4. Kayseri Cumhuriyet Meydanı Atatürk Heykeli’nin Tasarım İlkeleri Açısından İrdelenmesi
Tarihi Kayseri kalesinin kuzeybatı kenarında yer alan Cumhuriyet Meyda*nı; kenti güneydoğu-batı doğrultusunda bölen Talas yolu, kentin doğu açılımı olan Sivas Caddesi ve kuzey yönünde çevre yoluna birleşen istasyon caddesinin kesişti-ği noktada yer almaktadır.
Günümüzde Cumhuriyet Meydanı, batıda Düvenönü Meydanı, doğuda Or*duevi, güneydoğuda Hunat Hatun Külliyesi, kuzeyde Sahabiye Medresesi, kuzey-batıda Almer Oteli ile sınırlanmaktadır. Meydanın güney sınırı için Kayseri Kalesi verilebilirse de; meydanla gerek işlev gerekse fiziki açıdan doğrudan bağlantılı olan Kapalı Çarşı' yı kapsayan ticari alan da Meydanın sınırları içerisindedir. Yö*netim, ticaret, alışveriş, toplantı, tören, ulaşım ve benzeri işlevlerin yerine getirildi-ği meydan, tarihi sur kalıntıları, bir türbe, bir külliye, iki cami, iki medrese, yer altı çarşısı, bir otel, hükümet konağı, saat kulesi, Atatürk heykeli gibi yapı ve objelerle tanımlanmaktadır (Şekil 20).
Meydan kentin merkezinde; kenti tanımlayan ve onun ana omurgasını o*luşturan doğu- batı aksı ile yine yoğun bir kullanıma maruz olan kuzey-güneydoğu aksının kesişimi üzerinde yer almaktadır. Meydan merkez özelliğini ve konumunu yitirmemiş ancak özgün niteliklerini kaybetmiştir.
Meydanın merkezinde, saat kulesi ile çınar ağacı arasındaki refüjde yer a*lan Atatürk Heykeli 1984 yılında heykeltıraş Haluk Tezonar tarafından yapılmış-tır65. Çalışmanın bu bölümünde meydanın merkezinde yer alan Atatürk heykeli, çevre ile olan fiziksel ve sosyal ilişkileri açısından değerlendirilecektir.
4.1. Kayseri Cumhuriyet Meydanı Atatürk Heykeli’nin Toplumsal Açıdan Çevre ile İlişkileri
Konu: Atatürk’ü konu edinen heykel, Kurtuluş Savaşı’ndan sonra kazanıl-mış olan büyük zaferi ve Cumhuriyeti betimlemektedir. Heykelin konusu ile meka*na adını vermiş olan “Cumhuriyet” kavramı konu açısından uyumludur.
Kronoloji: Askeri kostümlü süvari Atatürk heykeli Kurtuluş Savaşı Döne-mi’ni temsil etmektedir66. Meydanda kentin bilinen en eski yapısı olan Kale ile, ağırlıklı olarak Selçuklu Dönemi’ne ait olan yapılar yer almakta; bununla birlikte bu tarihsel yapı ile uyum aranmadan inşa edilmiş modern yapılar mevcuttur. Bu yüzden heykel ile mekan arasında da kronolojik açıdan bir uyum ya da zıtlıktan söz edilememektedir.
Yarar: Heykel Kayseri kent halkı için bir özgün belirleyici (landmark) ö*zelliğindedir. Meydanda her hafta iki kere yapılan bayrak merasimi ile birlikte, resmi tören ve kutlamalar da yapılmaktadır67. Anıt niteliğindeki Atatürk Heykeli, geçmişteki tarihsel bir süreci günümüze taşıyarak kültür alışverişine katkıda bu-lunmaktadır.
Meydanlar tek başlarına insanlar arasında kaynaştırıcı-birleştirici etki o*luşturmalarıyla birlikte, heykeller de bu etkiyi güçlendiren kent mobilyalarıdır. Ancak Cumhuriyet Meydanı’nın trafiğe açık olması, sosyal iletişimin kurulabilme*sini olumsuz yönde etkilemektedir. Ayrıca resmi törenler sırasında meydanın taşıt trafiğine kapatılması ulaşımda aksamalara yol açmaktadır. Dolayısıyla heykelin yarar işlevi meydandaki trafik etkinliği ile bir uyumsuzluk ortaya çıkarmaktadır.
Sosyo-kültürel kabul edilebilirlik: Kentleri simgeleyen meydanlarda ulus*ların bağımsızlıklarını kazanmasında rol oynayan ulusal kahramanların anıt heykel*lerinin dikilmesi gelenek haline gelmiştir. Bu bağlamda Atatürk’ün Kayseri Cum*huriyet Meydanı’ndaki anıt heykeli sosyo-kültürel açıdan kabul edilebilirdir. Hey*kelin Atatürk’ün fiziki görünümüne olan benzerliği de onun sosyo-kültürel kabul edilebilirliğini kolaylaştıran önemli bir etken olmuştur.

4.2. Kayseri Cumhuriyet Meydanı Atatürk Heykeli’nin Fiziksel Açıdan Çevre ile İlişkileri
Hacim: Daha önceki bölümlerde hacmin ölçek ile doğrudan ilişkili oldu-ğundan söz edilmişti. Meydandaki Atatürk Heykeli’nin kaidesinin hacmi oldukça büyüktür. Oysa kaide sadece heykeli taşıyıcı işlev üstlenmeli, heykel ile hacimsel rekabete girmemelidir68. Heykelin meydan ile olan hacimsel ilişkilerine bakıldığın-da; şu sonuçlara ulaşılmaktadır: Meydanın kenarlarından heykelin algılandığı en kısa mesafede heykel yüksekliğinin yatay mesafeye oranı 1/ 2,6 , en uzak mesafe*de ise bu oran 2’dir. Daha önce de belirtildiği gibi heykelin algılanabilmesi için uygun oran 1/2 idi. Dolayısıyla yüksekliği 15,8 m olan heykel mekan ile uyumlu bir oran ilişkisi içerisinde bulunmamaktadır69 (Şekil 21).
Meydan boyutu dikkate alındığında, merkezde yer alan Atatürk Heykeli ile birlikte saat kulesi, ve anıtsal çınar ağacının herhangi bir mekansal etki (hiyerarşik etki, toplama etkisi, gibi) tanımlamadıkları görülmüştür. Heykel ve içinde yer aldı-ğı mekan ile olan ilişkisi irdelenirken mekanı tanımlayan yapıların bu ilişki üzerin*deki etkileri yadsınamaz. Nitekim meydandaki Almer Oteli’nin, meydan-yakınındaki tarihi eserler ve diğer objeler üzerindeki ezici etkisi ve oransızlığı meydanın siluetini kötü yönde etkilemektedir71 (Şekil 22).
Genel olarak heykelin hacmi ile mekanın ve mekanı belirleyen elemanların hacimleri arasında ölçek, birlik, oran, denge, uyum ve zıtlık açısından doğru ilişki*ler görülmemektedir72.
Biçim: Heykelin kaidesinin biçimi geometrik olarak tasarlanmıştır. Kaide ve üzerindeki biçimler Selçuklu yapılarında sıkça rastlanan biçimlerin referansı ile tasarlanmışlardır. Bu açıdan kaide çevredeki tarihi yapı ile bir uyum ve oran sergi*lemektedir. Kaidenin geometrik biçimi heykelin yuvarlak biçimleri ile zıtlık etkisi oluşturmaktadır. Günümüzde meydanın belirli bir biçimi bulunmamaktadır. Çok kırıklı ve düzgün olmayan bu biçimin oluşumunun öncelikli nedeni ise ilkesiz tasa*rımdır.
Malzeme: Heykel bronz, kaidesi ise taş kaplamadır. Heykel, meydanı çev*releyen taş ve taş kaplama yapılarla (kale, medreseler, camiler, külliye ve hükümet konağı malzeme açısından uyum sergilemektedir. Heykelin yer aldığı kentsel me*kandaki döşemelerde kullanılan malzemelerde zaten bir kargaşa söz konusu oldu-ğundan bunlarla heykelin malzemesi arasında da bir karşılaştırma yapılamamakta-dır74.
Yerleştirme: Heykel kentin merkezindeki meydanda, aynı zamanda mey*danın da merkezinde yer almaktadır. Kayseri Cumhuriyet Meydanı’nın belirli bir biçimi ve sınırları olmadığından75, yerleştirilmesinde de meydanın biçimine ilişkin ilkeler izlenememiştir. Heykelin yerleştirilmesinde, meydanda merkezi bir konum*da olmasına dikkat edilmiş ancak bu şekilde heykel trafik akışının ortasında bulu*nan kavşakta kalmıştır. Böylelikle heykelin, araçları ile yoldan geçenlerce izlenme süresi çok az olmakta, heykel yeterince algılanamamaktadır. Ayrıca heykel, araçla*rının içinde onu izleyenlerin dikkatlerini dağıtarak kazaya neden olabilecek ko-numdadır.
Heykelin yerleştirilmesinde merkezi olmasının dışında herhangi bir ilke gözetilmemesi ile birlikte yine de doğu ve batı yönlerinden izlenebilen vistaların sonunda yer aldığı söylenebilir. Nitekim heykel doğu-batı aksı üzerindeki uzak noktalardan algılanabilmektedir.

Sonuç
Kentlerde heykeller yeşil alanlarda, heykel bahçelerinde ve doğal yürüme izlerinde de yer alabilmektedir, ancak bu çalışmada özellikle kamuya açık alanlar*da yer alan heykeller üzerinde durulmuştur. Kamusal sanatın galeri sanatından farklı olması; insanların onu galerilerde olduğu gibi “seçerek” değil, sunulmuş olarak algılayabilmesi, onun bulunduğu mekanla ve insanlarla başarılı diyaloğunu gerektirmektedir76.
Tarihi gelişim sürecine bakıldığında sanatın her dönemde var olduğu gö*rülmektedir. Özellikle giderek daha da sağlıksızlaşan kentsel yaşamda sanata ge*reksinim de gün geçtikçe artmaktadır. Heykel sanatı da kentsel yaşamda en kolay algılanabilen sanat dallarından biridir77. Heykel sanatı kentsel yaşam kalitesine; bulunduğu mekanda görsel duyum zenginliği, dolayısıyla canlılık ve imge kazandı-rarak katkıda bulunmaktadır. Heykel sanatı, oluşum sürecinin başlangıcında farklı inançlarla (dini, sembolik...) şekillenmiş olsa da günümüzde sanatçılar kendilerini ifade edebilecekleri eserler ortaya koyabilmektedirler. Ancak oluşturulan bu eserler kamusal alanda yer aldıklarında bir takım sorunlar oluşabilmektedir. Bu sorunlar, oluşturulan sanatsal yaratıların kentsel tasarım etkinliğinden bağımsız olarak tasar-lanması ve yerleştirilmesinden kaynaklanmaktadır. Uzmanlık gerektiren kentsel tasarım disiplini; kent plancısı, mimar, peyzaj mimarı, endüstriyel tasarımcı gibi farklı disiplinlere mensup olan kişilerin çalışmalarının entegrasyonuna yöneliktir. İşte sanatçı da bu meslek disiplinlerinin içerisinde yer almalı, onlarla ortak süreci paylaşmalıdır.
Ülkemizde henüz kentsel tasarım bilinci tam olarak yerleşmiş olmadığın-dan heykeller, sunulmuş mekanlara sonradan yerleştirilmektedir. Hatta bu yerleş-tirme çoğu zaman mekan hiç görülmeden ve sipariş usulü ile yapılmaktadır78. Böy*lelikle heykel, “müzede tüm aşırı parazitlerden temizlenmiş, tek başına varlığıyla kendini sunabilirken, dış mekanda kendini bir görsel rekabet ve kirlilik ortasında sunmak zorunda kalmaktadır79. Örneğin İstanbul Kadıköy Meydanı’ndaki heykel, yanındaki büfe ve durakla, az ilerideki Atatürk Heykeli ile aynı kaotik ortamı pay*laşmaktadır. Heykelle direk arasına bir bez afiş bağlanmış, her ikisi de aynı işlevi paylaşmıştır80 (Şekil 23). Heykel, içinde bulunduğu mekanda tasarım ilkeleri açı*sından uyum sergileyememektedir.
Ülkemizde heykel konusunda bir başka sorun daheykelin insanlarla iç içe olmaması, ulaşılamaz olmasıdır. Osmanlı’nın modern dönemlerinde ve Cumhuri-yet’in ilk yıllarında anıtlar kamusal mekanlarda yer alırken, günümüzde kimi res*mi binaların “özel bahçe”lerine hapsedilmiş, kimi zaman boyu insan boyunu aşan demir parmaklıklar ardına yerleştirilmektedir. Böylece kentsel mekan parçalan*makta, görünen ancak dokunulamayan heykeller oluşmaktadır. Oysa heykellerin, içlerinde yer aldıkları gösterişli yeşil alanlarla birlikte törensel ve anıtsal nitelikle*rine zarar verilmeden kullanılır olması olasıdır. Heykeller ancak kentlinin günlük
yaşamda gereksinim duyduğu mekanlarla oluşturdukları birliktelikle anlamlıdır-lar82.
Ülkemizde kentsel mekanlarda, özellikle kent merkezlerinde yoğun yeni*den yıkıp yapma, yeni mekan yaratma etkinlikleri kentsel politik ve ekonomik sü*reçlere bağlıdır. “Yasal etkenler ve kayıtsızlık, kentsel meydan düzenlemelerine halkın ve yöneticilerin olumlu katkılarının olmaması, bu konuda yeterli duyarlılığın gösterilmemesi ve yasaların yetersizliği kent meydanlarının yerel yönetimler elinde tahrip edilmesine yol açmıştır”83. Bu sebeplerle, oluşan sağlıksız mekanlarda hey*kelin yerleştirilmesi de başarısız sonuçlar vermektedir.
Kayseri Cumhuriyet Meydanı’ndaki en önemli sorun, meydanın ağır bir trafik yükü altında olmasıdır. Tarihi meydanlar oluştukları dönemler boyunca yaya trafiğine hizmet etmişlerdir. Nitekim Kayseri Cumhuriyet Meydanı da geçmişte
pazar yeri olarak kullanılmakta idi84. Meydanlarda batı ülkelerinde olduğu gibi trafik yükünü hafifletici, yayaların bu mekanlardan daha fazla yararlanmasını sağ-layıcı düzenlemeler yapılmalıdır. Böylece buralarda oluşturulan sanat yaratıları amaçlarına ulaşabilecektir. Özer (2004)’e göre Kayseri Cumhuriyet Meydanı da yayalaştırılmalı, böylece sınırlarının belirginleştirileceği mekanda heykel, meyda*nın kenarında bir yerde konumlandırılmalıdır85. Koruma kapsamında olan saat kulesi ise orijinal yerinde korunarak mekana çeşitlilik katacaktır. Atatürk Heyke-li’nin çok yüksek olan kaidesi alçaltılmalı, heykel uygun bir çevre düzenlemesi ile mekanla bütünleştirilerek vurgulanmalıdır.
Sonradan alınacak bu tür önlemler parçacıl çözüm sağlamaktadır. Cumhu*riyet Meydanı’nda görsel bir takım sorunlar da mevcuttur. Örneğin Almer Oteli’nin çevreden bağımsız tasarımı ve çok katlı oluşu meydanın mekansal etkisini zedele-miştir (Şekil 22).
Görülüyor ki, heykelin tasarımı ve açık alana yerleştirilmesi süreci kentsel tasarım sürecinden bağımsız değildir. Bu süreçte heykel, çevresi ile olan fiziksel ve toplumsal ilişkileri, tasarım ilkeleri bağlamında irdelenerek yerleştirilmelidir. Hey*kel ancak bu şekilde başarılı kentsel mekanların oluşumuna ve kentsel yaşam kali*tesinin yükseltilmesine katkıda bulunabilecektir.

» Nüve Forum » akademik » Mimarlık Fakültesi » Mimarlık Bölümü » İnsan ve Çevre İlişkileri

resimler ve kaynak pdf