvalıoğlu, 1989). Ayvalıoğlu algılanan elemanların tarihi yarımadada yoğunlaştığını, odak noktası olarak en fazla algılanan bölgenin Beyazıt Meydanı olduğunu saptamıştır. Taksim ise ikinci derecede algılanan meydandır. Araştırmada Kadıköy Meydanı düşük derecede algılanmaktadır. Ayvalıoğlu genel anlamda kapsamlı tasarım ve planlama yaklaşımlarının eksikliği nedeni ile kentin merkezi alanlarının algılandığını, kent dışına gidildikçe kentsel elemanların algılanmalarının zayıfladığını ifade etmektedir. Ayvalıoğlu aynı zamanda kentin kontrol edilemez bir şekilde büyümesi sonucu nirengi noktalarının yeterince kuvvetli olarak algılanmadıklarını belirtmektedir. Araştırmada Boğaz, Marmara, E5 ve 1. Boğaz Köprüsü en fazla algılanan bağlantı ve sınır elemanları olarak saptanmıştır.

Bu çalışmada insanların yaşadıkları çevreyi ne şekilde algıladıkları ve sonuçların bu çevrelerin tasarımı için geliştirilen kararların üretilmesinde kullanılıp kullanılamayacağı araştırılmaktadır. Örnek alan olarak seçilen İstanbul kenti, zengin bir tarihi mirasa sahip olup, kent silueti bu mirası yansıtmaktadır (Kostof, 1991). Eski dokuda yer alan camiler, minareler, külliyeler kentin Türk–İslam karakterini yansıtmaktadır. Mimaride ve kent planlamada Avrupalılaşma 19. yüzyıl sonunda başlamış ve bu süreçte kent büyümeye ve Türk-İslam karakterini kaybetmeye başlamıştır. Bu genişleme modernleşme hareketlerinin yoğun bir şekilde yaşandığı bölge Galata’dır (Çelik, 1986). 1923’te Cumhuriyetin ilanından sonra merkezi iş alanı Haliç’in kuzeyine doğru genişleyerek eski doku yenilenmeye başlamış ve yüksek yapılar inşa edilmiştir. Tarihi yarımada ile oluşan bu kontrast yapı günümüze kadar devam etmiştir (Çelik, 1986). 1980’lerden başlayarak yerel yönetimlerin yaklaşımları İstanbul’un her noktasında silueti etkileyebilecek ofis, cami, otel gibi yüksek yapıların gelişigüzel olarak inşa edilmesi şeklinde gelişmiştir. Kentte yaşayanların algısına dayalı olarak gerçekleştirilen bu çalışmanın sonuçlarının, İstanbul için geliştirilecek tasarım stratejileri için yararlı olması umulmaktadır.

Metot
Veriler Kasım ve Aralık 1996’da gerçekleştirilen bir anket çalışması ile toplanmıştır. Eğitimli anketçiler 280 anketi rasgele olarak seçilen kişilere uygulamışlardır. Araştırma evreni kentin planlı alanlarında oturan, lise mezunu ve İstanbul’ da en az beş yıl oturan kişilerle sınırlandırılmıştır. Rasgele seçilen kişiler iki ana gruptan seçilmişlerdir; bunlar kentin merkezi bölgelerinde ve göreceli olarak dış bölgelerinde oturan kişilerdir. Araştırma kapsamında Beyoğlu, Beşiktaş, Fatih, Kadıköy ve Üsküdar kentin merkezi bölgelerini; Bakırköy, Avcılar, Sarıyer, Kartal ve Pendik kentin dış bölgelerini temsil etmek üzere coğrafi olarak 10 bölge seçilmiştir. Bilgilerin toplan-masında iki ayrı yöntem uygulanmıştır:
- Görüşülenlerin anket sorularına cevap vermeleri istenmektedir.
- Görüşülenlerin algıladıkları elemanları beyaz bir sayfaya işaretlemeleri istenmektedir.
Anket formu iki bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde görüşmecilere sosyo-demografik özellikleriyle, örneğin cinsiyet, yaş, meslek, eğitim durumu, gelir, doğum yeri, kentte yaşama süresi, kentin hangi bölgesinde yaşadığı ile ilgili sorular yer almaktadır. İkinci kısımda görüşmecilere kentin onlar üzerindeki etkisini nasıl tanımladık-ları sorulmaktadır. Görüşülenler bu bölümde toplanma alanlarını, en önemli yapıları ve yöreleri, yolları ve sınırları belirtmişlerdir. Görüşü-lenlerden aynı zamanda en fazla algıladıkları elemanları beyaz bir kağıda aktarmaları da is-tenmiştir. 280 kişiden sadece 107’si bunu gerçekleştirebilmiştir.

Bulgular Sosyo-demografik özellikler
Sonuçların değerlendirilmesinde kullanılmak a-macıyla görüşülenlerin sosyo-demografik özellikleri Tablo 1'de belirtilmektedir. Tablo 1’de de görüldüğü gibi görüşülenlerin çoğu 18-40 yaş grubunda kişilerdir (%69.3).

Örneklemin yarısı erkek diğer yarısı kadınlardan oluşmaktadır (%54.8 erkek).

Gelir düzeyi oldukça düşüktür (%46.1). Hane-halkının İstanbul’da geçirdiği süre genellikle 11 yıldan fazladır (%70.3). Görüşülenlerin önemli bir kısmı İstanbul (%4.6) ya da Marmara Bölgesi doğumludur (%10.7).

Görüşülenlerin %60’ı kentin merkez bölgelerinde ikamet ederken, %40’ı kentin dış bölgelerinde oturmaktadır. Görüşülenlerin ait oldukları ailelerin hanehalkı büyüklüğü genellikle 3-4 kişidir (%56.6). Çoğu hizmet sektöründe çalışmaktadır (%44.8).

Algısal imge
İmge elemanlarının algılanması ile ilgili sonuçlar Tablo 2’de gösterilmektedir. Tablo 2’de de görüldüğü gibi sırasıyla Ayasofya (%38.5), Sultan Ahmet Camii (%38.5), Boğaz Köprüleri (%31.3), Galata Kulesi (%30.9) en çok algılanan nirengi noktaları iken, odak olarak Taksim Meydanı (%85.8), bağlantı elemanı olarak E5 (%80.9) ve TEM (%75), sınır elemanı olarak Boğaz (%61.4) ve bölgeler olarak Beyoğlu (%45.8) ve Kadıköy (%38.1) algılanmışlardır (Şekil 1 ve Şekil 2).
Anket sonuçları bize bağlantı elemanları olarak E5’in, TEM’in ve odak noktası olarak Taksim Meydanı’nın yüksek seviyede (%75-100), sınır elemanı olarak İstanbul Boğazı’nın orta seviyede (%50-75), Nirengi noktası olarak Ayasofya, Sultan Ahmet Camii, Boğaz Köprüleri ve Galata Kulesi’nin, bölge olarak Beyoğlu, Kadıköy, Eminönü, Beyazıt’ın ve yine sınır elemanı olarak Marmara kıyısının düşük seviyede (%25-50) algılandığını göstermektedir (Tablo 2) (Şekil 1). Bu sonuç kentin algılanmasında yolların ve odakların diğer elemanlara göre ön plana çıktık-larının bir göstergesi olarak kabul edilebilir. Orta derecede sınırlar, algılanırken nirengi noktaları ve bölgeler düşük derecede algılanmaktadırlar.
Görüşülenlere yöneltilen sorulardan bir diğeri kentin merkezi bölgesi olarak nereyi algıladık-larıydı. Görüşülenlerin %39.6’i Beyoğlu-Taksim bölgesini vurgularken %24.3’ü Eminönü, Sirkeci, Karaköy bölgelerini belirtmektedirler. Bu seçimin nedeni olarak ise, %58.2’ü alışveriş merkezi derken, %30.4’ü insan faaliyetlerinin yüksek olduğu alanlar olarak değerlendirmişlerdir.
Haritalama ile ilgili olarak alınan sonuçlar bize çizimde hemen hemen 61 elemanın işaretlendi-ğini ve bazılarının önemli miktarda tekrar edildiğini göstermektedir. Bunların en dikkat çekici olanı Taksim Meydanı’dır. Kentin en önemli toplanma mekanı ve ulaşımın odak noktası olan bu meydan, çizimlerin %58’inde yer almaktadır. Çizimlerde E5, TEM, Taksim Meydanı, Kadıköy Meydanı, Boğaz, Marmara Denizi, Sultan Ahmet Camii, Galata Kulesi ve Boğaz Köprüleri düşük seviyede de olsa işaretlenmiştir (Şekil 2 ve Şekil 3).

Tartışma
Araştırmanın sonuçları içinde en önemlilerinden biri kentsel çevrenin düzenlenmesinde Lynch’in imge elemanlarının varlığının önemli bir rolü olduğudur. Genel bir kural olarak, Lynch’in tanımladığı beş imge elemanı içinde nirengi noktaları ve bağlantıların diğerlerine göre hakim bir özelliği söz konusudur. Los Angeles için yapı-lan bir araştırmada diğer imge çalışmalarından farklı olarak, genelde otoyollardan oluşan bağ-lantıların ve sınır elemanlarının yüksek seviyede algılandıkları, nirengi noktaları ve odakların düşük seviyede algılandıkları, bölgelerinse hemen hemen hiç algılanmadıkları görülmektedir (Banerjee and Baer, 1987).
Bu araştırmada elde edilen bulgular odak noktaları ve bağlantıların, yüksek ve orta düzeyde algılanması genel kurala paralellik göstermekle birlikte, nirengi noktalarının düşük düzeyde algı-lanması Los Angeles çalışmasındaki sonuçlarla benzerlik göstermesi yönünden ilginç bir durum ortaya koymaktadır.
Ayvalıoğlu’nun 1986 yılında gerçekleştirdiği benzer çalışma ile bir karşılaştırma yapıldığında ise, Beyazıt Meydanı’nın geçen 10 yıl içinde önem kaybettiği, buna karşılık Taksim Meydanı’nın oldukça önem kazandığı, Kadıköy Meydanı’nın ise giderek önem kazanmaya başladığı görülmektedir. Günümüzde Taksim ve Kadıköy meydanları önemli geçiş alanları olup, büyük ölçüde transit amaçlı olarak kullanılmaktadır. Beyazıt Meydanı’nın ise, geçen 10 yılda geçiş mekanı olma ve buluşma meydanı olma özelliğini kaybedip, daha çok marjinal alışverişin yoğunlaştığı bir alana dönüştüğü gözlenmektedir. Bu değişimin meydana, zengin tarihi değerlerine rağmen imgesel açıdan önem kaybettirdiği söylenebilir.
Ayvalıoğlu’nun araştırmasındaki bulgulara benzer şekilde bu araştırmada da kent merkezindeki elemanların daha yüksek düzeyde algılandıkları, kent dışına çıkıldıkça algılama düzeyinin zayıf-ladığı görülmektedir. Bu da İstanbul’un hızlı ve kontrolsüz büyümesinin bir sonucu olarak değer-lendirilmelidir. Bilindiği gibi kontrolsüz ve hızlı gelişme kaos, kimliksizlik ve düşük düzeyde algılamaya neden olmaktadır. Bu nedenle, İstanbul için geniş kapsamlı, kent kimliğini koruyacak tasarım ilkelerini içeren bir planlama anlayışının uygulanması önem kazanmaktadır.
Avrupa yakasında Taksim ve Anadolu yakasın-da Kadıköy meydanlarının odak noktaları özellikleri korunarak yeniden düzenlenmeleri gerekmektedir. Bu süreçte odak noktalarının nirengi noktaları ile güçlendirilmesi, tasarım yaklaşım-ları için ipucu olarak değerlendirilmelidir.
Son olarak, bu çalışmanın kapsamına kentin geniş bir alanını kapsayan plansız alanlarda yerleş-miş nüfusun dahil edilmediğini belirtmek gerekmektedir. Onların algılaması, seçilen örneklemin algılamasından farklı olabilir ve bir başka araştır-mada ele alınmalıdır.

» Nüve Forum » akademik » Mimarlık Fakültesi » Mimarlık Bölümü » İnsan ve Çevre İlişkileri

tablolar ve kaynakpdf