Giriş
1. Nesnenin Bilgisi
Aydınlanmanın aklı yücelten yaklaşımına göre nesneyi anlamanın ve anlatmanın ön koşulu nesneyle mesafelenerek bir açıklama yöntemi geliştirmektir. Ayıklamak, yok saymak, sınıflandırmak, indirgemek nesnenin bilgisini üretmek için vazgeçilmez soyutlama edimleridir. Aydınlanma aklına göre soyutlamak yegane bilgi üretme yoludur ve nesneye ilişkin bilgi olarak yapılan açıklama aslında nesnedir; bu açıklamanın üretilmiş yeni bir olgu olduğu, açıklayıcı bilginin nesnenin kendisi olduğu düşüncesi yanında hiç hatıra getirilmez. Modern bilgi kuramına göre deneyimin doğrudanlığı ile fiziksel çevrenin bilgi nesnesi olarak fark edilmesi, ters orantılıdır; her türlü görüngüyü olduğu gibi fiziksel çevreyi fark eden, ona mesafelenen “modern insan”dır. Dolayısıyla bir alışveriş merkezindeki müşteri ya da bir otoyolda ilerleyen kamyon şoförü ya da bir Mimar Sinan camis*inde ibadet eden kişi farkında değildir fiziksel çevresinin; fiziksel çevrenin bilgisini deneyim değil, ancak çözümleyici akıl üretebilir. Cassirer’in verdiği örnek hatır*lanacak olunursa, soyutlayıcı kurgu dışında düşünen yerli, ırmakta yolunu her se*ferinde bulabilir ancak tarif etmesi istendiğinde başaramaz çünkü bildiğini zihninde yeniden üretmemiştir. Dolayısıyla Cassirer’in “gerçek bilgi” dediği bu tür bir bilme şekli, yine onun deyişi ile “bir tasarımı içerir ve önceden varsayar”1
Bilginin üretilmesi üzerine buraya kadar söylenenler, tahmin edildiği gibi aydınlanma düşüncesinin olduğu kadar 19. yüzyıl pozitivizminin de öngördüğü bilgi üretme biçimine işaret etmektedir. Genel olarak bilginin, özelde yapılı çevre hakkındaki bilginin elde ediliş ve ortaya konuş biçimi bu yerleşik bakış açısı tara*fından oluşturulmuştur. Ancak bilginin görüngüde içkin ve bu nedenle keşfedilir olduğu düşüncesini doğuran, bu nedenle de kapsamlı bir yöntem düşüncesi gelişti*ren pozitivist yaklaşım, geç 19. yüzyıl ve 20. yüzyıl eleştirel düşüncesi ile çeşitli şekillerde sorgulanmıştır ve temelleri sarsılmıştır. 19. yüzyılın ilk yarsında Romantikler'le başlayan aydınlanma ve pozitivizm eleştirilerinin2 ana damarını varoluşçu düşüncenin, fenomenoloji ve hermeneutik3 geleneğinin içinden gelen felsefeciler, Alman düşünce geleneğinin eleştirel temsilcileri, yapısalcılık karşıtı Fransız kuramcılar ve çerçevesini genellikle Amerikalı düşünürlerin belirlediği pragmatist eğilimler oluşturmuştur.4


» Nüve Forum » akademik » Mimarlık Fakültesi » Mimarlık Bölümüİnsan ve Çevre İlişkileri » »

2. Mimarlık Bilgisi Olarak Bağlam
Mimarlık kapsamında yapılı çevrenin bilgisinin üretiminde alternatif yak-laşımların oluşması diğer disiplinlerle aynı tarihsel aralıklarda gerçekleşmiş olmasa da benzer bir güzergahı izlemiştir. Son modernist bilgi kuramı sayılabilecek yapı-salcılığın pozitivizmle de buluştuğu nokta olan, ilk fikrin, hipotezin ya da kuramın yöntem içinden geçerek ulaştığı nesnellik düşüncesi diğer disiplinlerde daha 20. yüzyılın başında eleştirilmeye başlanmışken, mimarlık kuramı yüzyılın ikinci yarı*sında yeni keşfettiği yapısalcı düşünceye dört elle sarılmıştır. Kevin Lynch’in hala etkisini koruyan 1960 tarihli kitabı ‘The Image of the City’ bu yeni keşfin iyi bir göstergesidir. Yine mimarlık teorisi bağlamında etkili olmuş Christopher Alexander’ın ‘Pattern Language’ı da son yıllara kadar yapısalcı düşüncenin mimar-lıktaki tezahürü olarak değerlendirilmiştir.5 Temelde yapısalcılığın çizdiği çerçeve mimarlığa etkisini dilbilim, göstergebilim, antropoloji, psikoloji, sosyoloji gibi disiplinlerin yöntemleri üzerinden gerçekleştirmiştir. Kentler başta olmak üzere yapılı çevrenin gramerini çözümlemek üzere yola çıkan sentaks ya da genelde düz anlamı konu eden ve yan anlamları sayılı hale getirmeye çalışan semantik çözüm*leyici yaklaşımların çerçevesini yapısalcılığın temel ilkeleri oluşturur. Sentaktik çözümleme denilince akla sadece mimarlığın ilgi alanında yer almayan bilişsel haritalara, zihin haritalarına, biçim grameri ve mekan dizimi kuramlarına,6 seman*tik çözümleme denilince de Broadbent, Rapoport, Bechtel, Canter, Krampen, Hershberger gibi kuramcıların ortaya koydukları modellere işaret edilmektedir.
Aslında yapısalcı yaklaşımın etkisi mimarlığın özüne ilişkin konularda kendini göstermiştir. Yapısalcılık mimarlık düşüncesinde, pozitivizmin desteğiyle tasarım sürecinin nesnelliğe ve iyi tanımlanmış bir yönteme ihtiyacı olduğu inancı-na, mimarlığın bilgisinin “rasyonalize” edilmesi ve mimari eleştirinin öznellikten kurtarılması gerektiği düşüncesine zemin hazırlayarak mimarlığın varoluşsal sorulardan uzaklaşmasında etkili olmuştur. Hepsinden önemlisi yapının keşfi, bu uzak*laşmanın hem sebebi hem sonucu olarak teorik yaklaşımın yaratıcısı da olan formalizasyona hız vermiştir.7
Ancak ‘The Image of the City’ ile aynı dönemde Rossi ve diğer İtalyan neo-rasyonalistleri, Venturi, Rowe, Koetter, Leon ve Rob Krier gibi isimler mi-marlık bilgisinin üretiminde yeni yaklaşımlara işaret etmekteydiler. Aslında yapı-salcılık ve pozitivizm neredeyse tüm bilgi kuramını belirlerken mimarlığın bundan nasibini geç almış olması, mimarlık bilgi kuramının daha elverişli bir zemine otur-masını sağlamıştır hiç şüphesiz. Bir anlamda, konvansiyonel bilgi üretme biçimle*rini sorgulayan yaklaşımlar, kendilerini yepyeni olmakla konumlandırmadıkları gibi mevcut yapılı çevreden ne öğrenilebileceğini sorunsallaştırdıkları için de mi-marlık kuramı içinden, mevcut yapma biçimlerine karşı eleştirel bir duruş oluştur-mak görece daha kolay olmuştur. Ancak şu nokta unutulmamalıdır ki, konvansiyo-nel olanın dışında kalanın ortamı belirleme gücü her zaman kısıtlıdır, mevcut ola*nın eleştirilmesi ve yeni düşünsel güzergahlara dikkat çekilmesi ayrıksı bir durum*dur ve bu ayrıksılık oluşurken mevcut yapma biçimleri devam eder, hatta zaman zaman güçlenerek meşruluklarını arttırırlar. Bu nedenle pozitivizmin yöntem, nes*nellik, akıl yürütme gibi nosyonlarına yaslanan gidimli (discursive) yaklaşımının içinden geçmeyen bir bilginin nasıl üretilebileceğinin koşulları üzerinde düşünmek her durumda zordur.
Mimarlıkta bilgi üretimi söz konusu olduğunda ikili bir ayrımdan bahsedi*lebilir; soyut tasarım bilgisinin üretilmesi ve mevcut yapılı çevrenin bilgiye dönüş-türülmesi. Çoğu zaman benzer motivasyonla beslenen soyut ve somut kaynaklı bu iki bilgi üretme biçimi mimarlık bilgisi söz konusu olduğunda, her zaman aynı meşruiyet düzlemini paylaşmazlar. Modernizm ile belirleyiciliği tetiklenen soyut tasarım bilgisi, mimarlık yapma biçimleri ve mimarlık eğitimi üzerinde fiziksel çevrenin gerçekliğinden daha fazla etkili olmuştur. Dolayısıyla da soyut olanın kaynaklık ettiği bilginin üretimi daha çok önemsenir ve üzerinde düşünülür bir hal almıştır. Ancak neredeyse tüm yüzyıl boyunca yapılı çevrenin üretiminde hem biçem temelli konvansiyonel bilgisiyle hem de yeni kompozisyon temelli tasarım bilgisiyle mimar başrolde değildir. Dolayısıyla kurumsal olarak önemsenen soyut tasarım bilgisinin mimarlık praksisi8 üzerindeki etkisi sınırlıdır. Fiziksel çevre üze*rinden üretilen bilgi de praksise etkisi açısından farklı bir konumda değildir. Ancak yine de mimarlığın kurumsal yapısı içinde soyut olanın kutsanışı yanında, somut olandan kaynaklanan bilgi ikincildir. Fiziksel çevrenin bilgisi en iyi şartlarda nice*liksel değerleri üzerinden üretilir ve nitelik çözümlemeleri üzerine kısıtlı bir ilgi söz konusudur. Zaten bilgi üretiminde yapılı çevrenin niceliğe ilişkin verilerinin temel alınması, yapılı çevrenin bilgisinin nesnel ve açık seçik olduğu düşüncesi sonucudur.


» Nüve Forum » akademik » Mimarlık Fakültesi » Mimarlık Bölümüİnsan ve Çevre İlişkileri »

Bu durum yani soyut tasarım bilgisinin belirleyiciliği, 20. yüzyılın ikinci yarısında yukarıda bahsedilen yaklaşımlar geliştirilene kadar sürmüştür. Soyut tasarım bilgisi kendini biçem merkezli estetik ya da kompozisyon temelli geomet*rik kurallarla belirlerken, yine aynı tarihsel aralıkta mekan, fonksiyon, yer gibi özdeksellikle ilişkisi doğrudan olan nosyonlar da tasarımın ve bilginin ölçütleri olmaya başlamıştır. Bu noktada tasarım bilgisini bilimsellik ve pragmatizm ile gerekçelendirme düşüncesi bilgi üretiminde etkili ana unsurlardan biridir. Ve soyut tasarım bilgisi gibi zaman ve mekan farklılığını sorunsallaştırmayan bir yaklaşım, tasarım ve bilgi üretimi için bilimsellik ölçütünü karşılama konusunda isabetli bir seçimdir. Şüphesiz bu noktada ilginç olan bilimsellik bu kadar önemsenirken mi-marlıkta yüzyılın ilk yarısını kişisel ve grup manifestolarının belirlemesi ve ancak yüzyılın ikinci yarısında tam da pozitif sayılan bilimlerin bile paradigmatik bir yapılanmalarının9 olduğu düşüncesi itibar görmeye başladığı anda, mimarlıkta yöntem temelli yaklaşımların yeni yeni kullanılmaya başlanmasıdır.
Yöntem eğer birçok farklı durumda kullanılacak bir arayüz, olarak tanım-lanırsa, mimarlık bilgisinin üretiminde yöntemi vazgeçilmez sayan pozitivizm ve yapısalcılık temelli yaklaşımlar aynı düşünsel gruba dahil edilebilir. Aksiyom te*melli kuramlar ve çevre-davranış çalışmaları da bu grupta mimarlığı temsil eden ana başlıklar olabilir. Biçim grameri ya da mekan dizimi gibi aksiyom temelli mo*deller, günümüzde mimarlığa ilişkin bilginin üretiminde yaygınlıkla kullanılmakta-dır. Ancak çevre-davranış çalışmalarına göre görece yeni ve daha aktiftirler. Çevre-davranış çalışmalarının yapısalcılık temelli “klasik” damarı tavsamıştır ve yapılı çevreyi anlamak konusunda ciddi yetersizliklerinden bahsedilir olmuştur. Bu ça*lışmalardan oluşan geniş literatür içinde birçok karakteristiği taşıyan Amos Rapoport’un 1969 tarihli ‘House Form and Culture’ı hem ilklerden biri hem de sürekli hesaplaşılan bir referans noktası olması itibariyle bir milat sayılabilir. Za*manın düşünsel ortamının besleyiciliğinden, post-yapısalcılık, fenomenoloji ve hermeneutik gibi düşünsel açılımlardan pek yararlanmayan çevre-davranış çalışma*ları, yine de mimarlık için yapılı çevrenin bilgisinin üretiminde son yıllara kadar en belirleyici kanal olmuştur.
Bilgi üretiminde aksiyomatik, model kurucu yaklaşımlar ve çevre-davranış çalışmaları, 20. yüzyılın ortamını belirleyen diğer düşünsel duruşlarla, alternatif okuma ve yorumlama biçimleri ile karşılaştırmalı olarak ele alındığında zaaflarını ele vermektedir. Bu zaaflar: özgülün bilgisini üretmedikleri, bilginin üretiminde dili araçsallaştırdıkları, yöntemin belirlenimini peşinen kabul ettikleri, kullanıcının karakteristiklerini tanımlayarak sabitlemeye çalıştıkları, nesnede içkin olduğu varsayılan anlamın sınırlarını çizmeye çalıştıkları, ilkel ve modern ayrımını özdekse-lin rasyonalize edilmesinde aradıkları için belirmektedir. Ve ancak pozitivist bakış açısının ve yapısalcı bilgi kuramının belirleyiciliği kırılarak bu zaaflar görülebilir, alternatif okuma önerileri geliştirilebilir.
Bu noktada 1980’lerden sonra yöntem ve model düşüncesinin kurduğu bu yaklaşımlara alternatif getirmeye çalışan yaklaşımlardan bahsedilmelidir. Cooper Marcus, Dovey, Seamon, Mugerauer, Lerup, Moore, Lyndon gibi isimler fenome-noloji, hermeneutik ve post-yapısalcı düşünce geleneklerinin oluşturduğu sözcük dağarını yapılı çevre içinden yeniden üretmişlerdir. Daha az kesinlik barındıran, yanlışlanana kadar geçerliliğinin olduğunu peşinen kabul eden bu bilgi, üst-anlatıların belirleyiciliğini kabul etmeyen, mikro düzeyde kalan, özgül bir bilgidir. Dovey’in10 otantiklik kavramına ilişkin sorgusu, Lerup’un11 kent ve metropole yönelttiği yamuk bakışı12, Moore ve Lyndon’ın13 deneyimlediklerini betimleyişleri yapılı çevreye ilişkin bilginin üretilmesinde farklı yaklaşımlara işaret etmektedir. Bu literatürün değerlendirilmesi yakın geçmişin, konumlandırılmasındaki zorlukla*rı barındırmaktadır.
20. yüzyılın ilk yarısında modernizmin kendini tek bir rasyonalizm ile ge-rekçelendirerek kurması ve bunun “doğru, “güzel” mimarlık için kabullerden sa*dece biri olduğunu açık açık kabul etmemiş olması mimarlığın bilgisinin bilimsel*lik takıntısını daha da güçlendirmiştir. Sonradan -izmlerden biri haline gelen modernite, bilginin ya da tasarımın gerekçesini uzakta –bir üst-anlatıda, her*hangi bir metafizik dizgede, mutlak kesinlikte– aramamış olması nedeniyle eleşti-reldi. Ancak bu eleştirel duruş, kendinin bir üst-anlatıya dönüşmesiyle kesin, de*ğişmez ve hatta mutlak ilkelere ve biçimlere indirgenerek anlamsızlaştı. Eğer bu*gün mimarlık için post-modern olarak adlandırılan bir dönem varsa, bu; kesin gibi görünenin gerekçesinin dahi kendinden menkul oluşunun meşruluğunun yüksek sesle dile getirilmesidir. Dolayısıyla bağlam bağımlılık ve duruma özgülük, yapılı çevreye ilişkin bilginin hem suni bir evrensellik yanılsamasından hem de görece*likten sakınılmasının yollarıdır.


» Nüve Forum » akademik » Mimarlık Fakültesi » Mimarlık Bölümüİnsan ve Çevre İlişkileri »

3. Sonuç Yerine
Nereden bakılırsa bakılsın, 20. yüzyılın düşünsel ikliminde bilginin bağ-lam bağımlı olduğu düşüncesi hakim olmuştur. Le Corbusier, Hilberseimer gibi mimarların ideal kent yaklaşımları, bilginin bağlam bağımlı oluşu düşüncesi ile çelişir gibi görünse de onlar da güçlerini bağlamla kurdukları ilişkideki derin kont*rasttan ya da bağlamı görmezden gelerek bağlamı göstermekten almaktadırlar. Bağlama karşı konumlanmak öncelikle onu fark etmeyi gerektirmektedir. Bu ne*denle tüm 20. yüzyıl mimarlık adına bağlamı fark etme ve ona karşı bir tavır geliş-tirmenin tarihi olarak da okunabilir. Yüzyılın ilk yarısı bağlamla çelişerek ikinci yarısı ise en azından teorik olarak bir uyum isteği ile şekillenmiştir. Ancak bu de*ğerlendirmeyi iki yönde de haksız çıkaracak örnekler bulmak zor değildir.
Mimarlık ortamında 20. yüzyılın sonuna gelindiğinde dahi, bilginin za*manlar ve mekanlar ötesi bir evrenselliğinin olabileceği düşüncesi kuramcıların ulaşmaya çalıştığı bir idealdir. Bizzat mimarların farklı kuramsal bilgi repertuarla*rını kullanarak bu dönemde oluşturmaya çalıştıkları bilginin geçerliliği, çok kısa soluklu olmuştur; bunun sebeplerini sadece ortamın gerektirdiği çoğulluk ile ya da bugün her tür bilginin direncinin zayıflığı ile ilişkilendirerek açıklamak bahsedilen bilgi üretme biçimlerinin sorunlarını görmeyi zorlaştırır. Bu bilginin kapsamsızlığı ve geçerliğinin zamana karşı zayıflığı, mimarlığın operasyonel yüzü, kuramsal bilgiyle zayıf bağı ve araçsallaştırılmaya açıklığı üzerinden sorgulanmalıdır. Diğer bilgi üretim alanlarında olduğu gibi yapılı çevre üzerinden üretilecek olan mimar-lık bilgisi için de üst-anlatıların belirlediği, metafizik ölçütlerin sınırını çizdiği epistemolojik çerçevenin sorgulanması gerekmektedir. Genelleyici olanın dışarıda bıraktıklarıyla malul olduğu düşünüldüğünde; genele dahil olanın, önerilerden sadece kısıtlı bir kısmını oluşturduğu, dışarıda kalanın ise alternatiflere yer açma potansiyelinin olduğu açıktır. Mimarlık için çok yeni olan bu tartışmada, müdahale olarak tasarımı var eden dolayısıyla meşru kılan; aslında üretilen özgül (spesifik) bilginin meşruluğudur.


» Nüve Forum » akademik » Mimarlık Fakültesi » Mimarlık Bölümüİnsan ve Çevre İlişkileri »


kaynakpdf