Gereç ve Yöntem
Araştırmada gereç olarak konu ile ilgili yerli ve yabancı makale, kitap ve raporlar ile internetten elde edilen veriler kullanılmıştır. Ayrıca çalışma alanı olarak seçilen Kayseri Cumhuriyet Meydanı’nda alan ve meydanda yer alan Atatürk Hey-keli’ne ilişkin gözlemler yapılmış, fotoğraflar çekilmiş, uzmanlarla sözlü görüşme*ler yapılmıştır.
Çalışmada önce kentsel tasarımda da kullanılan genel tasarım ilkelerine de*ğinilmiştir. Daha sonra heykelin fiziksel ve sosyal çevre ile olan ilişkilerindeki bile*şenler açıklanmıştır. Bu bileşenler tasarım ilkeleri açısından irdelenmiş, Kayseri Cumhuriyet Meydanı’nda yer alan Atatürk Heykeli de bu bağlamda ele alınarak değerlendirilmiştir.

Bulgular
Bu bölümde heykelin tanımı yapılacak ve tarihi gelişim sürecine yer veri*lecektir. Daha sonra açık alan heykellerinin tasarımında etkili olan tasarım ilkele*rine değinilecek, heykelin çevre ile olan ilişkileri bu ilkeler açısından araştırılacak, Kayseri Cumhuriyet Meydanı’nda yer alan Atatürk Heykeli aynı biçimde ele alınıp değerlendirilecektir.

1. Heykelin Tanımı
Alkar (1991)'e göre heykel boşlukta kütle düzenleme sanatıdır. Bir hacim sanatı olan heykel, estetik yaşantı oluşturması amaçlanan üç boyutlu nesne, yapıt olarak tanımlanabilir9. Heykel sözcüğü bu amacı güden her büyüklükteki, hangi malzeme ve teknik kullanılırsa kullanılsın, tüm yapıtların genel adıdır10.
Demirbaş (1985)'e göre heykel, üç boyut içinde ışığın göze yansımasıyla beliren, değişik yönlerden ve açılardan sürprizler yaratarak sürekli yer değiştirirken değişen mesajlar ileterek devinen bir hacim-mekan olgusudur11

2. Açık Alan Heykelciliğinin Tarihi Gelişim Süreci
Dünya tarihinde sanat eseri ilk kez İ. Ö. 50 000 sıralarında ortaya çıkmıştır. Buzul Çağı’nda yaşamış olan ve “Cre-magnon” olarak adlandırılan insan tipi ilk kez heykel ve resim yapmıştır. Buzul Çağı’ndan sonraki Orta Taş ve Yeni Taş çağ-larında kadın, su ve boğa figürleri bereket sembolü olarak tasvir edilmiş, pişmiş toprak ve taştan mezarlar ve bir takım figürler oluşturulmuştur. Bu çağlarda figür oluşum sürecinde soyutlama ve biçim titizliğinden söz edilebilir12 (Şekil 2 ve Şekil 3). Aynı dönemde ataların ruhlarını kutsallaştırma dini olan Manizm ile birlikte pirimitif halk sanatı olarak büyük heykeller ortaya çıkmıştır. Bu dönemlerde tote*mizm de sanatsal çalışmalara olanak vermiş, totemlere tapanlar tarafından önemli heykeller yapılmıştır.
Mısır heykel sanatının ilk örnekleri de firavun ve tanrı heykelleri, obelisk*ler (dikilitaşlar) ve rölyefler olarak ortaya çıkmıştır. İ. Ö. 2550 yılında yapılmış olan firavun Kefren’in büyük piramidindeki heykeli blok anlatım ve tam vücut biçiminin en güzel örneğidir (Resim 4). Mısır uygarlığında olduğu gibi, tarihi İ.Ö. 5000 - 4000 yıllarına uzanan Mezopotamya uygarlığında da savaşçı heykelleri kapı, kale ve tapınak kenarlarına yerleştirilmiştir13. Grek sanatında heykel mimari içerisinde yerini almış, mimari de heykel özelliği taşımıştır. Roma Dönemi’nde ise adeta Roma’nın kudretini belgeleyen anıtsal nitelikte zafer takları ve hükümdarla*rın zaferlerinin anısına sütunlar yapılmış, daha sonra bu eserler 1500 tarihinden itibaren bazı Avrupa ülkelerinde (İtalya, Fransa, İngiltere, Almanya gibi) taklit edilmişlerdir (Şekil 5 ve Şekil 6). Ayrıca dünyada ilk kez hükümdarların atlı hey*kelleri Roma Dönemi’nde yapılmış ve açık alanda sergilenmiştir.

Gotik Dönem’de heykel, yapının içinde ve cephelerinde yer alan nişlerde görülmüştür. Bu dönemde mezar heykelciliği de gelişmiştir. Rönesans Dönemi’nde heykel, meydanların merkezinde, bina girişlerinde, kimi zaman da mimari ile bü*tünleşik olarak görülmüştür. Özellikle katedrallerde dini figürleri konu edinen hey*kellere bolca yer verilmiştir. Atlı kahraman heykeli geleneği bu dönemde de devam etmiştir19.
Barok Dönem’deki heykeller, bir yapıya son görünüşünü vermek üzere süsleme amacıyla yapılanlar ve kelimenin gerçek anlamıyla tek başına bir eser olarak yapılanlar olmak üzere ikiye ayrılır. Rönesans Dönemi’nde de görülen, bir dizi heykelin genellikle yapının çatı kısmına yerleştirilmesi olayı bu dönemde ge*leneksel bir üslup şeklini almış, bu durum bahçe duvarı ve köprü korkuluklarında da uygulanmaya başlamıştır20 (Şekil 7 ve 8).

“XIX. yüzyılda heykel artık halk arasında yer alan bir sanattır ve bünyesi bakımından daha çok halka açık olan meydanlarda ve büyük aristokratik yapılarda yer alabilmektedir. Bu yüzden gerek kilise, gerekse devlet sanatçının yanında de*ğildi. Ancak henüz çağın ve ulusların önemli kişileriyle ilgili heykellerin meydana konulması bir devlet görevi olarak benimseniyordu”23. Dönemin heykeltıraşların-dan Auguste Rodin, ilk kez Fransa’da bir kent olan Calais Kenti’nin belediye baş-kanının siparişi üzerine, geçmişte yaşanan bir olayı anıt olarak tasarlamıştır. “Calais eşrafları” adlı bu ünlü anıt bugün Calais kent merkezinde yer almaktadır (Şekil 9). “Böylece binlerce yıldır süregelen heykel sanatı içinde ilk kez anı yaşa*tan bir anıt halkın içinde yer alacak, bu anıt sıradan bir tasvir değil, bir yaşam ola*yının dökümü olacaktır”24. XX. yüzyıl heykeltıraşlarından Constantin Brancusi’nin “Sonsuz Sütun”u ise figüratif akımlara zıt, yalın ve ileri derece soyutlamanın gö*rüldüğü bir anıt niteliğindedir. 37 m yüksekliğindeki heykel Romanya’da Tirgu Jiu Parkı’ndadır25(Şekil 10). Yapılan bu öncü çalışmalar daha sonraki dönemlerde görülecek olan heykel çalışmaları için önemli birer adım olmuşlardır.
Buzul Çağı’ndan itibaren farklı biçimlerde heykel uygulamaları görülmek*tedir. Heykeller XIX. yüzyıla kadar daha çok figüratif uygulamalar olarak ortaya çıkmışlardır. Bu heykeller, tarihi gelişim süreci incelendiğinde estetik yönleri göz ardı edilememekle birlikte öncelikle dini ve sembolik amaçla oluşturulmuştur. Öyle ki; örneğin klasik Yunan sanatı başarısını mitolojik kişiler, tanrı ve yarı tanrı hey*kellerine borçludur. XIX. yüzyıldan itibaren heykel birincil olarak estetik kaygıyla oluşturulmaya başlanmış, yeni malzeme ve teknolojilerle desteklenerek gelişimini sürdürmüş, kamuya açık alanlarda daha sık sergilenmeye başlamıştır (Şekil 11).

1960’lı yıllarda “arazi sanatı” olarak anılan, sanatın lüks sayılan özellikle*rine karşı bir düşünce olarak ortaya çıkmıştır. Bu uygulamalar alışılagelen sanat eserlerinden oldukça farklıdır. Buna göre araziye yeni biçimler verilebilir ya da bir tarlada tırmıkla çeşitli şekiller oluşturulur. Oluşturulan eserler ancak uçaktan kav*ranabilir; fotoğraf, video aracılığı ile görülebilir, sanatçı ise bunların satışı ile ka*zanç elde eder. Burada doğa ve zaman önünde insanın küstahlığına karşı bir tepki söz konusudur28 (Şekil 12).
Genel bir tanımlama ile, Rönesans’tan başlayarak oluşturulmuş anıt-heykeller meydanda baskın etkiye sahiptir. Modern sanatla birlikte heykel bu özel*liğini kaybetmiş ve kentten adeta dışlanmıştır. Çünkü modern sanat birdenbire sanatın kendi iç sorunlarına yönelmiş, XX. Yüzyıl’ın başında ise kent sorunu ile uğraşma olanağı kalmamıştır31.
Türkler’in tarihine bakıldığında ise zafer kuleleri, kule türbeler, dikilitaşlar ve gözetleme kuleleri anıtsal yapılar olarak ortaya çıkmaktadır. Camiler ve küm*betlerin de aynı anıtsal etkiyi oluşturdukları söylenebilir. Selçuklu Dönemi’nden beri mimaride görülen taş yontu süsleme ve kabartmalar ya da Anadolu’da şamanizm etkisi ile oluşturulmuş hayvan biçimli mezar taşları da heykel kapsamında değerlendirilebilirler. Batı anlamında heykel sanatı ise Osmanlı’da Tanzimat Dönemi’nden sonra gelişmiş, Lale Devri’nde Barok ve Rokoko üsluplarından etki*lenen mimaride geleneksel bezeme motifleri kabartma heykellere dönüşmüştür. Bu dönemde özellikle çeşmeler birer meydan heykeli görünümündedirler. Aynı dönemde padişahlar için heykel özelliğinde nişan taşları dikilmiş; yapıların dış duvarlarında, bahçe ve bulvarlarda hayvan figürleri yer almıştır. “Daha sonraki dönem*lerde ise kentlerde bir dizi saat kulesi ile figürsüz mimari anıtlar ortaya çıkmıştır”32.
Modernleşme ile birlikte Türkiye’de anıt-heykeller ortaya çıkmış, Yunan ve Roma uygarlıklarında olduğu gibi odak noktası özelliği kazanmıştır. Osmanlı Dönemi’nde yapılmış olan atlı hükümdar heykelleri kentsel mekanda yer almamış, siyasi liderin kentsel mekanda temsili Atatürk ile gerçekleşmiştir33. Cumhuriyet Dönemi’nin yeni kent anlayışı içinde parklar ve meydanlar kamusal yaşamın önemli merkezleri olarak ortaya çıkmış; bu alanlara ek olarak bulvarlarda ve dönemin kamusal yapılarının bahçelerinde Atatürk heykelleri yer almıştır. Söz konusu alanlar Kurtuluş Savaşı, Cumhuriyet, çağdaşlık ve laikliğin birer göstergesi olmuş-tur34.
Batı’da anıtlarla simgeleşen meydan anlayışı ülkemize ancak XX. Yüz-yıl’da gelebildiğinden ülkemiz hem anıt hem de diğer açık alan heykelleri konusunda olması gereken yerde değildir 35.

3. Açık Alanda Heykel Tasarımı
Açık alanda heykel tasarımında dikkate alınacak olan fiziksel tasarım ilke*leri birlik, oran, ölçek, uyum, denge, simetri, ritm ve zıtlık olarak sıralanabilir 36:
Birlik (unity): Tasarımı oluşturan elemanların birbirleri ile ilişkisiz ve da*ğınık olmaması durumudur. Özellikle kentsel tasarımda elemanların görsel çeşitli-liğinden öte, görsel bir birlik oluşturmaya çalışılmalıdır. Lynch (1959)’e göre ken*tin beş bileşeni (yollar, kenarlar, bölgeler, kavşaklar, düğüm noktaları) kenti bir bütün yapmak için önemlidir37. Bu bileşenlerin entegrasyonu ile güçlü bir imaj yaratılarak kentsel tasarımın asıl amacına ulaşılacaktır.
Oran (proportion): Oran, tasarımı oluşturan elemanlardan birinin ölçü, ko*num ve miktarının diğer elemanlarla karşılaştırılması ile oluşur. Buna göre, tasa*rımdaki bir eleman ya da birbirleri ile ilişkili elemanlar bütün kompozisyonda bas*kın olarak yer alabilirler. Kentsel tasarımda bu baskın unsur, örneğin, etrafında kamusal yapıların yer aldığı bir kent meydanı olabilir.
Ölçek (scale): Kentsel tasarım insan ölçeği ile ilgilenmektedir. İnsanın algı-layabileceği ölçeğin yaratılmasında heykel de önemli bir elemandır. Klasik yazarla*ra göre, bir yapı ya da yapıtın algılanabilmesi için yapının (ya da yapıtın) boyunun, izleme mesafesinin yarısı kadar olması gerekmektedir. Böylece obje yatayla 27°’lik bir açı ile izlenmiş olur. Blumenfeld’e göre 1/2 olan bu oran 9/22 olmalıdır.
Uyum (harmony): Bir yapı, yapıt ya da mekanın tasarlanmasında benzer düzenlerin tekrarlanması ile bir veya birden fazla bileşenin baskın unsur olarak kullanılması sonucu oluşur. Örneğin aynı ya da aynı tondaki renklerin, yatay ya da dikey biçimlerin; aynı ya da benzer ölçü, biçim ya da dokuların tekrarı uyum yara*tır38.
Denge ve simetri (balance and symmetry): “Denge, bir eksene göre ögelerin aynı durumda tekrar etmesi sonucu oluşturulur”.39 Kompozisyonun bile*şenlerinin (biçim, renk, doku vb.) makul değişimi ile sağlanır. Dengeli bir yapı görsel olarak iyi tasarlanmış bir yapıdır.
Ritm (rhthym): Kompozisyonda yer alan elemanların vurgu, aralık ve yön*leri açısından sınıflandırılmaları ile oluşur40. “Ritm duygusu mekanda, ölçekte, dokuda ve renkte etkin olarak ifade edilebilen bir örüntüyü açıklar. Yaratılan ritmik hareket, devinim ve enerji duygusu verir”41.
Zıtlık (contrast): Tasarım elemanlarının birbirlerini daha vurgulu hale geti*rebilmelerine olanak veren zıtlık, tasarımı monotonluktan uzaklaştıran, ilgi uyandıran bir ilkedir42. “Zıtlık çoğu zaman uyuşmazlık yaratırken aynı zamanda kompo*zisyona canlılık kazandırır. İlgi çektiği ve heyecan yarattığı için önemli bir ilke-dir”43. Ayrıca zıtlıkların dengelenmesi kompozisyonda uyum oluşturmaktadır44.

3.1. Açık Alan Heykellerinin Çevre İle İlişkileri ve Tasarımı
Açık alanda heykel ve plastik ögelerin çevre ile ilişkileri toplumsal ve fi*ziksel açılardan olmak üzere iki başlık altında değerlendirilebilir:
Toplumsal açıdan: konu, kronoloji, yarar, sosyo-kültürel kabul edilebilirlik
Fiziksel açıdan: hacim, biçim, malzeme, yerleştirme45.
Bu bölümde açık alan heykellerinin çevre ile ilişkileri yukarıda sözü edilen tasarım ilkeleri açısından irdelenecektir.
Açık Alan Heykellerinin Toplumsal Açıdan Çevre İle İlişkileri
Bu bölümde heykelin çevresi ile ilişkileri konu, kronoloji, yarar ve sosyo*kültürel kabul edilebilirlik açısından değerlendirilecektir.
Heykelin konusu onun anlattığı bir hikaye, temsil ettiği bir olay ya da kişi olabilir. Genellikle anıtlar bir anıdan yola çıktıkları için bir konuya sahiptirler. Konusu olan heykel anlaşılır olduğundan toplum tarafından daha çabuk kabul gör*mektedir. Bununla birlikte bir heykelde her zaman konu aranmamalıdır, çünkü sadece plastik kaygı ile oluşturulan heykeller de mevcuttur46. Ayrıca heykel örne-ğin bir bina önüne yerleştirilecek ise heykelin “konu”su binanın işlevi ile “uyum”lu olmalıdır.
Kronoloji; heykelin temsil ettiği dönemi tanımlamaktadır. Ülkemiz açık a*lan heykellerinin büyük bir çoğunluğu “konu”lu olup, Atatürk ve Cumhuriyet Dö-nemi’ni temsil etmektedir. Kronoloji aynı zamanda bir heykelin temsil ettiği belirli bir dönemi simgeleyen sanatsal akımı da ifade etmektedir47. Bir kentsel mekan ile heykel arasında kronolojik açıdan “uyum” olabileceği gibi “zıtlık” da söz konusu olabilir. Örneğin klasik bir yapının önüne soyut nitelikteki modern bir heykel yer*leştirilebilir. Heykeltıraş Otto Herbert Hajek’in 1981 yılında tasarladığı ve Ro-ma’da Sant’ Angelo Kilisesi’nin bahçesine yerleştirilen heykeli bu duruma iyi bir örnektir (Şekil 13).
Yarar; açık alan heykelinin sergilendiği yerde insanlara kazandırdıklarıdır. Sanatsal ifade yoluyla fiziksel çevreyi, insan ve toplumun bakış açısı ile duygu ve düşüncelerini olumlu yönde değiştirmek, kültür alışverişini sağlamak, insanlar üzerinde birleştirici-kaynaştırıcı etki yapmak, kentsel ve mekansal imge oluştur-mak, estetik yaşantılar ile daha yaşanabilir çevreler oluşturmak bilinçli olarak ta-sarlanmış ve yerleştirilmiş heykelin yararlarıdır. Yararlı heykel izleyici ile iyi ileti*şim kurabilen heykeldir.
Sosyo-kültürel kabul edilebilirlik konusu tartışmaya açık bir konu olmakla birlikte, toplumun değer yargıları ve beğenilerine uygunluk ile ilişkilidir. Burada, varsa heykelin konusu önem taşımaktadır. Ya da örneğin figüratif bir heykelin, temsil ettiği ve topluma mal olmuş bir kişiye olan benzerliği önemli olabilir. Bu bağlamda yine de sanatçı özgünlüğünü korumalı, toplumun bir adım önünde yer alarak onu geliştirmeye yönelik eserler sergileyebilmelidir48.

3.1.2. Açık Alan Heykellerinin Fiziksel Açıdan Çevre İle İlişkileri
Bu bölümde heykelin çevresi ile ilişkileri hacim, biçim, malzeme ve yerleş-tirme açısından değerlendirilecektir.
Heykelin çevre ile olan ilişkisinde fiziksel bir bileşen olan hacim, “ölçek” ile doğrudan ilişkilidir. Gestalt psikolojisine göre, bir bütüne anlam veren, onu oluşturan parçalar değil, parçaların ne şekilde bir araya geldikleri bir diğer anlamda parçalar arasındaki ilişkidir50.Bu sadece ölçek ve oranlarla değil, diğer tüm tasarım bileşenleri ile de ilgilidir. Yatay ve düşeydeki oransızlığın insan sağlığı ve psikolo*jisi açısından olumsuz etki yarattığı düşünülmektedir.
Mekana ölçeği ve biçimsel özellikleri dikkate alınmadan yerleştirilen hey*kel; aşırı büyük olması halinde bunaltıcı ve ezici bir güç yaratırken, aşırı küçük olması halinde ise algılamayı güçleştirmektedir51. Heykeli hacmi yerleştirildiği kentsel mekanın ölçeği ile “uyum”lu olduğu zaman o mekanda bir “birlik” ve “denge”den söz edilebilir. Büyük hacimli bir heykelin etkisi ise sadece hacim ile değil, heykelin dinamizmi ve “ritmi” ile birlikte kendini hissettirmektedir.
Amerika’nın Indiana eyaletinde XIX. Yüzyıl’a ilişkin kamusal bir yapı o*lan “Capitol Commons” binasının önünde yer alan, kültürel bir merkez konumunda olan kamusal bir açık alanda yer alan heykel düzenlemesi, hacim açısından iyi bir örnektir52 (Şekil 14). Eşit hacimlerin tekrarı ile oluşan “oran”, kompozisyonda “denge” oluşumunu desteklemiştir. Heykel kompozisyonu, çevresinde yer alan yüksek binalarla hacim açısından “uyum”ludur.
Heykelde biçimi tanımlayan; çevrenin fiziki niteliklerinin yanında, konu ve malzemedir. Kentsel bir mekanda örneğin yatay elemanların yer aldığı bir mekanda yine yatay biçimlerin kullanılmasının monotonluk oluşumu açısından uygun olma-dığı söylenebilir. Yatay ve dikey biçimler birlikte kullanıldığında “zıtlık” ilkesinden doğan bir çeşitlilikten ve “uyum”dan söz edilir. Aynı şekilde kentsel mekanda binaların oluşturduğu statik ve geometrik biçimler daha dinamik ve organik biçim*lerdeki heykellerle zenginleştirilebilir. Klasik Yunan tapınaklarında sütunlar ve geniş merdivenler kullanılarak biçimler arasında bir “denge” oluşturmaya çalışıl-mıştır. Biçim aynı zamanda kütle ile birlikte değerlendirilen bir konudur. Heykel masif bir yapının önüne yerleştirilecekse boşluklu bir kütleye sahip olmalıdır. Böy*lece büyük bir heykel yapılacak ise varsa binanın ilgi çekici dokusu örtülmemiş olacak, zıtlık etki ile algılama kolaylaştırılacaktır. Işık da heykelin kütle ve biçimi üzerinde etkili olan bir unsurdur. Masif özellikteki heykellerde ışık parçalanma olanağı bulamadığından bu heykellerde anıtsallık artmaktadır. Boşluklu heykeller*de ise ışık farklı algılama olanakları yaratarak heykele enerji ve hareket kazandı-rır54.
Şekil b.’deki heykel kompozisyonundaki tekrarlanan biçimler tasarımda “denge” “simetri” ve “birlik” oluşturmaktadırlar. Havuzun çevresinde yer alan dört adet biçim, Capitol Commons binasının köşelerinde yer alan dört adet kubbe*sinin biçiminden yola çıkılarak oluşturulmuştur, dolayısıyla bina ile bir “uyum” yakalanmıştır. Söz konusu biçimlerle birlikte havuzun kenarlarında yer alan fıski-yeler de binanın kubbelerinin soyut hatırlatmalarıdır. Ortadaki büyük su kütlesi ise binanın merkez kubbesini temsil etmektedir55. Capital Commons binasının çevre yapılar ile biçim açısından oluşturduğu “zıtlık”, bu heykeller aracılığı ile de tekrar-lanmıştır. Ayrıca kompozisyonda tekrarlanan biçimlerin “ritm”i söz konusudur.
Malzeme, heykelin hacim ve biçiminin oluşumunda etkili olan bir bileşen*dir Seçilen malzemenin ışıklılık, matlık ve transparanlık gibi özellikleri heykelin hacim etkisini değiştirir. Parlak yüzeyler daha yakın ve büyük görünürken, mat yüzeylerde durum tam tersidir. Heykelin yerleştirileceği mekanın büyüklüğüne uygun olarak malzeme seçimi de bu açıdan önem kazanmaktadır. Malzemenin rengi ve dokusu çevredeki mimari yapı ile “uyum”lu olmalıdır. Bazen de malzeme ve çevrenin dokusu arasında “zıtlık”tan doğan bir uyum da söz konusudur.
Şekil 14.’deki heykel kompozisyonunda kullanılan malzemenin sıcak renkleri, çevre yapıların malzemelerinin soğuk renkleri ile “denge”li bir “zıtlık” oluşturmaktadır. Parkta kullanılan tuğla malzeme ile oluşturulmuş döşemeler ile heykelin malzemesi renk açısından “uyum”ludur. Alanda parkın çevreleyen alan*larda da tuğla kullanıldığından, heykelin de uyumlu renk etkisi ile kompozisyonda malzeme açısından “birlik” oluşmuştur.
Yerleştirme konusunda, geometrik ve geometrik olmayan mekanlarda fark-lı ilkeler gözetilmektedir. Rönesans ve Barok dönemlerinde genellikle geometrik biçimli geniş meydanlarda vistalar; anıtsal binalar, dikilitaşlar ya da heykellerle sonlandırılmakta idi. Böylece hem meydan hem de heykel vurgulanmış oluyordu. Bu ilke günümüz kentlerinde de zaman zaman uygulanmaktadır. Paris’teki Grand Rönesans tasarımcıları anıt ve heykelleri aynı zamanda binaların aksları üzerine de yerleştirmişlerdir. Böylece paralellik kuralı gözetilerek, izleyici binaya yaklaşırken alanın büyüklüğü ile bina arasında karşılaştırma yapabilecektir58.
Camillo Sitte’ye göre, plastik elemanlarca belirlenen ilgi odakları geomet*rik olarak tanımlanmamalıdırlar. Bu elemanların yerleştirilmeleri “yaratıcı bir du-yarlılıkla yönlendirilen artistik bir aktivitenin sonucudur”. Sitte’ye göre yine de kentsel tasarımcıya rehberlik edecek bir takım kuralları olmalıdır. Örneğin heykel*ler, Ortaçağ ve Rönesans kentlerinde olduğu gibi trafik sirkülasyonunun olmadığı meydanlarda sergilenmelidirler. Bu dönemlerde heykeller yerleştirilirken geomet*rik bir takım ilkelere uyulmuştur. Örneğin Floransa’daki Piazza della Signoria’da heykel ve anıtlar, L şeklindeki meydanda, birbiri içine geçmiş iki mekanı gözün algılamasına yardım etmektedir (Şekil 16). Bu meydan, heykelin oluşturduğu optik bir bariyer ile sınırlandırılmıştır. Meydanın kuzeybatısındaki sarayın girişini vurgu*lamak üzere, girişin iki yanına heykeller yerleştirilmiştir (Michelangelo’nun Davud ve Bandinelli’nin Hercules ve Cacus Grubu) (Şekil 17). Cosimo Medici atlı heykeli L şeklindeki meydanı ikiye bölen aksın orta noktasına yerleştirilmiştir. Bu aks Vecchio Sarayı’nın doğu cephesine paraleldir. Neptün Çeşmesi ise sarayın köşesi ile 45° açı yapacak şekilde yerleştirilmiştir.
Bir meydanda merkeze yerleştirilen heykel, çevresindeki mekanı organize etmektedir. Bu heykel insanları çevresine çekerek meydan üzerinde güçlü bir çev*resel etki yapmaktadır. Farklı yazarlara göre değişken olmakla birlikte meydanın merkezi, aktiviteler için boş bırakılmalıdır. Ancak bazı mekanlarda merkez, heykel için kaçınılmaz pozisyon olabilmektedir. Bu duruma en güzel örneklerden biri Floransa’daki Campidoglio Meydanı’ndaki heykeldir59 (Şekil 18 ve 19) Gerek kentsel tasarımda, gerekse heykelin içinde yer aldığı kentsel çevre ile olan ilişkilerinde belirleyici olan birlik, oran, ölçek vb. tasarım ilkeleri; heykelin çevre ile ilişkisi konusunda değinilen bileşenlerden (konu, kronoloji, hacim, biçim vb.) birinde ya da bir kaçında ortaya çıkabilir. Örneğin açık alanda yer alan heyke*lin hem biçiminde hem de malzemesinin rengi ya da dokusunda zıtlık ilkesi ortaya çıkabilir. Ya da sadece bir bileşende birden fazla tasarım ilkesi ön plana çıkabilir. Örneğin heykelin biçimi ve çevresinde yer alan biçimlerle olan ilişkisi konusunda zıtlık, ritm, oran gibi ilkeler aynı anda etkili olabilir. Burada önemli olan tasarımcı-nın estetik duyarlılığı ile bütünsel olarak çevre ile uyumlu bir ürünün oluşumudur.